Dúnıejúzi boıynsha gaz qory jóninen úzdik ondyqqa kiretin Qarashyǵanaq ken ornyn kim ashqanyn bilesiz be? Oraldyq ǵalym Sýhan Kamalovty áriptesteri «Qarashyǵanaqtyń ókil ákesi» dep ataıdy.
Kórnekti geolog-munaıshy, Qarashyǵanaq kenishin ashqan alǵashqylardyń biri, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Oral qalasynyń, Bórli, Qaztalov aýdandarynyń qurmetti azamaty Sýhan Maqsotuly Kamalov 1935 jylǵy jeltoqsanda Oral oblysynyń Qaztalov aýdanyna qarasty shalǵaıdaǵy Asanqudyq aýylynda dúnıege kelgen. Qarapaıym otbasynda týyp-ósken qara bala eńbekpen eseıdi, taǵdyr taýqymetimen erte shynyqty. Bala jasynan bilimpazdyǵymen, talap-talpynysymen kózge tústi. 1954 jyly Qaztalov orta mektebin kúmis medalmen bitirgen bozbala sol kezdegi eń bedeldi mamandyqtyń biri – geologııa salasyn tańdap, alystaǵy Almatyǵa jol tartty. Osylaısha, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń stýdenti atanǵan jas ǵalymnyń uzaq ta ulaǵatty ǵumyry bastalǵan edi.
Sýhan Maqsotuly eńbek jolyn 1959 jyly geologııalyq partııa quramynda kollektor retinde bastady. Jigerli jas maman birden kózge túsip, mansap satysymen kóterile berdi. 1960 jyldardyń ortasynda Qazaq KSR Geologııa mınıstrliginiń bas geologi qyzmetine taǵaıyndaldy. 1964 jyly Oral munaı barlaý ekspedısııasynyń bas geologi bolyp, keıin Aqtóbege osyndaı qyzmetke aýysady. Sýhan Kamalov Kaspıı mańy oıpaty aýmaǵynan jerasty qazba baılyǵyn izdestirýdiń keleshegi zor ekenin qaıta-qaıta dáleldeýmen bolǵan. 1973 jyly Lenıngrad munaı ǵylymı zertteý ınstıtýtynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵaǵan kezde de óziniń osy oıyn negizdegen eken. 1975 jyly Oralǵa qaıta oralǵan bas geolog Aqjaıyq ólkesiniń tórt qubylasyn túgel sharlady. Áýketaı shaǵyl, Bolǵan mola, Teplov, Tokarev, Batys Teplov, Tasqala munaı-gaz oryndarynyń geologııasyn zerttedi.
Sýhan Kamalovtyń eldegi birneshe ken ornyn ashýǵa tikeleı qatysy bolǵanymen, basty baǵyt Qarashyǵanaq boldy. Qarashyǵanaq kartaǵa alǵash ret onyń qolymen belgi bolyp tústi. Osy jerde mol baılyq baryn jarııa etip, Qarashyǵanaqtaǵy P-10 uńǵymasyn burǵylaýdy tabandy túrde usyndy. Uńǵymany burǵylaýdy keıin Sosıalıstik Eńbek Eri atanǵan S.Lapshınniń brıgadasy 1978 jylǵy 27 sáýirde bastaǵan. 1979 jylǵy 19 naýryzda Qarashyǵanaqta 3906–3937 metr tereńdikten gaz kondensatynyń alǵashqy burqaǵy atylyp, elimizdiń táýelsizdiginiń tuǵyryna aınalǵan kómirsýtek shıkizatynyń mol qory ashyldy. Bul – Sýhan Maqsotulynyń eń basty eńbegi, ómirine óshpes iz qaldyrǵan eleýli tabysy.
Áli esimde, 2000 jyldardyń basynda Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi bolǵan Qyrymbek Kósherbaev oblys ortalyǵynan 6 páterlik elıtaly úı saldyryp, óńirdiń eń tanymal mádenıet-óner qaıratkerlerine syıǵa tartty. Aqushtap Baqtygereeva, Tuıaqberdi Shámelev, Qatımolla Berdiǵalıev, Janǵalı Nábıýllın syndy maıtalmandardyń qatarynda Sýhan Kamalov ta bolǵan edi. Sahnada jıi kórinetin aqyn nemese óner qaıratkerlerindeı emes, Sýhan Maqsotulynyń esimi men ómir jolyn sol kezde jaqynyraq tanyp edik.
