Ýaqyt tórindegi tolaǵaı

* M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatryna – 90 jyl Jalpy, qazaq jerinde teatr degen óner­diń shymyldyq ashqanyna 100 jyl dep júr zertteýshiler. Bul bol­­jamnyń shyndyǵy bar, 1915 jy­ly Júsipbek Aımaýytovtyń tóńi­­regine jınalǵan kózi ashyq qazaq zııa­ly­lary Semeı qalasyndaǵy ár ulttyń saýdager kópes-prıkaz­chık­teriniń óner klýbynda sahnaǵa shyǵyp, «Birjan-Sara» aıtysyn ınssenırovka jasap, alǵash ret teatr oıynyn qoıǵandyǵyn, Bir­jandy Aımaýytovtyń ózi oına­ǵanyn aıtyp-jazǵan Baǵybek Qun­daq­baevtyń sózin dáleldeıtin, al Sarany oınaǵan alǵashqy qazaq aktrısasy Turar Qozybaǵarova, keshti uıym­dastyrýshylar erli-zaıypty Nur­ǵalı men Názıpa Quljanovtar dep tasqa basylǵan sarǵaıǵan qujat-afı­sha­ny Semeı murajaıshylary bizderge arnaıy ákelip kórsetken-di. Solardyń bel ortalarynda Muh­tar Áýezovtiń, Qanysh Sát­baev­­­tyń da júrgendigi týraly dálel al­dyq. Osy ýaqıǵany ar­na­­­ıy tilge tıek etken áńgime-dú­ken, ke­rek dese ǵylymı konferensııa M.Áýezov­tiń mýzeı úıinde 2015 jy­ly, «Qazaq teatr ónerine 100 jyl» degen aıdarmen ótken. Tuńǵyshbaı ál-TARAZI, Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq artısi, Memlekettik  syılyqtyń laýreaty, ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty, professor. Al Jı­de­baıdaǵy Áıgerimniń otaýyn­da bol­ǵan Muhańnyń sandyq ishinde ja­typ jasaǵan sýflerligimen ótken «Eńlik-Kebektiń» bıler sahnasy qo­ıy­lymy 1917 jyly bolǵan eken dep dáleldeıdi Rymǵalı Nur­ǵalıev degen bilgir aǵamyz. Osy ýaqıǵadan segiz jyl ótken soń, «Murtty kósem­niń» nar­komy A.V.Lý­nachar­skıı degen kisi qazaq dala­sy­na jar salyp, shanshardyń qýy Qa­lı­­bek Qýanyshbaıulyn, Jan­gel­dın otrıadynyń sarbazy Seraly Qojam­­qululyn, qostanaılyq qýaqy Elý­baı О́mirzaquly men Qapan Badyrovty, aqtóbelik Abylqaı Abdýl­laulyn, ońtús­tiktiń ot-jalyn­­dy ónerpazy Qur­manbek Jan­­­dar­­bekulyn, olarǵa qosa Isa Baı­­­zaqov, Ámire Qashaýbaev syndy «samorodoktardy» jınap, sol kezdegi astana Qyzylordada 1926 jyldyń 13 qań­taryn­da derektir Dinshe Ádilovtiń bas­shylyǵymen Qoshke Kemeńgerulynyń «Altyn saqına» qoıylymymen ata teatr­dyń shymyldyǵy ashylǵany ámbege málim. Muhtar Áýezovtiń «Báıbishe-toqal» komedııasy, áıgili «Eńlik-Kebeginiń» úshinshi kórinisi oınalyp, ekinshi bólim retinde akterlar án salyp, taqpaq oqyp konsert qoıǵan eken. Bularǵa Serke Qojamqulov rejısserlik etipti. Bul topqa ataqty palýan Qajymuqan Muńaıtpasov pen muǵalim Latıf Áshkeevter de qosylǵan eken. Ke­ıin­­deri, sol jyldyń qazan aıy­nan bastap, teatrǵa biregeı bas­shy bolyp Jumat Shanın keledi. Kele ózi jazǵan eki serııaly «Ar­qalyq batyr» qoıylymy kórer­men­ge usynylady. Jalpy, alǵash­qy onjyldyq Jumat aǵanyń bas­­qarýy­men izdenýge, sheberlik shyń­daý­ǵa, taqyryp tańdaýǵa, ak­ter­lik trýppany kúsheıtýge, olardy oqytyp, bilimderin arttyrýǵa, ma­shyq­tandyrýǵa arnalypty. 