Elordanyń iri mádenı-ǵylymı máıegi – Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń qazaq tili men ádebıeti kafedrasy alǵashqy oqytýshylarynyń biri, búginde professor Qarlyǵash Baıtanasovamen ushyrasqan saıyn bilim júıesindegi ádebıet pániniń oqytylý jaıy men jastardyń qazirgi izdenisteri týraly áńgimelesip, oı-pikir bólisemiz.
Respýblıkalyq jáne óńirlik ınstıtýttarda birikken qazaq tili men ádebıeti kafedralary Táýelsizdiktiń qarsańynda ǵana ashyldy. Biraq bári de ońaı bolǵan joq. Aqmola ýnıversıtetinde osy kafedrany uıymdastyrýdyń basynda marqum professor Sholpan Merteshova turdy. Oqý orny basshylyǵy QazMÝ, QazPI, QarMÝ-dan jas mamandar shaqyryp, rýhanı «tyń ıgerýdi» bastady. Qarlyǵash Baıtanasova – tarıhı Abaı ýnıversıtetiniń túlegi.
Búginde ol – EUÝ-da «JOO-da qazaq ádebıetin oqytý», «Ádebıettanýdyń ózekti máseleleri», «Ádebıettegi aǵymdar men mektepter», «Mátinniń ádebı-teorııalyq negizderi», «Emıgranttyq ádebıet» kýrstarynan dáris oqıtyn tájirıbeli ustaz. Qoly qalt etse, salaǵa qajetti oqýlyq pen ádisteme quraldaryn jazady.
Aıtalyq, 2014 jyly birlesip joǵary mektepke arnalǵan «Qazirgi kezeń ádebıeti» atty oqýlyq daıyndadyq («Folıant» baspasy). Jumys barysynda onyń eńbekqorlyǵyna, izdengishtigine, ádisteme men tálimgerlikti teń meńgergenine kýá boldyq.
Qarlyǵashtyń «Sábıt Muqanov shyǵarmalaryndaǵy folklorlyq dástúr» atty zertteýi (Astana, 2004) ǵylymı qaýymǵa belgili. Ol osy kitabynda jazýshy jınaǵan halyq murasyn baıypty qarastyryp, ǵylym talabyna saı saralap-salǵastyryp, júıeli tanyp-taldaı alǵan. Ásirese, S.Muqanovtyń batyrlar jyry men ǵashyqtyq jyrlardyń mánin, tabıǵaty men tarıhyn, bastapqy kezeńi men sharyqtaý tusyn, halyq ómirindegi orny men kezeńdik sıpatyn zerdeleýin jańasha qarastyrady.
Kitap qurylymy da nazar aýdartady: 1) «S.Muqanov shyǵarmalaryndaǵy folklorlyq janrlar men sıýjetter»; 2) «Aqyn shyǵarmalarynda folklorlyq keıipkerlerdiń beınelenýi»; 3) «Qalamger týyndylaryndaǵy folklorlyq amal-quraldardyń kórkemdik qyzmeti».
Alǵashqy taraýda ádebıet pen folklordyń tarıhı baılanysyn, ereksheligin, ortaq ózekti máselelerin qarastyrýy sátti shyqqan. Osy rette: «Ár dáýirde ádebıettiń folklorǵa bet burýy, kúrdeli tarıhı zańdylyqtardyń ashylýy, aqyn-jazýshylardyń folklordyń naqty, tarıhı, mándi kezeńderine nazar aýdarýy onyń basty ulttyq ereksheligin, halyqtyǵyn tanytýdaǵy birden-bir qural bolǵandyǵyn kórsetedi» degen tujyrymy erekshe der edik.
