«Bilgenim úshin kitapqa, úırengenim úshin adamdarǵa rızamyn»

*28 maýsym – Baılanys jáne aqparat qyzmetkerleriniń kúni – deıdi «Kostanaıskıe novostı»  oblystyq-aımaqtyq gazetiniń  bas redaktory, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory Sergeı Harchenko – Sergeı Vasılevıch, ja­qyn­da Reseıdiń Karlovy Vary­daǵy konsýly Konstantın Prova­lovpen júrgizgen suhbatyńyzda máskeýlik bir baspadan kitaby­ńyzdyń shyq­qanyn aıtqan edi­ńiz. Áńgimeni ja­ǵymdy jańa­lyq­tan bastaıyq, ja­ńa týyndy ne týraly? – Kitap «Eki el, eki taǵdyr, bir maqsat» dep atalady. Munda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaev pen Re­seı Prezıdenti Vladımır Pýtın týraly oılarymdy jınaqtadym. Kitaptyń birinshi bólimi «Nursultan Nazarbaev: Elbasy, eýrazııalyq oıshyl» dep atalady. Kitaptyń «Vladımır Pýtın: barlaýshy, saıasatker, patrıot» dep atalatyn ekinshi bólimi kórshi el basshysy týraly jazbalarymnan turady. Men Qazaqstan Prezıdentimen jas quralpym shamalas adammyn, bir zamanda, bir qoǵamda erjettik. Nursultan Ábishuly ómir súrgen, erjetken qoǵamnyń, ýaqyt­tyń qıyn­dyqtary, jetistigi – bar­lyǵy maǵan da tanys. Men álemdik dárejedegi lıderdiń ósý jolyna úńildim, ol týraly ádebıetter, maqalalar, kitaptar meni erekshe qyzyqtyrady. О́z basym laýazymdyq bıikke kóterilgen jandardy ekige bólip qaraımyn. Onyń biri bıikke kóterilip alǵan soń, problemalardyń barlyǵyn ózinen ysyryp tastap otyrady, demek, óziniń kóleńkesinen arǵyny kórmeıdi. Ekinshisi – halyq úshin týǵan adamdar. Olar qyzmetiniń alǵashqy kúninen bastap, kishkentaı múmkindikti jibermeı, adamdarǵa kómek­ke umtylady. Muny ol qyzmet­tegi mindeti emes, ómir dep uǵynady. Sosyn keń kólemde, bıik deńgeıden halqynyń bolashaǵyn oılaıdy. Mundaı kóshbasshylar úlken-kishiniń, alys-jaqynnyń ózine degen tereń qurmetin oıatady, nurymen shýaq shashyp turady. Nursultan Nazarbaev osyndaı dárejege kóterilgen lıder. Kóshbasshynyń jalpy basshydan aıyrmashylyǵyn túsiný de eshkimge qıyndyq týdyra qoımas. Kóshbasshy ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamnan ozyq oılaıdy, isimen de oq boıy alǵa ketedi, bolashaqty boljaıdy. Men osy kitapty jazar aldynda Amerıka prezıdentteri Djordj Vashın­g­ton, Tomas Djefferson, Djordj Kennedı jáne taǵy basqa da álemdik tulǵalardyń ómiri men qyzmeti týra­ly kóp oqydym. Qazaqstan Prezı­den­tiniń de el tizginin qolyna alǵa­ly bergi qyzmet jolyn, baıandamalary men sózderin qalt jibermeı qada­ǵalap otyramyn. Osy kitapqa daıyn­dyq ústinde de Elbasy týraly qazaq­standyq jáne reseılik saıasatkerler men ǵalymdardyń, jýrnalısterdiń maqalalaryn qolyma alýǵa týra kel­di, ol týraly túsirilgen sońǵy fılm­der Nursultan Ábishulynyń tulǵa­syn jan-jaqty asha bildi. Nazarbaevty ýaqyt moıyndady, bolashaq ta moıyndaıtyn bolady. Mundaı adamdardy ýaqyt