1934 jyly Qurmanbek Jandarbekov ekeýi Qanabek, Kúlásh Baı­seıitov­ter­men birge Ulttyq opera teat­ryn uıymdastyrýǵa ketkenshe, ata teatrdyń «otymen kirip, kúlimen shyqqan» desedi qujattar. 1936 jylǵy Máskeýdegi qazaq máde­nıeti men ádebıetiniń on­kún­­digine eki teatr birigip «Qyz Jibek» operasyn jáne «Jalbyr» mýzykalyq qoıylymyn apar­ǵan eken, onda Qurmanbek Jan­dar­bekov, Kúlásh, Qanabek Baıseıitov­termen birge Seraǵań men Elaǵań, Qallekıler de shaǵyn-shaǵyn ról­der oınapty. Uzyn-yrǵasy 360 adam bolyp barǵan qazaq óner­paz­dary dekadanyń sońynda Úlken teatr­da qorytyndy konsert bergen. Dekada kezindegi barlyq shara­larǵa Stalınnen bas­tap, Voroshılov, Molotov syndy bar­lyq bıýro músheleri qatysyp, tipti, eki márte tamashalaǵandary da bar kórinedi. Qazaq ónerpazdary or­ta­lyq bıýro múshe­leri men Más­keý jurtshylyǵynyń ystyq yqy­lasyna bólenip, Sáken Seıfýl­lın, Jambyl atamyzdan bastap orden-medaldarǵa «qaryq» bolypty. Mu­nyń aldynda ǵana, ıaǵnı 1928 jy­l­y, teatr Almatyǵa kóshken ja­ńa astanaǵa túbegeıli taban tire­gen bolatyn. Bir qyzyǵy, Serke Qojamqulovtyń estelikterinde 1925 jyly Máskeýde bolǵan kon­sertte Ámire Qashaýbaevtyń qara­baıyr­laý dombyrasyna kóńili tol­ma­ǵan narkom A.Lýnacharskııdiń ózi arnaıy sheber shaqyrtyp, syr­tyndaǵy qabymen qosa jańadan dombyra jasatyp beripti, sol aspappen Ámire Parıjge, halyqaralyq kór­me EKSPO-ǵa qatysyp, qazaq eli­niń atynan onyń án ónerin pash etýge barǵan degen derekter bar. Kelesi onjyldyq 1936 jylǵy Máskeý eıforııasynyń dúmpýi­men kelgen erekshe kóńil-kúı, shy­ǵar­mashylyq jelpinis ákelgeni bel­gi­li. Gazet-jýrnaldarda nesheme ma­qa­­la­lar jarııalanyp, úkimettiń ar­­naıy sheshimderinde qazaq teatry­nyń tolysyp, naǵyz kásibı óner or­da­syna aınalǵany jaıynda áńgi­me bola bastaǵan. Aqyry, 1937 jy­ly keshteý toılanǵan teatrdyń on jyldyq merekesi Qazaq Úki­meti­n­iń sol jylǵy aqpan aıyn­daǵy teatrǵa «Akademııalyq» degen ataq berý qaýlysynan bastaý alyp­ty. Bul jyldary teatr repertýary orys jáne ózge elderdiń shy­ǵar­malaryn sahnalaýǵa den qoıyl­­ǵan eken. N.V.Gogoldiń M.Áýezov­­tiń aýdarymymen rejısser I.G.Borov qoıǵan «Úılenýi» men «Revı­zoryn­da» Qallekıdiń Dýan­basy, Kamal Qarmysovtyń Hles­takovy, Elaǵańnyń Osıpi akterlik tabys dep atalyp, el ishinde edáýir ýaqı­ǵa bolyp sanalǵan eken. Otan soǵysynyń qara bultynyń al­dyn­da ǵana teatr sahnasyna Máskeý­den arnaıy rejısserlik kýrsty I.Sahnovskııdiń sheberhanasynda támamdaǵan Asqar Toqpanov uly Muhtardyń L.Sobolevpen