Budan bir ǵasyr buryn órkenıet ólshemi temirjol edi. Keıin onyń ornyn elektr jelisi almastyrdy. Al qazir ol ólshem de ózgerdi. Endi memlekettiń qýaty áskerı áleýetimen ǵana emes, jasandy ıntellektini jurt ıgiligine jumyldyra alýymen baǵalanady. Algorıtm ıgergen alǵyr elder keleshegin osy baǵytta keskindemek. Bizdiń elimiz de sol tańdaýdyń tabaldyryǵynda tur.
Prezıdent bekitken «Digital Qazaqstan» jalpyulttyq strategııasy – ádetki sıfrlandyrý jobasy emes. Bul – memlekettiń ózin jańa tehnologııalyq bolmysqa beıimdeý qareketi. Qujatta alǵash ret sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt ekonomıkanyń qosymsha elementi emes, ulttyq básekege qabilettiliktiń negizgi sebebi retinde qarastyrylady. Iаǵnı másele kompıýter kóbeıtýde nemese qyzmetti onlaınǵa kóshirýde emes. Áńgime tutas qoǵamdyq arhıtektýrany ózgertýde jatyr.
Álemdik tájirıbe bul ózgeristiń kezdeısoq úrdis emes ekenin áldeqashan dáleldedi. Máselen, AQSh eńbek ónimdiliginiń eń úzdik ornyna sıfrlyq tehnologııalarǵa júıeli túrde qarjy quıý arqyly jetti. Sıngapýr, Ońtústik Koreıa men Estonııa sekildi elder bul úrdisti platformalyq memleket qurýdyń negizi retinde qarastyrdy. Onda memleket tek baqylaýshy bolyp qana qoımaı, derek aınalymynyń, sıfrlyq ekojúıeniń uıymdastyrýshysy qyzmetin de atqarady. Sóıtip, tehnologııa memlekettik basqarýdyń qosalqy quraly emes, onyń aınymas bóligine aınaldy. Munyń eń jarqyn kórinisi – jasandy ıntellektiniń qarqyndy damýy.
Úkimet deregine súıensek, elimiz bul baǵytta eleýli serpilis jasady. Burynǵy «Sıfrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda qalyptasqan ınfraqurylym bos ketken joq. Búginde memlekettik qyzmetterdiń 92 paıyzy elektrondy formatta júzege asady. Dúken men qyzmet kórsetý salasyndaǵy tólemderdiń basym bóligi qazir qolma-qol aqshasyz júrgiziledi. Onyń úlesi 90 paıyzǵa jaqyndady. Internet qoldanýshylar sany halyqtyń 95,3 paıyzyna jetti. Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar men sıfrlyq ekonomıka salasynda jumys isteıtin mamandar sany 200 myńnan asty. Munyń bári elimizdiń sıfrlyq qoǵamǵa beıimdelý qabileti joǵary ekenin kórsetedi. Halyqaralyq reıtıng te muny rastaıdy. Qazaqstan BUU-nyń elektrondyq úkimet ındeksinde 193 eldiń ishinde 24-orynǵa kóterildi. Onlaın memlekettik qyzmet kórsetý sapasy jóninen álemniń úzdik on memleketiniń qataryna endi. IMD sıfrlyq básekege qabilettilik reıtınginde 39-oryndy ıelendi. Al Government AI Readiness Index reıtınginde Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshy retinde tanyldy. Munyń bári – belgili bir ınstıtýsıonaldyq negizdiń qalyptasqanyn bildiredi. Biraq bul jetkilikti me?
Strategııany daıyndaǵan sarapshylardyń ózi bul suraqqa saqtyqpen jaýap beredi. Iá, jetkilikti deýge negiz bar. Biraq qazirgi qarqyn eldi jahandyq sıfrlyq kóshbasshylar qataryna shyǵara almaıdy. Ásirese jasandy ıntellektini paıdalaný deńgeıi alańdatarlyq. Máselen, 2025 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda generatıvti jasandy ıntellektini paıdalaný úlesi elimizde 13,7 paıyz bolǵan. Al álemdik ortasha kórsetkish – 16,3 paıyz. Damyǵan memleketterde bul áldeqaıda joǵary. Másele tek statıstıkada emes. Bul eńbek ónimdiliginiń, adamı kapıtaldyń, tehnologııalyq táýelsizdiktiń bolashaǵyna qatysty kórsetkish. Eger memleket jańa tehnologııalyq tolqynǵa kesh qosylsa, keıin ony qýyp jetý áldeqaıda qıyn bolady.