Zertteýde folklor men ádebıettiń aıyrmashylyǵy, estetıkalyq júıe retindegi ereksheligi, ózara áser úderisteri ár kezeńde árqalaı kórinis bergeni qarastyrylady. Mańyzdysy – S.Muqanov shyǵarmashylyǵynda folklor tarıhy men onyń ózekti máseleleri keńirek taldanyp, eleýli izdenisteri ádebıettanýdyń nysanasyna aınalady. Zertteýshi jazýshynyń «Qazaq ádebıeti hám Ybyraı» atty maqalasyna toqtalyp, el ádebıeti men jazba ádebıeti mánin jan-jaqty ashady. Aıtalyq, shynshyl ertegilerde ushyrasatyn Tazsha balanyń is-áreketin, aıla-tapqyrlyǵyn, ozbyrlardy ázil-ájýa, kúlki arqyly muqatyp, ádiletke jol ashatyn tustaryn aıryqsha ataıdy. Qazaq qoǵamynyń qatpar-qatpar jigin beıneleıtin Myrqymbaı, Shoqpyt, Qozybaq, Qarashunaq syndy qaǵajý kórgen keıipkerlerin zamana shyndyǵymen astastyra paryqtaıdy.
Kitapta oqyrmanǵa áser beretin bir sala izdenis – S.Muqanov shyǵarmashylyǵynda qanatty sózder júıesi týraly. Jazýshy ult maqal-mátelderiniń semantıkalyq jáne estetıkalyq oryn-úlesine, janama hám týra maǵynasyna (tuspal, ıshara) mán bergeni qarastyrylady. Sondaı-aq S.Muqanov shyǵarmashylyǵyndaǵy «Batyraq», «Jalshy», «Jetim qyz», «Sulýshash», «Juparhan» syndy ańyz-ertegi jelisindegi týyndylardyń ıdeıalyq-kórkemdik sapasy, sıýjettik máni, tildik-stıldik sıpattary sátimen zerttelingen. Klassıktiń óleńderi men poemalaryndaǵy folklorlyq elementterdiń máni, jaratylys syrlary, qorshaǵan ortamen baılanys sıpattary, tanymdyq qasıeti de birshama aıqyndalǵan.
Ǵalym jazýshy murasyndaǵy «mystan», «peri», «shaıtan», «albasty» uǵymdaryn qorlyqtaǵy halyqtyń talǵamyna saı qoldanǵanyn, sondaı-aq «táńiri», «temirqazyq», «baq», «tulpar»,«qyran» uǵymdardy jańa zamanǵa saı alǵanyn dáleldeıdi.
Q.Baıtanasova folklor men ádebıet arasyndaǵy baılanystyń tarıhı máni men sıpatyn, jańashyldyq-jasampazdyq qasıetin, poezııadaǵy ólshemderdi, óleń órimi men mazmun mánin salystyra zerttegeni de oqyrmandy tánti etedi. Osy eńbekte S.Muqanovtyń «Poezııa máselesi» atty maqalasy kórkemóner tabıǵatymen etene sóz etilip, folklor men ádebıet araqatynasyn ashýdaǵy ustanymy jan-jaqty jazylǵan. Osy rette Qarlyǵash Medetqyzynyń áıgili qalamger murasyn, ondaǵy folklorlyq dástúr tarıhnamasyn ádebıettaný aıasynda qarastyrýy, derekkózdermen baıytyp, ǵylymı-shyǵarmashylyq turǵydan zerttep-zerdeleýi jalǵasyn tabady dep senemiz.