birlesip jazǵan atyshýly «Abaıyn» qoıady. Teatrdyń irgesi bekip, shyǵar­ma­shylyq qabyrǵasy qataıǵan tusta beıbit ómir, jarqyn kóńilder so­ǵys órtiniń bultyna ulasyp, «bári de jeńis úshin, bári de maıdan úshin» uranymen jigerlengen teatr akterleriniń birazy áskerge shaqyrylyp, qalǵany úgit brıgadalarymen oq boraǵan jerlerge at­tanypty. Sol soǵysta sheıit bol­ǵan­dardyń ishinde nebir talantty jigitter bar edi, Jumaǵul Sa­dyrbaev, Ǵazız Moldahanov, Beken Ámirov, Ápsemet Syzdyqov qan­daı akterler edi, dep muńdana eske alady Seraǵań estelikterinde. Bul ýaqytta teatr trýppasy Sá­bıra Maı­­qanova, Hadısha Bókeeva, Kúlzıpa Syz­dyqova, Zaǵı Qurman­baeva, Kamal Qar­mysov, Seıfolla Telǵaraev, Sholpan Jandarbekova, Bıken Rımova, Rahııa Qoıshybaeva, Kalken Ádilshinov, Áteıbek Jo­lym­­betov, Jaǵda О́gizbaev, Ra­ma­­zan Elebaev, Ábiken Hasenov, Ǵabbas Ǵalıev, Habıba Elebekova, Sháken Aımanovtarmen tolyǵady. Máskeý qalasyndaǵy teatr ınstıtýtyn arnaıy qazaq toby bolyp bitirip, Kereı Jarqymbaev, Saqyp О́gizbaeva, Harras Karımov, Mántaı Syzdyqov teatrǵa qa­byl­danady. Otan soǵysy kezinde Al­mat­yǵa ýaqytsha qonys aýdarǵan «Mossovet» teatry bir shańyraqta qyzmet jasapty. Máskeýlikter Iý.Zavadskıı, N.Mordvınov, V.Ma­reskaıa, N.Cherkasov, A.Jarov, L.Or­lovalardyń da qazaq áriptes­teri­niń sýretkerlik óre-qarymyna tıgizgen áserleri bolmaı qoıǵan joq syńaıly. Al sol jyldary M.G.Nasonov, G.Tovstonogov, M.I.Gold­blat, I.G.Borov teatr­ǵa ár kezderi rejısserlik ja­­sap, «Syn saǵatta», «Lıýbov Iаro­vaıa», «Namys gvardııasy» «Je­ńim­pazdar», «Otello» sııaqty qoıy­lym­­darmen hal-qaderlerinshe el basyna kún týǵan qıyn kezeńniń kemerine qyzmet etti. Bul jylda­ry teatrdyń ádebıet bólimin M.Áýezov basqaryp, ózi de óndir­tip pesa­lar jazyp, aýdarmalar jasap, repertýar saıasatyna qısap­syz eńbek sińirgenin bilemiz. Ási­rese, V.Shekspırdiń Áýezov aýdar­­masyn­daǵy «Asaýǵa – tusaý» qo­ıy­lymy Sháken Aımanov pen Hadısha Bókeeva­nyń qatysýymen, berisi ke­ńes eline, árisi shetelderge áıgi­li boldy. Saryla kútken Uly Jeńis kelip, beı­bit ómirdiń qadirine jetken sol sura­pyl jyl­dardaǵy adam ba­la­synyń ómirge ǵashyq­tyǵyn, balasha tazalyǵyn, arman qýǵan adal­dyqtaryn sózben aıtyp jetkizý ońaı bola qoımas. Almatyda jańa­­dan ashylǵan teatr men kıno ýchı­lıshesi men Táshkenniń teatr óneri ınstıtýtyn bitirip Muhat Jol­­taev, Isamet Arǵynbaev, Zámzá­gúl Sharıpova, Kúlásh Seksenbaeva, Nurmuhan Jan­tórın, Ǵab­dolla Súleımenovtiń toby kel­di. Teatr­dyń rejıssýrasyna as­qan má­de­nıet pen biliktilik ıesi, qazaq­tyń ult­tyq dás­túri­ne asa saq­tyq­pen den qoıyp, ne­sheme jul­dyz­dy qoıylymdardy dúnıege ákel­­­­gen M.I.Goldblat kórkemdik je­tek­­­shi­­ik