Eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń draıveri

Memleket basshysynyń «Ult Jos­pary – qazaqstandyq ar­manǵa bastaıtyn jol» atty ma­qalasynda elimizde tranzıttik joldardy jańǵyrtyp, Eýr­azııa keńistiginde kóliktik-logıs­tı­kalyq hab ornatýǵa asa ma­ńyz berdi. Osyǵan oraı In­ves­tısııalar jáne damý mınıs­tr­liginiń Avtomobıl joldary komıtetiniń tóraǵasy Mereke PIShEMBAEVPEN áń­gimelesken edik. – Mereke Qudaıbergenuly, Elbasy «Ult Jospary – qazaq­standyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda «Nur­ly Jol» memlekettik baǵdarlamasynda qaralǵan respýblıkalyq ma­ńyzy bar 7 myń shaqyrymnan as­tam av­tomobıl joldary qaıta jańǵyrtylatynyna basa nazar aýdarǵan. Atap aıtqanda, bul avto­mobıl joldaryna qandaı avtomagıstraldar kiredi? Son­daı-aq, búgingi tańda olardy jań­ǵyrtý jumystary qalaı júr­gizilip jatyr? – Avtomobıl joldaryn kútip-ustaý men olardy damytýdyń ma­ńyzdylyǵyn eskerip, Elbasy ja­rııalaǵan 5 ınstıtýttyq reforma jáne olardy iske asyrý boıynsha «100 naqty qadam» sheńberinde, mı­nıstrlikte aýqymdy jumystar atqarylýda. Byltyr 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly Jol» ınfraqurylymdyq damýdyń mem­lekettik baǵdarlamasy beki­tildi. Osy baǵdarlama sheńberinde uzaqtyǵy 7 myń km. 11 avtojol jo­­basyn iske asyrý qaralǵan. Bul Batys Eýropa – Batys Qytaı, Ortalyq – Ońtústik, Ortalyq – Shyǵys, Ortalyq – Batys, Al­­maty – О́skemen, Astana – Petro­pavl – RF shekarasy, Oral – Ka­men­ka, Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy, Jetibaı – Jańaózen, Úsharal – Dostyq, Astana qalasy jáne Ońtústik – Batys aınalma jobalary. Olardyń jalpy quny 2,4 trln. teńgeni quraıdy. Jobalardy iske asyrý úshin Ulttyq qordan 2015-2016 jyldarǵa 301,3 mlrd. teńge bólindi. Oǵan qosa, Úkimet HQI zaımdaryn tartyp otyr. Ol  qajetti qarjynyń 75 paıyzyn quraıtyn bolady. Búginde halyqaralyq qarjy ıns­­tıtýttarymen 5,5 mlrd. AQSh dollaryn tartý jóninde ke­li­sim bar. Osy qarajat esebinen Or­­­­­ta­lyq – Ońtústik, Ortalyq – Batys, Uzynaǵash – Otar, Jetibaı – Jańaózen jobalary iske asyrylatyn bolady. Aǵymdaǵy jyly osy jobalar boıynsha tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeni ázirleý aıaqtalady. Birinshisi boıynsha Býrylbaıtal – Kúrti, ekinshisiniń Aqtóbe – Maqat jáne Atyraý – As­­­trahan telimderi, Jetibaı – Ja­ńaózen, sondaı-aq, Uzyn­aǵash – Otar ýchaskeleri boıynsha osy 1 jartyjyldyqta HQI-men kelisimge qol qoıylyp, jol-qurylys jumystary bastalady. Bularmen birge, Qaraǵandy – Balqash – Býrylbaıtal jáne As­­tana – Arqalyq – Qandyaǵash te­limderine qatysty kelisimshart ta taıaý ýaqytta jasalyp bolady. Budan ózge byltyrǵy 1 qyrkúıekte Memleket basshysynyń Beıjiń qalasyna sapary kezinde «Qaz­AvtoJol» UK» AQ avtomo­bıl jol­daryn basqarý boıyn­sha ulttyq operatory men Qytaıdyń Eksımbanki» arasynda 2,6 mlrd. AQSh dollary somasyna 11 avtojol jobasyn iske asyrý jónindegi kelisimge qol qoıyldy. Kórsetilgen zaım 20 jyldyq mer­zimge  5 jyl jeńildik kezeńimen 2 paıyz jyldyq  mólsherlememen usynylady. Qytaı tarapymen ótkizilgen kelissózder nátıjesinde tepe-teń negizde qytaı jáne qazaq­standyq jol-qurylys kompanııalarymen qurylǵan konsorsıýmmen avtojol jobalaryn iske asyrý týraly kelisimge qol jetkizildi. «Nurly Jol» jobalaryn iske asyrýǵa ótken jyly 302,2 mlrd. teńge