Professor Q.Baıtanasovanyń eleýli bir eńbegi – «Emıgrasııa ádebıetindegi ıdeıalyq-kórkemdik sabaqtastyq» atty monografııasy. Bul – buryn az qozǵalǵan taqyrypqa arnalǵan ǵylymı eńbek. Ǵalymnyń tujyrymdamasy turǵysynan qarasaq, qazaq ádebıetindegi emıgrasııalyq ádebıettiń bastaý-tumasy XVIII ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy jońǵarmen soǵys kezeńinde jatyr. «Aqtaban shubyryndy» zamanyndaǵy jyrlar – ulttyń rýhanı jadynyń kórinisi. «Qarataýdyń basynan kósh keledi, kóshken saıyn bir taılaq bos keledi» dep bastalatyn qaıǵyly jyr joldary el kókeıinde jattaldy. Onyń arǵy tamyry Asan qaıǵynyń «Jeruıyq» izdeýi, Qorqyt atanyń «О́limmen kúresi» sekildi ápsanaǵa baryp tireledi. «Zar zaman» ýaqytyndaǵy Júsipbek, Káribaı, Alban Asan, Áset, Aqyt, Kódek syndy aqyndar murasynyń máni de – el men jer taǵdyry, týǵan topyraq, rýh, dástúr parasaty. Áıgili úrkinshilikke amalsyz ákelgen 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi, 20–30 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin, ujymdastyrý kezeńinde de jalǵasty. Tóńkeristiń aldy-artynda Jetisý qazaqtary – Qulja, Shyǵys Qazaqstan qazaqtary – Altaı, Tarbaǵataı arqyly Qytaı jerine údere kóshti. Áýeli sol jerde ataqonysynda otyrǵan qazaqtardy pana tutyp, keıin birtindep sińdi. Áıgili bolshevızm zardaby bir bul emes. Ońtústik, Batys qazaǵy búgingi О́zbekstan, Tájikstan jerine deıin, odan ári Iran, Aýǵanstanǵa qaraı bosty. Zaıyrly emıgrasııanyń iri ókili – Túrkistan birligi qozǵalysynyń kósemi Mustafa Shoqaı. Onyń 12 tomdyq murasy – telegeı teńiz zertteý nysanasy.
Emıgrasııalyq qazaq ádebıetiniń baısaldy arnasy – Altaıdan Anadolyǵa deıin jetken kóshtiń taǵdyry. Altaı qazaqtarynyń Qytaı úkimetimen soǵysa júrip, hanzýdyń Gansý, Shıńhaı jerlerine qonys aýdaryp, odan Gımalaı asyp, Pákistan, Úndistan eline qınala jetip, aqyrynda Túrkııa Respýblıkasynyń baýyrlyq yjdaǵatymen Anadoly jurtynda aıaldaýy – ult ádebıetiniń keıingi «zar zamany», bálkim órshil rýh zamany. Bul rette Halıfa Altaı, Hasan Oraltaı syndy birtýar tulǵalardyń eńbegi, keshegi marqum Qabdesh Jumadilov qalamynan týǵan «Sońǵy kósh», «Atameken», «Taǵdyr», Jaqsylyq Sámıtulynyń «Qaharly Altaı», Zeınolla Sániktiń «Sergeldeń», Maǵaz Razdanulynyń «Altaıdyń aqıyqtary», Jádı Shákenulynyń «Qaraly kósh» romandary, Járken Bódeshuly men Serik Qapshyqbaıulynyń jyrlary emıgrasııalyq ádebıettiń san qatpar úderisin sezindiredi.
Zertteýshi Q.Baıtanasova osy taqyrypqa batyl ǵylymı kózqaraspen barǵan. Ásirese kúresker jazýshy Hasan Oraltaıdyń «Qazaq túrikteri» «Uly túrikshil Maǵjan Jumabaıuly», «Shyǵys Túrkistan tarıhyndaǵy basty máseleler», «Elim-aılap ótken ómir» atty eńbekterindegi Alash muratyna, Maǵjan men Mustafa jolyna, Túrki birligine adaldyǵyn jan-jaqty saralaıdy.
Qarlyǵash Medetqyzy keıingi jyldary joǵary oqý oryndary fılologııa mamandyqtaryna arnalǵan «Qazaq ádebıetin mektepte oqytý úderisin uıymdastyrýdyń ınnovasııalyq tehnologııalary men ádistemesin», «Qazaq ádebıetin mektepte oqytýdyń ınnovasııalyq tehnologııalary men ádistemesin» daıarlaýǵa da úles qosyp júr. Bul onyń tálimgerlik sapasyn, deńgeıin kórsetedi. Sala mınıstrligi ǵalymǵa 2018 jyly «JOO-nyń úzdik oqytýshysy» ataǵyn berse, 2025 jyly «Ǵylymdy damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisimen marapattady.
Raqymjan TURYSBEK,
professor,
Gúlnaz SAǴYNADINA,
PhD