О́ıtkeni qazirgi zamannyń saıası shideri – tehnologııalyq táýeldilik. Buryn ımperııalar shekarany qarýmen kúzetse, búgin tehnologııalyq ústemdik algorıtm jáne platformalar arqyly qalyptasady. О́ziniń sıfrlyq ınfraqurylymy joq el erteń ózgeniń platformasyna, ózgeniń algorıtmine, ózgeniń derek óńdeý júıesine táýeldi bolýy múmkin. Sondyqtan strategııa mátininde «tehnologııalyq egemendik» uǵymynyń jıi qaıtalanýy kezdeısoq emes. Bul – ulttyq qaýipsizdik kategorııasyna aınalǵan másele.
Qujattyń taǵy bir ereksheligi – onyń tehnologııadan buryn adamǵa nazar aýdarýynda. Strategııa úsh negizgi nysanaly top tóńireginde qurylǵan: azamat, ekonomıka men bıznes, memlekettik apparat. Munyń astarynda mynadaı mańyzdy fılosofııa jatyr – tehnologııanyń qundylyǵy onyń kúrdeliliginde emes, adam ómirin qanshalyq jeńildetetininde. Máselen, «e-Otinish» júıesine keletin hattardy kórip halyqty áli de densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qoldaý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jol qaýipsizdigi, salyq pen keden rásimderi alańdatatynyn ańǵarýǵa bolady. Demek sıfrlandyrýdyń shynaıy nátıjesi jańa serverler emes. Azamat emhanaǵa tirkelgende, qujat rásimdegende, áleýmettik kómek alǵanda ýaqyt únemdedi me, ádil ári yńǵaıly qyzmetke qol jetkizdi me – negizgi ólshem osy. Eger júıe aýrý asqynbaı turyp qaýip týraly aldyn ala eskertse, oqýshyǵa qabiletine saı oqý baǵytyn usynsa, memlekettik sheshim naqty derekke súıense, kásipker men salyq tóleýshi artyq qujat jınap sabylmasa, onda sıfrlandyrý kúndelikti ómir sapasyna aınalady. Al tehnologııa kúrdeli júıeler men túsiniksiz statıstıka kúıinde qalsa, ol halyqtan alystaı beredi.
Árıne, strategııany iske asyrý arzanǵa túspeıdi. Qujatta sıfrlyq tehnologııalardy damytýǵa jyl saıyn shamamen 3,5–5,5 mlrd AQSh dollary qajet bolýy múmkin ekeni aıtylǵan. Úsh jyl ishinde bul kólem 10,5–16,5 mlrd dollarǵa deıin jetýi yqtımal. Alaıda qujat bul salmaqty tek memleket kóteredi degen ustanymǵa ıek artpaıdy. Kerisinshe, memlekettik-jekemenshik áriptestik, offteık kelisimsharttar, venchýrlik qarjylandyrý, startaptardy qoldaý jáne jeke ınvestısııa tartý tetikteri qarastyrylǵan. Iаǵnı maqsat – bıýdjet qarjysyna ǵana súıenbeı, tehnologııalyq naryq qalyptastyrý.
Qoǵam úshin bul máseleniń máni budan da tereń. Uzaq ýaqyt boıy ekonomıka kóbine shıkizatqa táýeldi modelmen damydy. Munaı baǵasy kóterilse el keń tynystaıdy, tómendese typyrshyp ketedi. Al jańa tehnologııalyq dáýirdiń basty kapıtaly – jer qoınaýyndaǵy resýrs emes, adam kapıtaly. Jasandy ıntellekt zamanynda eldiń básekege qabileti baǵdarlamashynyń, ınjenerdiń, ǵalym men zertteýshiniń sapasymen ólshenedi. Sondyqtan sıfrlandyrý – tek tehnologııa máselesi deýge bolmaıdy. Bul eldiń erteńgi damý baǵytyn aıqyndaıtyn strategııalyq tańdaý. «Digital Qazaqstan» strategııasynyń basty synaǵy da osynda. Qujattaǵy mindetterdiń oryndalýy jańa jobalardyń kóbeıýimen ólshenbeıdi. Onyń nátıjesi azamattyń memleketke degen seniminen, ekonomıkanyń ónimdiliginen, bilim sapasynan, tehnologııalyq táýelsizdik deńgeıinen kórinedi.