týdyrady, ýaqyt ósiredi. Qarap otyrsańyz, Nursultan Nazarbaev saıasat sahnasyna shyqqan 90-shy jyldar men onyń búginin salystyryńyzshy. Memleket basshysynyń máseleni tereńnen oılaýy, álem betbe-bet kelip otyrǵan problemalardy keń qamtýy jóninen tek alǵa jáne bıikke ósip otyrdy. Zamannyń adamzat aldyna tosyp otyrǵan barynsha kúrdeli máselelerin tereńnen qaıyryp taldap qana qoımaı, onyń sheshý joldaryn aıtady. Elbasy sol úshin de kóshbasshy! Men jańa kitabymda álemdik eki lıder Nursultan Nazar­baev pen Vladımır Pýtın ómiri men qyzmeti týraly aıta otyryp, kórshi ári bir-birine uqsamaıtyn eki el – Qazaqstan men Reseı halyqtary kýá bolyp otyrǵan búgingi kúrdeli ýaqyt jaıynan da oı qozǵadym. – Qazir aqparat bılegen zamanda tarıhı qundylyqtarǵa qaıta baǵa berý, tarıhty qaıta qaraý sekil­di umtylys kóp. Osy nege baılanys­ty? Munyń halyqaralyq jaǵdaı­dyń tynyshtyǵyna keri áseri bolmaı ma? – Suraq mańyzdy. Aqparat ǵasyrynda ómir súrip otyrmyz. Qa­zir­gi aqparat keńistiginiń dam­ýy ár adam­ǵa óziniń aınalasynda jáne jal­py álemde ne bolyp, ne qo­ıyp jat­qanyn oı tarazysynan ótki­zýge múmkin­dik beredi. Al tarıhı qundy­lyq­tar­ǵa kelsek, olar da qoǵam­nyń, urpaq­tyń aýysýyna qaraı ózgere­tin bolýy tıis. О́ıtkeni, onyń ar ja­ǵynda múdde jatyr. Alaıda, naqty shyn­dyq­qa negizdelgen irgeli tarıhı qun­dy­lyqtar bar. Ony eshkim ornynan qozǵal­ta almaıdy. Sosyn qoǵam­nyń damýyna da, qoǵamdyq pikirge de eshqandaı áser ete almaıtyn, biraq aıtyla beretin áńgimeler de bolady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qory­tyndylaryna qalaısha qaıta baǵa beremiz? Túrli pikir aıtylady. Soǵys jáne soǵystan keıingi saıası sahna­da alasa­pyran ýaqyt boldy. Saıası tulǵa­lar kózqaras­tarynyń ózi jelge qoı­ǵan qalqandaı qubylyp otyrdy. Fashıstik Germanııany jeńý úshin Ulybrıtanııa, AQSh, Keńes Oda­ǵynyń áskerı-saıası odaǵy quryldy. Fashızm uıasy joıyldy. Al soǵystan keıin Anglııanyń Premer mınıstri, iri memleket qaıratkeri Ý.Cherchıll óziniń Fýltondaǵy sózinde Keńes Odaǵyna qarsy sóıledi. Solaı bola tura Stalın aýyryp jatqanda kún saıyn elshiligi arqyly onyń halin bilip turdy. «Ol Reseıdi soqamen qabyldap, sońynda atom bombasy bar el qaldyryp ketti» dep baǵa bergen de sol. Saıasattaǵy óz kúshin tarazylaý jáne qundylyqtardy qaıta baǵalaý Cherchıllden bastalǵan sekildi. Búgin biz Uly Otan soǵysynda jeńgen Reseı emes, Keńes Odaǵy ekenin jazý­ǵa tıis­piz. Bulaı jazbasaq, ol tarı­hı qundy­lyqtardy burmalaý bola­dy. «28 pan­fılov­shylar erligi – ańyz» degen qań­qý sózder shyǵyp júr. 28 panfılov­shylardyń erligi, olardyń qazaqstandyq jaýyngerler, Almatyda qurylǵan dıvızııadan ekendigi, general-maıor I.V.Panfılov, batalon komandıri B.Momyshuly tarıhı tulǵalar bolǵandyǵy – shyndyq. Tarıhı fakt – eshkimniń, eshqandaı pikirine kónbeıtin