bólindi, onyń 178 mlrd. teń­­gesi Ulttyq qordan alynǵan. Bólingen qarajat esebinen Batys Eýropa – Batys Qytaı, Astana – Almaty, Astana – О́skemen, Beıneý – Aqtaý, Almaty – О́skemen, Astana – Petropavl – RF shekarasy jáne Oral – Kamenka jobalaryn iske asyrý jalǵasyp, 2,3 myń km. jol tóseldi. Nátıjesinde 72 myń adam jumysqa tartyldy. – Avtokólik joldaryn aqy­ly etý sharasyn qazirgi tańda qalyń el qyzý qoldaı bastady. Aqyly joldardyń qyzmeti qanshalyqty sapaly bolady? Sondaı-aq, tranzıttik dálizderdiń boıyndaǵy servıstik ortalyqtar halyqaralyq ta­lapqa saı bolaryna kepildik bar ma? – Qazirshe elimizde bir ǵana aqyly jol – Astana – Shýche  te­li­mi qyzmet etýde. Halyqaralyq mamandardyń  baǵalaýy boıynsha, bizdiń aqyly júıe aldyńǵy qatarly jobalardyń biri bolyp tabylady. Alaıda, avtomatty túrde aqshany qabyldaıtyn qabyldaǵyshtar boıynsha birqatar kemshilikter bar. Atap aıtsaq, aqshany aqyryn sanap óńdeýi, ásirese, keptelis kezinde  kezektiń kóbeıýine ákelip soǵýda. Kemshilikterdi joıý maq­­­satymen jolaqtardyń sanyn kóbeıtip, termınal arqyly aldyn ala tóleýdiń balamaly tá­silin engizýdemiz. Sondaı-aq, júrip ótkeni úshin tólenetin av­tomattandyrylǵan borttyq  qu­rylǵyny – transponderdi taratýdamyz. Qýanarlyǵy, Eýropa, Qytaı, Reseı jáne Qazaqstanda aqyly joldardy paıdalaný táji­rıbesi  kórsetip otyrǵandaı, JKO sany 3 esege, aýyr jaraqat alý deńgeıi 8 esege deıin azaıdy. Buıyrtsa, 2020 jylǵa deıin  respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldarynyń 7 000 sha­­­qyrymy aqy alý júıesine en­giziledi. Avtomobıl joldaryn­da aqy alý júıesi tek qaıta jańǵyr­tylǵan ýchaskelerde ǵana bolady. О́tken jyldyń shilde aıynan bastap «Jalpy paıdalanýdaǵy avtomobıl joldary men jol servısi obektilerine jáne olardyń qyz­metterine qoıylatyn talaptar» týraly elimizdiń ulttyq standarty kúshine endi. Osy ulttyq standart halyqaralyq tájirıbelerdi eskere otyryp jasalǵan jáne jalpy paıdalanýdaǵy avtomobıl joldarynda usynylatyn qyzmetterine, jol-servıs nysandaryna jáne jol qyzmetine, sondaı-aq, olardy ornalastyrý men abattandyrý erejesine jalpy talaptardy bekitedi. Osylaısha servıstik ortalyqtar salýǵa múddeli  ká­sip­­­kerler qurylysty  ulttyq standartqa saı júrgizýge mindetti. – Kópshilik qaýymnyń bir bilgisi keletini, aqyly joldardan túsken qarjy qaıda túsip, qa­laı jınaqtalady jáne ol qaıda jumsalady? – Qazirgi ýaqytta avtomobıl joldaryn kútip-ustaýǵa shamamen 12 mlrd. teńge bólinedi. Al  kútip-ustaý normatıvi boıynsha jyl saıyn  shamamen 45 mlrd. teńge qajet. Sondyqtan, avtomobıl joldaryn babynda ustaýdy aqyly joldar esebinen de júzege asyrýdy josparlap otyrmyz. Bú­ginde Astana – Shýche aqyly te­liminen jınalǵan qarajat res­pýblıkalyq bıýdjetten joldy kútip-ustaýǵa jáne aǵymdaǵy jón­deýge bólinetin aqshanyń ornyn tolyqtaı jaýyp otyr. Iske qo­sylǵannan bastap, aqyly ýchaskeden jınalǵan qarajat 2,767 mlrd. teńgeni qurady. – Respýblıkalyq mańyzy bar joldar tolyq jańǵyrtylyp bolǵan soń «Eýrazııalyq trans­­qurlyqtyq dálizdiń» qa­zaq­standyq bóligi daıyn bola­dy. Budan halyqaralyq júk tasymaldaýshylar men Qa­zaq­stannyń ózi ne utady? Jalpy, osy sharaǵa halyqaralyq júk ta­sy­maldaý­shylar qanshalyqty múddeli? – Mýltımodaldy Eýrazııalyq transqurlyqtyq dálizdi qurý jobasyn damytý boıynsha Qa­zaqstan