jasap, Sh.Aımanov, A.Toq­panov, G.Tovs­­tonogov, Iý.Rýt­kov­skıı, Iа.Shteın­­der ón­dirip qoıy­lymdar qoıyp, edáýir eńbek etti. Keıingi onjyldyq kóleminde teatr­ǵa jańa basshy bolyp A.L.Ma­dıevskıı keledi. Ol ki­si qoıǵan talaı maýsym kórer­menniń kózaıymy bolǵan atyshýly «Qaragóz» 1963 jyly jaryq kórdi. Bul pesany uzaq jyl tolǵatyp jazǵan uly Muh­tar Áýezov ol tolaǵaı tabys­ty kóre almady. Qaragóz rólinde Zám­zágúl Sháripova, Syrym bolyp N.Jantórın men Sh.Mýsın kórer­men zalynyń úlken qurmetine bóle­nip, juldyzdary jarqyrady. Keler 1964 jyl búkil Odaqty dúr silkintken «Ana-Jer Ana» qoıy­lymy qazaq teatryna ǵalamat bet­burys ákeldi. Tarıhta bolmaǵan oqıǵa ulttyq teatrlardyń ishinen alǵash eń jotaly júlde – Lenın­dik syılyqqa usynylǵan bul qu­by­­lystyń avtory Máskeýden rejıs­serlik kýrsty jańa bitirip kelgen Ázirbaıjan Mámbetov edi. Ázekeńniń ókshesin basa, qazaq teatr óneri mektebiniń negizin qalaý­shy Asqar Toqpanovtyń akter­lik sheberhanasyn bitirgen Ra­ıym­bek Seıtmetov, Raýshan Áýez­baeva, Farıda Sháripova, Núke­taı Myshbaeva, Torǵyn Tasy­bekova, Ánýar Moldabekov, Juma­baı Medetbaev, Asanáli Áshimov, Sábıt Orazbaev, Matan Mura­tálıev, Esbolǵan Jaısańbaev syn­dy dúrkiregen juldyzdy top qo­sylyp, jas rejısserdiń ny­sa­naly áriptesterine aınaldy da, ata teatrdyń sahnasyn shy­ǵar­mashylyqtyń uly dúbirine ulas­tyrdy. Jeńistiń 20 jyldyǵyna oraı adamzattyń Aıtmatovy jaz­­ǵan kishigirim povest qazaq teatry­nyń traktovkasynda teńdes­siz shyǵarmaǵa aınalyp, Sábıra Maıqanova, Bıken Rımova men Fa­rıda Sháripova akter­lik sheber­liktiń quzar shyńyna kóterildi, bul kezde uly Muhtardyń atyn alǵan ata teatr álemge áıgili bol­ǵan edi. Alaıda, ortalyqtyń qı­tur­qy saıasatynyń arqasynda ol báı­geniń júldesi basqaǵa buıyryp, tek óz eli­mizdiń ǵana Memlekettik syı­­­­lyǵyn Á.Mámbetov, S.Maı­qanova, F.Sháripova, B.Rımova qan­­jyǵasyna baılady. Alpysynshy jyl­­dardyń ortasyna qaraı teatr Odaq kólemindegi MHAT, Kishi Teatr, Mossovet, Vahtangov teatr­lary­­­nyń qatarynan tabylyp, solarmen ıyq tirese alatyn biregeı óner ujymdardyń biri retinde tanyldy. Teatrdyń bas rejısseri bop Á.Mám­betov taǵaıyndaldy. So­dan bastap, qazaq óneriniń qarasha­ńyraǵy tabany kúrekteı 30 jyl boıy Ázekeńniń adýyn rejıs­sýrasynyń arqasynda neshebir shyǵarmashylyq jeńisterge ıe boldy. «Qaraqypshaq Qobylandy», «Don Jýannyń dýmany», «Vetnam juldyzy», «Lenın 1918 jyly», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Qan men ter», «Vanıa aǵaı» syndy M.Áýezovtiń, M.Frıshtiń, A.Kýprııa­novtiń, A.Kaplerdiń, Ǵ.Músirepovtiń, Á.Nurpeıisovtiń, A.Chehovtyń súıekti týyndylary qazaq teatry sahnasynda shynaıy kórkem shyǵarmaǵa aınalyp, jańa, erkin tynysty, erek rejısserlik qalypqa tústi. 