birbetkeı, sol kúıinde qalatyn qubylys. Tarıhı shyndyqty laqapqa aınaldyrǵysy kelgenderdiń ózi mazaqqa aınalady. Olardy tarıh ta, tarıhı tulǵalardyń arýaǵy da keshpeıdi. – Qazaqstan tarıhı taǵdyrymen kóp etnosty el bolyp otyr. Elba­sy saıasatynyń arqasynda birlik­tiń qandaı bolatyndyǵynyń qazaq­stan­dyq úlgisin jasaǵan elmiz. De­mok­­ra­tııa osy birligimizdiń, tutas­ty­ǵy­myzdyń saqtalýyna qansha­­lyqty qyzmet etedi? Sizdiń ǵa­lym jáne Qazaq­stan halqy Assamb­leıasy­nyń múshesi retinde piki­ri­ńizdi bilgim keledi. – Álemde qoǵamdyq-saıası ómir tym saıasattanyp ketti. Keıbir jýrnalıster, saıasattanýshylar kez kel­gen oqıǵadan, kórinisten saıası as­tar izdep turady. Bul túbirimen qate. My­saly, Batys elderinde bir jynys­tylar­dyń otbasyn quratyny qazir kóp aıtylady. Adam psıhologııasynda mundaı aýytqýshylyqtar burynǵy zamanda da bolǵan. Al Eýropa mundaı nekeni sharasyzdyq dep tanıdy, keıbir elderde oǵan ruqsat berilgeni de belgili jáne olar bar­lyǵy da osyǵan keledi dep oılaıdy. Eger ózge elderde jurt muhıt­tyń jaǵasyndaǵy bıik jarǵa shyǵyp alyp, sýǵa sekirip jatsa, biz de sony qaıtalap qyrylýymyz kerek pe? Demokratııa men anarhııanyń arajigi bar emes pe? Demokratııa dep túsi­netin mundaı aǵymǵa nemen qarsy turýymyz qajet. Bul oraıda, qazaqtardyń danalyǵy keremet qarý. Qazaq halqynyń tamyryn tereńnen tartqan, qanǵa sińgen dástúr-salty bar. Úlkendi syılaý, jeti ataǵa deıin qyz alyspaý, aǵaıynnyń tatýlyǵyn oılaý, urpaqtar sabaqtastyǵy sekildi qasıetteri, túrli tyıym sózderi, ul men qyz­dyń tárbıesi syrttan kele­tin saıasat­tanǵan azǵyndyqqa jol ber­­meıdi. Sonymen qatar, qazaq­tar­dyń qonaqjaı­lylyǵy, qarym-qaty­nastyń barlyǵyn adamgershi­likke, syılastyqqa qurýy – búgingi Qazaqstandaǵy judyryqtaı jumyl­ǵan birlik negiziniń biri der edim. Tole­ranttylyq, ózgeniń mádenıetin, kisiligin syılap turyp, ózin syılatý – qazaq halqynan bólip bolmaıtyn taǵy bir qasıet. – Sergeı Vasılevıch, qazaq­standyq­tardyń arman-muraty – qazaqstandyq patrıotızm týraly ne aıtar edińiz? – Keńes Odaǵy kezinde, bizdiń jastyq shaǵymyzda pıoner, komsomol uıymdary boldy. Pıoner, komsomol batyrlardy pir tuttyq. Olardyń barlyǵy da saıasatpen jasal­ǵan edi. «Jas gvardııanyń» ózi partııa­nyń Ortalyq komıtetiniń tapsyrmasymen jazyldy. Bul fashızmge qarsy jastardyń qarsylyǵyn, rýhyn kóterý úshin jasaldy ǵoı. Sol kezdiń ólshemimen qaraǵanda durys ta bolar. Ár zamannyń óz muraty bolady. Meniń bir baıqaǵanym, qazaqstandyq patrıotızm bar. Mysal aıtaıyn. Jeńis kúni Qostanaıda jańbyr sú­mek­­tep quıyp turdy. Soǵys qurban­daryna arnalǵan memorıalǵa gúl shoqtaryn qoıý úshin Jeńis saıaba­ǵyna halyq syımaı ketti. Men kire almaı kezek kútip, saıabaqtyń syrtynda bir jarym saǵat júrdim. Men sııaqtylar quıǵan jańbyrdyń astyn­da tyrp etpeı kezekke turyp, saıabaqqa