jospary Azııa men Eýropa arasyndaǵy taýarlar, adamdar jáne aqparattar úzdiksiz aǵylýyna jetý úshin mańyzy óte zor. Bul turǵy­da ótken jyldyń 21 jeltoqsanynda Astanada EO men Qazaqstan ara­syndaǵy keńeıtilgen áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly qol qoıylǵan kelisimniń strategııalyq róli zor. Atalǵan qujat quramynda saýdany qol­daý jáne damytýdyń kólik salasynda yntymaqtastyqtyń ba­sym baǵyttaryn, onyń ishin­de negizgi kólik baılanysyn Eý­ro­pamen tıimdi, qaýipsiz jáne se­nim­di júk tasymaldaýdyń keń elementteri qaralǵan. Oǵan qo­sa, ol Qazaqstan aýmaǵynda temir­jol ınfraqurylymyn qurý, eks­porttyq áleýetin keńeıtý ǵana emes, qosymsha jumys oryndaryn qurýdy da muqııat qadaǵalaıdy. Qazaqstanda temirjol jelisiniń jos­parly túrde keńeıtilýin Eýro­odaq úlken qyzyǵýshylyqpen qa­­daǵa­laıdy. Azııa men Eýropa arasyndaǵy asa tyǵyz baılanys bıznes jáne jumyspen qamtýdy, bar­­lyq múddeli taraptardyń ósýine já­ne damýyna múmkindikter jasaıdy. Batys Eýropa men Batys Qy­taı arasyndaǵy dálizdiń jalpy uzaq­tyǵy 8,4 myń km.-den  astam. Qazirgi ýaqytta Batys Eýropa – Batys Qytaı halyqaralyq tran­zıttik dáliziniń RF shekarasynan Almaty oblysynyń shekarasyna deıingi aralyqta – Aqtóbe, Qy­zylorda, Shymkent, Taraz qa­la­lary arqyly, jalpy uzaqtyǵy 2 myń km. qashyqtyqta jańa jabyndy arqyly kólik qozǵalysy ashyldy. Aldyn ala jasalǵan zertteýler boıynsha, bul jobany iske qosqanda tranzıt kólemi já­ne júk tasymaly 2,5 ese, ATS qarqyndylyǵy 1,5 ese ul­ǵaıady. Aıaqtalǵan ýchas­kelerde qazirdiń ózinde ósý  baıqalady. Dá­lizdiń ortasha júrip ótý ýaqyty eger eki júrgizýshi men qozǵalystyń ortasha jyldamdyǵy 80 km/saǵ., jolda táýligine 10 saǵat bolǵanda, kedendik resimdeýdi eseptemegen jaǵdaıda shamamen 10 táýlikti qu­raıdy. Bul tran­zıttik jol Qytaı, Qazaqstan jáne Reseıdi ǵana baılanystyrmaıdy, oǵan Ortalyq Azııa elderi – Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tá­jikstan kelip qosylady. Sondaı-aq, keleshekte Túrikmenstan jáne Taıaý Shyǵys jalǵasýy múmkin. О́ıtkeni, bolashaqta Batys Eýropa – Batys Qytaı tasjoly  Mańǵystaý ba­ǵy­tynda, ári qaraı Parsy shy­ǵanaǵyna jalǵasady. Bul tarmaq­tyń qurylysy 2020 jylǵa deıin aıaq­talady. Joba júk tasymaldaryn negizgi úsh baǵytta, Qytaı-Qazaqstan (25%), Qytaı-Ortalyq Azııa (35%), Qytaı-Qazaqstan-Reseı-Batys Eýropa (40%) qamtamasyz etedi. Endi ekonomıkalyq zertteýlerge súıene otyryp, bul jo­­­ba Qazaqstanǵa qandaı paıda áke­letinine toqtalaıyq. Birinshi, ATS ustaýǵa ketetin shyǵyndardy qysqartýdan jyl saıyn 63 mln. AQSh dollary únemdeledi. Ekinshi, jol júrý ýaqytyn qysqartýdan jyl saıyn 226 mln. AQSh dollary el paıdasynda qalatyn bolady. Úshinshi, JKO-da ólim-jitimdi azaıtýdan jyl saıyn 332 myń AQSh dollary el ıgiliginde qalady. Tórtinshi, 2020 jylǵa deıin syrtqy saýdanyń ósýi, eksport pen ımporttyń úlesi 32 jáne 33 paıyzǵa ulǵaıady. Toqsan taraý joldy túıistirip aıtqym keletini, «Nurly Jol» mem­­lekettik baǵdarlamasy sheń­­­­be­rinde júzege asyrylyp jatqan jo­balar óz merzimderinde jobaǵa saı júrgizilýde. Nátıje­sinde, kóliktik-logıstıkalyq ınfra­qu­ry­lym qu­rýǵa múmkindik molynan týyp tur. Endigi mindet kó­lik joldaryn áleýmettik-ekono­mı­kalyq damýdyń draıverine aınaldyra bilý bolyp otyr. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».