1970 jyly «Lenın 1918 jyly» spektakli úshin Á.Mám­betovke, Lenın rólindegi Múlik Súrtibaevqa Qazaq KSR Memlekettik syılyǵy, 1974 jyly «Qan men ter» qoıylymy úshin KSRO Memlekettik syılyǵyna avtor Á.Nurpeıisovpen birge Á.Mám­betov, Y.Noǵaıbaev, F.Sháripova, A.Áshimov jáne sýretshi A.Krı­vo­sheın ıe boldy. Ile-shala osy top KSRO halyq artısi ataǵy­na ıe bolyp, «ákemteatrdyń» dań­qyna dańq qosty. Zamana kóshi toqtaýshy ma edi... SSSR degen tegeýrin ataýmen dú­nıeni titir­kendi­retin alyp ımperııa qulap, ulttyq res­pýblıkalar egemen bolatyn toqsanynshy jyl­dar da tóbe kórsetti. Esimiz­di ala kelgen Erkindik pen Táýel­sizdik nesheme jyldardan beri qa­lypqa túsip qalǵan qatepti qoǵam­dy eseńgiretpeı qalǵan joq. Ekonomıkasy bir ortalyqtan ǵana erekshelengen óndirister men ómir salty kúırep, ásirese Qazaq eli «jaryq astaýdyń» aldynda qalǵanda, ultymyzdyń baǵyna týǵan ul – Nursultan Nazarbaev jankeshtilikpen memleketimizdiń alyp kemesin zamana daýyldary men qıynshylyqtarynan aman ótkizip qana qoımaı, tez arada es jıyp, TMD elderiniń eń aldyna shyǵardy. Kóp uzamaı-aq «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» eńseli elge aınaldyq. Alaıda, al­ǵa­shynda aıshyqty ónerdiń ól­she­min, óresi men talǵamyn Más­keý arqyly tarazylap úırengen teatr oń men solynan adasqandaı kúıge túskeni jasyryn emes. Qazaqtyń M.Áýezov atyndaǵy Mem­leket­tik akademııalyq drama teatry ujy­mynyń 1993 jyldyń shildesinen, 2001 jyldyń qońyr kúzine deıingi, atap aıtqanda, osy jazbalardyń avtory teatrǵa jańa basshy bolyp kelgeninen bergi shyǵarmashylyq hám sharýashylyq qyzmetiniń shaǵyn maǵlumatyn qys­qasha tizbeleýden bastaý – al­daǵy aýyz toltyryp aıtarymyzǵa qa­jetti qısyn. Egemendi el bolyp eńse jańarǵannan keıin teatrdyń shymyldyǵy da jańarsa kerek. Dál sol toqsanynshy jyldardyń basynda teatr osy turǵyda jańa bet-baǵytpen iske kirisip ketti. Kórermen eń aldymen óziniń kim bolǵanyn tanymaı, kim bolamyn degen suraýdy ózine qoıa almaıtyny belgili. Teatr aldymen osy tarıhı taqyrypty bir júıege keltirip, túbi osy sıpatty óner kerýeniniń basynda bolmaqqa bel býǵany ámbege aıan jáne ol maqsatyn eki myńynshy jyl­dyń bas kezeńinde abyroımen oryndap ta úlgerdi. Basy otyzynshy jyldary atylyp ketken E.Zamıatınniń «Edil pat­sha – Attılasynan» bastap, Iran-Ǵa­ıyp­tyń «Shyńǵyshan», Á.Kekil­baev­tyń «Abylaıhan» atty ótken kún­nen ­atoı salǵan atpal qoıylym­dar, Shot­­landııanyń Edınbýrg qalasynda óte­tin, Eýropa elderiniń eleýli qoıy­lym­­dar jarysyna úsh márte shaqyrý alyp, qol qysqalyǵynan qatysa almaı, qaǵajý qalǵan K.Ashırdiń «Qabyl – Adam Ata perzenti», teatr zalyn san jyl­dar kemerinen asyra toltyrǵan M.Baı­ser­ke­ulynyń «Abylaıdyń aqyrǵy kúnderi» men jıyrma bes ǵasyr arǵydaǵy jady­myzdy jańǵyrtqan Shahımardenniń «Tomırısi», odan bergi tarıhty qoz­ǵaıtyn M.