kirdi. Jańbyrǵa malshynǵan qostanaılyqtardy sol kúni eshkim eskertkishke gúl shoǵyn qoı dep qys­taǵan joq. Qarttar da, jastar da Máń­gilik alaýǵa taǵzym etip, qabyrǵada jazylǵan bozdaqtardyń aty-jónin sıpap ótedi. Mine, bul kózińe jas úıirer kórinis edi. Bul patrıotızm emes pe? Men sol kúni mynandaı oıǵa keldim. О́tkenińdi bilý, umytpaý pat­rı­o­tızmniń bastaý bulaǵy bolsa kerek. Sondyqtan, Elbasynyń «Máń­gilik El» ıdeıasy óte ózekti ári ýaq­tynda kóterilgen danalyq sheshim der edim. – Siz otyz jylǵa jýyq ýaqyt boıy aımaqtaǵy iri gazetti basqa­ryp kelesiz. Búgingi jýrnalıstıka jáne shyǵarmashylyq uıymdy bas­qarý jónindegi pikirińiz de qyzyqty bolar edi. – Jýrnalıstıka – ómirdiń, qoǵam­nyń aınasy ǵoı. Qazir halyqaralyq saıası ómir óte kúrdeli. Osy taqy­rypqa jazatyn jýrnalıster elder men memleket basshylary ara­syndaǵy qarym-qatynasty buz­baıtyndaı, eldestiretin elshideı ma­qala jazýy tıis. Áleýmettik, eko­nomıkalyq taqy­­ryp­qa jaza­tyn­darǵa taqyrypty saýat­ty taldap, iske paıdań tıetindeı etip jaz der edim. Jýrnalıstıka salasy jaqsy kadrlarǵa zárýligin de aıtqym keledi. Qazirgi jýrnalıs­ter qyzyl sózge berilmeı, ómirdi baqylap, adamnyń ishki jan dúnıesine úńilip jazsa deımin. Al ujymǵa basshy retinde men jýrnalısterdiń jumys isteýine jaǵ­daı jasaýdy aldyńǵy orynǵa qoıa­myn. Sosyn olardyń kúndelikti isine aralasa bermeımin, jazǵanyna ózi jaýap­kershilik alýyna úıretemin. Jýrnalısterdi ózin ózi tárbıeleýge, ózdiginen izdenýge, bilim alýyna ıtermeleımin. Búgingi jýrnalıster kommersııamen aınalyspaýy tıis. Bul durys baǵyt emes. Sondyqtan, búgingi gazet redaktorlary – menedjer bolýy tıis dep oılaımyn. Árıne, basshynyń joǵary ishki mádenıeti ujymdy tárbıeleıdi. Men muny ózimnen talap etip otyramyn. – Sońǵy suraq. Sergeı Vasıl­e­vıch, Elbasynyń zamandasymyn, er jet­ken ýaqytymyz qatar dedi­ńiz áńgime bastalǵanda. О́zińiz týraly aıta ketseńiz. – Zamanymyz bir deıtinim, bizdiń balalyq shaǵymyz soǵystan keıingi aýyr ýaqytqa tap keldi. Men 1945 jyly Ýkraınanyń Jıtomır oblysynda týǵanmyn. О́zim ósken Rıasnoe selosy fashısterdiń qolynda úsh ret bolyp, úsh ret keıin qaıtarylypty. Ashtyq, kúızelis. Bala kezimde sonyń shet jaǵasyn kórdim. Jasóspirim kezimde komsomoldyq joldamamen Qostanaıdyń Jitiqara aýdanyndaǵy asbest kombınatynyń qurylysyna keldim. Mundaǵy jumystyń aýyr­lyǵy da adam aıtqysyz edi. Komso­mol­dyq ekpindi qurylysqa kelgen bir jarym myń jastyń 500-i úsh kúnnen keıin qashyp ketti. Men mundaı aýyr jumystan tek oqý arqyly ketetinimdi túsindim. Mektepti syrttaı qysqa mer­zimde bitirip, QazMÝ-ge oqýǵa tús­tim. Sodan beri kitaptan bas almaı oqý­men kelemin. Bilgenim úshin kitap­qa, ómirdi úırengenim úshin jolymda kezdesken jaqsy adamdarǵa rızamyn. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». QOSTANAI.