«Eger árbir qazaq Sýhan Maqsotuly sııaqty týǵan eline úlkendi-kishili eńbek etse, qandaı keremet bolar edi, shirkin!» depti búginde ózi de eńbek ardageri bolǵan qoǵam qaıratkeri Qyrymbek Kósherbaev Oralǵa joldaǵan jedelhatynda.
Jaqynda Oral qalasyndaǵy «Atameken» óner ordasynyń kórme zalynda «Qarashyǵanaqtyń kindigin kesken Kamalov» atty ǵajap kórme ashylǵan edi. Egemen eldiń ekonomıkasyna eren úles qosyp otyrǵan kenishtiń avtoryna qurmet kórsetýge alys-jaqynnan ǵalymnyń áriptes dostary, otbasy músheleri de keldi. Kórmege oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynan ǵalymnyń ózi tutynǵan buıymdary, qujattary, kóptegen qundy jádiger qoıyldy.
Qarashyǵanaq ken orny KSRO kezinde ashylyp, ıgerile bastaǵanymen, Odaq taraǵan soń burynǵy baılanystar úzilip, barlyq jerde toqyraý bastalǵan edi. Ásirese jas memleketke álemdik naryqqa gaz jáne gaz kondensatyn ótkizý máselesi óte qıynǵa soqty.
Bastapqyda Qarashyǵanaq shıkizaty Orynbor gaz óńdeý zaýyty arqyly qaıta óńdeýden ótetin. Ekonomıkalyq baılanys quldyraǵan kezde «Qarashyǵanaqgazprom» basqarmasyn basqarý Sýhan Kamalovqa senip tapsyryldy. Muny qazir «daǵdarys menedjeri» dep atap júrmiz ǵoı. Ol kezde ózara qaryz ósip, jumysshylar birneshe aılap jalaqy almaıtyn. Eń basty mindet mamandar men qural-jabdyqty saqtap qalý edi. Sýhan Kamalov osy synaqtan abyroımen shyqty. Qarashyǵanaq ken ornyn ıgerýge shetel ınvestorlaryn tartý jóninde tarıhı sheshim qabyldanǵan sátte sol kezdegi Prezıdenttiń aldynda Qarashyǵanaqtaǵy jaǵdaıdyń mánin baıandaǵan Sýhan Kamalov bolatyn.
1991 jyly S.Kamalov QazKSR Geologııa jáne ken qoınaýyn qorǵaý jónindegi memlekettik komıtet tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Bir jyldan keıin «Qazaqgaz» holdıngi quramyndaǵy «Qarashyǵanaqgazóndiris» birlestigine basshylyq etti. Ol 80-ge jýyq ǵylymı eńbektiń avtory edi. Sýhan Maqsotuly – elimizdiń munaı jáne gaz ken oryndarynyń kartasyn jasaǵan adam. Áriptesteriniń, mamandardyń aıtýynsha, bul kartanyń kúni búginge deıin praktıkalyq mańyzy óte zor.
Sýhan Kamalov qaltqysyz qyzmetimen, adal eńbegimen syı-qurmetke bólendi. Dańqty geolog KSRO kezinde «Oktıabr revolıýsııasy», «Qurmet belgisi» ordenderin, elimiz táýelsizdik alǵan tusta «Qurmet», «Parasat», III dárejeli «Barys» ordenderin óńirine taqty. 2003 jyly Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi atandy. Onyń munaı-gaz ken oryndarynyń kartasyn jasaǵan isin ataqty Qanysh Sátbaevtyń eńbegimen salystyryp, «Aqjaıyqtan shyqqan Sátbaev» deıtin jastar da bar eken.
Sýhan Maqsotuly 2018 jylǵy 29 jeltoqsanda 83 jasynda dúnıeden ozdy. Biraq onyń esimi, eńbegi umytylmaq emes. Osyndaı tulǵany ulyqtap, ómirin keıingi urpaqqa ósıet-ónege etý – bizdiń jáne keleshek býynnyń paryzy.
Batys Qazaqstan oblysy