Áýezovtiń «Qıly zaman», Q.Ysqaqtyń «Jan qımaq» (1916 jylǵy ult-azattyq qoz­ǵa­­lysynyń 80 jyldyǵyna), R.Mu­qanovanyń «Máńgilik bala beıne», álem­dik jaýharlardan Sofokl­dyń «Edıp patsha», M.Me­ter­lınktiń «Soqyrlar», K.Gossı­diń «Týrandot hanshaıym», M.Ǵa­parovtyń «Tuzdy shól» syndy talaı elaralyq festıvaldarda júlde men búldege bólengen taǵy da kóptegen taqyryptardyń aldy sahnaǵa shyqty, endi bir daıymy ádebıet bóliminiń qolynda jatty, jumys ústinde otyrǵan avtorlar da boldy. Teatr janynan «dramatýrgter laboratorııasy» ashylyp, onyń alǵashqy eńbekteri – A.Tasymbekovtiń ıdeıasymen qarýlanyp, teatrdyń ujymdyq qoıylymy bolǵan «Kebenek kıgen arýlar», B.Rımova, B.Atabaev, Á.Tarazı men Q.Ysqaqtyń «Alataý syndy alybym – Jambyl» atty, ártúrli jarystarda ájeptáýir báıge qanjyǵalaǵan súıekti shyǵarmalar kórermenge jetti. Árıne, bul sol jyldardaǵy basshylyqtyń aldyna qoıǵan jalpy baǵdarlamanyń bir sheti ǵana edi. Jazyqsyz rep­res­sııaǵa ushyraǵan, dúnıeden erte ketken aǵa býyn eńbekteri de bizdiń mádenıetimizdiń tarıhy, olar da sahnadan dámetetini belgili. Atalmysh spektaklderdiń qoıy­lymyna úkimetten bir tıyn qara­jat suramaı, demeýshi iz­deý arqyly, bol­masa teatrdyń tıyndap jıǵan óz kúshi­men sahnaǵa shyqqan týyndylar-dy. 1995 jyly halyqaralyq teatr kúnine arnap, alǵash ret búginderi jaqsy dás­túrge aınalǵan M.Áýezov teatry­nyń jeke óziniń «Naýryz-95» festıvali ót­ki­­zilip, osy jyly ǵana qoıylǵan 11 qo­­ıylym jarysqa tústi, ozyqtaryna aqshalaı-zattaı syılyq jasalyp, el ekonomıkasy eńse kótere almaı, ózge teatrlar kezekti mardymsyz jalaqysyn ala almaı júrgen almaǵaıyp kezeńde kedeı-jomart áriptesteriniń kóńi­li aýlandy, teatr ákimshiligi eshkimnen kómek suraǵan joq, ónerge opasyzdyq jasap, teatryn talaq etip, eshkim tentirep ketken joq, shańyraǵy shaıqalǵan joq. Jańa basshylyqtyń kezinde, qaıta buryndary at izin salmaǵan «orysy» kóp degen oblystarǵa gastroldik saparlar jasaldy. Buryndary «iz» salynǵan, qaıta-qaıta baryp, qadirin ketirgen ońtústik óńirlerdi bylaı qoıǵanda, Petro­pavl, Qostanaı, О́skemen, Kók­she­taý, Aqmola, Aqtaý, Jańa­ózen sııaqty eldi mekenderdiń sahnalarynda arman bolǵan Áýezov teatrynyń arýaqty qoıylymdary men ataqty artısteriniń júrek qaǵysy men qoltyq sóger shabysyn kórýge kóziqaraqty kórermen qoǵadaı japyrylyp jatty. Joǵaryda sanamalap aıtylǵan, tarıhymyzdy túgendegen aıshyqty spektaklderdi kórip, kóńilderi ósken halyq ótkenimizben «kórisip» kózaıym boldy. Kezinde repertýardan sebepsiz túsip qalǵan B.Rımovanyń «Abaı-Áıgerim», Iran-Ǵaıyptyń «Men ishpegen ý bar ma!», J-B Molerdiń «Aqymaq bolǵan basym-aı» spektaklderi jańaryp, kórermendermen qaıta tabys­ty. Abaıdyń 150 jyldyǵyna bir aıdyń ishinde teatr bar kúshin salyp «Abaı desem...» at­ty sım­volıkalyq dramany Jez­qaz­ǵanda ótken respýblıkalyq fes­tıvalge báıgege qosty, eńbek zaıa ketken joq, júldeli birinshi oryndy aldy. Toqsanynshy jyl­dar­dyń almaǵaıyp kezinde teatrǵa at izin salmaı ketken halyq­ty qaı­tarýdyń tıimdi joly repertýar taqyrybynyń joǵaryda tizbe­legendeı salmaqtylyǵy ekeni birin­shi sebep bolsa, ekinshisi «Kórer­men» degen arnaıy agenttik qury­lyp, 800 oryndyq daǵaradaı keń zaldy bos qaldyrmaýdyń ádisi olar­dy «qýyp» ákelmeı-aq tabyldy. Ho-osh deńiz, sonymen qazaqtyń tulpar teatry 90 jasta. Toqsan jyldyq tolǵaýyn toqsan aýyz sózben aıtyp taýysý múmkin emes.  «Bizder mynandaımyz, mynandaımyz» dep keýde kergennen góri endi qaı bıikten asamyz degen uly maqsatty umytpaǵan da jón shy­ǵar. Biz bilgende – teatr, árıne, tár­bıe orny emes. Tárbıe jasaıtyndaı teatr balabaqsha emes, árıne meshit te emes ýaǵyz aıtatyn, kafedra da emes uran tastap, jınalys jasaıtyn. Teatr – kúıki tirlikten tazalanatyn qasıetti meken, mundaı kúı keshý­diń ǵylym tilindegi ataýyn katar­sıs deıdi. Baıqasańyzdar, sahna nege kórermennen sál-pál kóterilip, joǵa­ryda turady? О́ıtkeni, sahnaǵa óner kórsetýge kelgen árbir ónerpaz, re­jısserdiń tulǵalyqqa aparar qal­pymen súıriktik-sýretkerlik degen qatepti qadam jasamaqshy nıetpen kúıkiden bıikke kóterilýge kerek. E.Fılıppo degen meniń ıtalııa­lyq akter-áriptesimniń aıtatyny bar, «Eger pesada 8 keıipker bolsa, men taǵy da bir 9-shy keıipkerdi bilemin. Ol kim deısizder ǵoı? Ol – zalda otyrǵan kórermen. Segiz keıipkerdiń aıtylmaǵan oılaryn, sol toǵyzynshy keıipker jetkizedi, ári qaraı damytady», deıdi. Toǵyzynshy keıipker – halyq. Halyq – memlekettiń negizi. Halyqqa qyzmet – memleketke qyzmet. Teatr – bekzat óner. Teatr – memleket ómiriniń óner­­degi aınasy. О́ner men memle­ket egiz uǵym, ekeýi de elin essiz súıý­shi. Teatr – bıiktiktiń ólshemi. Teatrda oınamaıdy, ómir keshedi, súredi, teatrmen oınaýǵa da bolmaıdy. Ol jeke bastyń esepti jeliginen, bir tutamǵa turmastaı talǵam saıazdyǵynan bıikte. Akter óneri tek qana oryndaýshylyq emes, erikkenniń ermegi de emes. Akter – aldymen týdyrýshy, óz kezeńiniń, óz ultynyń kóp ishinen súzilip alynǵan tańdaýly uly men qyzy, ozyq oıly, erek tulǵaly, tereń oıly, muńshyl, syrshyl adamy. Erte zamandaǵy erek oıshyl Tomas Mann aıtqan eken: «Ulttyń teatry bolýy – onyń tobyrdan memleketke aınalýy», dep. M.Áýezov teatry Qazaq eliniń mem­­­leket bol­ǵany­nyń aıǵaqty maq­­­tanyshy. Elbasymyz erekshe ba­ǵalap, ónerin jıi tamashalaı­tyn eń súıikti orda­nyń torqaly toıy – eldiń toıy, qazaq óneriniń qarashańyraǵynyń keregeleri men ýyqtarynyń máńgige bekigeniniń, elimizdiń máńgilikke bet burǵany­nyń bereketti toıy. Qutty bolsyn aıtaıyq, aǵaıyn! Qushaq jaıa qýa­naıyq, aǵaıyn! ALMATY. Sýretti túsirgen Nıkolaı SÝDAKOV.

