Shyńǵys tuqymy, ataǵy men aıbyny úndesken, artyna sony iz qaldyrǵan Shoqan Ýálıhanov týraly jazýǵa daıyndyq kerek sııaqty. Osy maqalany jazý barysynda sonaý 1956 jyly «Jańa ómir» jýrnalynyń baspasynan shyqqan tóte jazýdaǵy shyǵarmalar jınaǵyn qaıyra oqyp shyqtym. Bul kitap maǵan qadirli de qymbatty-tuǵyn. Sebebi árip tanymaıtyn kezimde, atamnyń kitap sóresinde osy kitap turatyn. Qııaq murtty, qyran kózdi kisiniń kelbetin alǵash sol kitaptan kórgenmin. Eseıe kele onyń Shoqan ekenin bildim.
Ataqty Dostoevskıı 1856 jyly 14 jeltoqsanda Semeıden dosy Shoqanǵa jazǵan hatynda «men sizdi janymdaı jaqsy kóremin. Men sizdi jaqsy kórgendeı eshýaqytta, eshkimdi de, kerek dese týǵan aǵa-inimdi de jaqsy kórgen emespin. Qymbatty Ýálıhanym, meniń nıetimniń taza ekenine, tegi, eshqandaı dálelsiz senersiz. Egerde bul týraly men on kitap jazsam da, kóńildeginiń bárin túgel jazyp taýysa almas edim. Qııalymnyń ishinde bir shyndyq bar, ol shyndyq – siz óz halqyńyzdan Eýropa bilimine qoly jetken birinshi adamsyz», dep jazady. Shoqandy odan artyq túsingen adam boldy ma eken degen oı sap ete túseri anyq. Dańqty orys zııalysy osylaı deı kele, «óz mindetińizdi uǵýdyń ózi sizge kóp jaýapkershilik júkteıdi, sizge qudaı jar bolsyn!» degen tilek aıtady.
Shoqan Shyńǵysulynyń esimi qazaq dalasyn endeı ótip, Reseı men Eýropanyń ǵylymı ortalarynda da joǵary baǵalandy. Qysqa ǵana ǵumyr keshkenine qaramastan, Shoqan bir ózi shyǵystaný, etnografııa, tarıh, geografııa, folklortaný ǵylymdaryna úlken úles qosty. Ásirese, Batys ǵalymdary onyń Qashqarııaǵa jasaǵan sapary men Ortalyq Azııa jónindegi zertteýlerin erekshe baǵalady. Sonyń nátıjesinde qazirge deıin Ortalyq Azııa týraly kitap jazǵan Batys ǵalymdary óz eńbekterinde eń aldymen Shoqanǵa silteme jasaıdy. Bir ǵana mysal aıtaıyq, amerıkalyq ǵalym E.Allýorz qurastyryp, 1967 jyly AQSh-ta jaryq kórgen «Ortalyq Azııanyń Reseı otaryndaǵy bir ǵasyry» atty ǵylymı eńbekte ǵalymdar Shoqan Ýálıhanovtyń atalǵan aımaq týraly ǵylymı maqalalaryna silteme jasaıdy.
Orystyń shyǵystanýshy ǵalymdary Shoqandy «quıryqty juldyzdaı jarq etip ótken ǵalym» dep ataǵanyn jaqsy bilemiz. Belgili zertteýshi N.I.Veselovskıı onyń bolashaǵynan zor úmit kútkenin de jazǵan. Shoqannyń eńbekteri alǵash ret Eýropa ǵylymı ortasyna Reseı Geografııalyq qoǵamy arqyly tanystyryldy. Onyń «Jońǵarııa ocherkteri», «Altyshaharǵa sapar», «Qyrǵyzdar týraly jazbalar» sekildi eńbekteri Ortalyq Azııa halyqtarynyń tarıhy men mádenıetin Batysqa tanytqan mańyzdy derekkózge aınaldy.
Endi Shoqannyń dańqy Batys álemine sonaý 1865 jyly jetkeni týraly aıtaıyq. Osy jyly Shoqannyń «Ortalyq Azııadaǵy orystar» atty kitaby aǵylshyn tiline aýdarylyp, Londonda jaryq kóripti. Bul tarıhı eńbek Djon jáne Robert Mıchellderdiń aýdarýymen basylyp shyqqan. Kitapta Reseı ımperııasynyń Ortalyq Azııaǵa qaraı keńeıýi, Syrdarııa áskerı shebi, sondaı-aq Hıýa, Buhara jáne Qoqan handyqtarymen qarym-qatynasy keńinen baıandalady.