* Lebizder legi

Esmuhan Obaev, rejısser, Qazaqstannyń halyq artısi, professor: – Teatr – rejıs­ser­diń, ak­ter­­diń, dra­matýrgtiń úsheýi­niń qa­bys­­qan jeri. Biz­diń teatrdyń ósýi­ne orys rejıs­ser­leriniń de yq­paly tıdi. Meniń teatrda, jal­py ónerde júrgenime 50 jyl, jar­ty ǵasyr tolypty. Eńbek jo­lym­dy, rejısserlik jumy­sym­­dy Z.Aqyshevtyń «Jaıaý Musa» pesasyn, T.Ah­tanovtyń «Boranyn», B.Maı­lınniń «Kózil­­­dirigin» qoıý­dan osy teatr­­da bastaǵanmyn. Semeıde 20 jyl, Ákemteatrda otyz jyldan as­tam eńbek etippin. M.Áýezov teatrynda baǵym ashy­lǵan janmyn dep aıta ala­myn. KSRO Ha­lyq a­r­tısi, re­jıs­ser Á.Mám­betovtiń ózi bul teatr­da 35 jyl eń­bek etti. Son­dyq­tan qa­rashańyraqty Á.Mám­betovtiń teatry dep ataýǵa ábden bolady. Á.Mámbetov Máskeýde, Kreml sahnasynda spek­taklder qoıdy. Biz­di qan­sha­ma bıikterge jete­le­di. Ta­lant­tar shoǵy­ry­na tap kel­se, rejıs­ser­diń baǵynyń jan­­ǵany. Á.Mám­betov teatrdy álemge ta­nyt­qan tulǵa. Bizder Á.Mámbetov­tiń janynda júrip, tárbıesin al­dyq, qajet kezinde súıenish te bol­dyq. О́ner men el – egiz uǵym. Qa­zaq­­­tyń kásibı sahnasynyń kósh­­­bas­shysy M.Áýezov teatry el­diń, halyqtyń ıgiligi úshin qyzmet ete beredi. Tólen Ábdik, jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty: – M.Áýezov atyn­daǵy teatr – Qazaq­stan­nyń, ulty­myz­dyń erterekten kele jat­qan úlken óner ordasy. Bul teatrdyń qazaq rýhanııatyna tıgizgen eń­begi ushan-teńiz. Ony bir sózben aıtyp jetkizý múm­kin emes. Nemistiń uly jazýshysy Tomas Mannyń «Teatr tobyrdy halyqqa aınaldyrady» degen sózi bar. Qazaq halqynyń rýhanı áleýeti álemge tanyla bastasa, sol sińirilgen negizgi eńbektiń biri osy teatrdiki dep esepteımin. Uly Muhtar Áýezovten bastap, elimiz­degi dramatýrgterdiń eń tańdaýly shyǵarmalary osy teatrdyń sahnasynda qoıyldy. Meniń de bir pesam osy teatr ar­qy­­ly óz kórer­menimen tabysty. Qazaq drama­týr­gııasy men rejıs­sýrasyn álem­ge tanytqan bul teatrdyń 90 jyl­dy­ǵyna má­denı ómi­­ri­mizdegi úlken tarıhı meje dep qaraýymyz kerek. Eli­mizdiń eń uly ak­terleri osy teatrda ju­mys istedi. Men bul teatrdy erek­­she jaq­sy kóremin. Ulttyq óneri­mizdegi or­nyn joǵary baǵa­laımyn. Sondyqtan 90 jyl­dyq tor­qaly toıyna shyn júre­­gimmen qut­tyq­taýymdy jol­daı otyryp, budan ári qaraı da teatrdyń ósip-órkendeı berýine, halyqqa qyzmet ete berýine tilektestigimdi bildiremin.