Atalǵan eńbektiń erekshe qundylyǵy – Shoqan Ýálıhanovtyń 1858–1859 jyldary Qashqarııa men Jońǵarııaǵa jasaǵan saparyna qatysty jazbalarynyń engizilýinde. Shoqannyń zertteýleri arqyly Batys oqyrmandary Shyńjań men Jońǵarııa óńiriniń geografııasy, turmysy, etnografııasy jáne saıası ahýaly týraly mańyzdy málimetter aldy. Kitapta Shoqan (Capt. Valikhanof), M.Venıýkov jáne basqa da orys saıahatshylarynyń eńbekteri paıdalanylǵan. Avtorlar qazaq dalasynyń Reseı ımperııasy quramyna ený úderisin, Ortalyq Azııa handyqtarynyń saıası jaǵdaıyn jáne aımaqtaǵy halyqaralyq básekelestikti jan-jaqty sıpattaıdy. Batys zertteýshileri bul eńbekti XIX ǵasyrdaǵy Reseıdiń Ortalyq Azııadaǵy otarlyq saıasaty men «Uly oıyn» kezeńin túsindiretin asa mańyzdy derekkózderdiń biri dep baǵalaıdy. Al Shoqan Ýálıhanovtyń Qashqarııa týraly jazbalary eýropalyq ǵylymı orta úshin buryn beımálim bolǵan aımaq jónindegi eń senimdi málimetterdiń qatarynda sanalady.
Batys zertteýshileri Shoqandy tek ǵalym retinde ǵana emes, Shyǵys pen Batysty jalǵaǵan mádenı kópir retinde baǵalady. Aǵylshyn jáne amerıkalyq ǵylymı eńbekterde ol «alǵashqy eýropalyq bilim alǵan qazaq ǵalymy» retinde sıpattalady. Shoqan týraly keıingi sheteldik ǵylymı kitaptarda da onyń tulǵasyna erekshe nazar aýdarylǵan. Aǵylshyn zertteýshisi Nık Fıldıngtiń «Shoqan Ýálıhanov jáne aǵylshyn álemi» (Chokan Valikhanov and the English-speaking world) atty ǵylymı maqalasynda Shoqannyń XIX ǵasyrdaǵy aǵylshyn tildi ǵylymı ortaǵa qalaı tanylǵany jan-jaqty baıandalady. Avtor Londondaǵy Koroldik geografııalyq qoǵam músheleri Shoqan eńbekterine erekshe qyzyǵýshylyq tanytqanyn maqtanyshpen aıtady. Onyń Qashqarııa týraly málimetteri Batys álemi úshin asa qundy bolǵanyn, sebebi bul aımaq týraly senimdi aqparat óte az ekenin oqyrmanǵa jetkizdi.
Sonymen qatar Batys zertteýshileri Shoqannyń folklor salasyndaǵy qyzmetine de joǵary baǵa bergen. Ol qyrǵyzdyń áıgili «Manas» jyryn alǵash ǵylymı turǵydan zerttep, Eýropaǵa tanystyrǵan ǵalymdardyń biri boldy. Bul týraly aǵylshyn tilindegi ensıklopedııalyq eńbekterde arnaıy aıtylady. Shoqannyń tulǵasy búgin de halyqaralyq ǵylymı ortada qyzyǵýshylyq týdyryp keledi. Onyń aǵylshyn tiline aýdarylǵan shyǵarmalary London men AQSh kitaphanalarynda saqtaýly tur. 2000 jyly Kembrıdj ýnıversıtetimen birlesip jaryq kórgen «Shoqan Ýálıhanovtyń tańdamaly shyǵarmalary» (Selected Works of Chokan Valikhanov) jınaǵy Batys oqyrmandaryna qazaq ǵalymynyń murasyn qaıta tanystyrdy.
Shoqan Ýálıhanov – qazaq ǵylymynyń ǵana emes, álemdik shyǵystaný ǵylymynyń da kórnekti tulǵasy. Onyń eńbekteri arqyly Batys jurtshylyǵy qazaq dalasynyń tarıhy men mádenıetin tereńirek tanydy. Sondyqtan Shoqan esimi álemdik ǵylym tarıhynda máńgi jarqyraı bermek.