Eldiń erteńin bilgiń kelse, jastaryna qara

«Qandaı da eldiń erteńin bilgiń kelse, onyń jastaryna qara» degen ulaǵatty sóz bar. Ár zaman óz erekshelikterimen, daryndy órenderimen, óreli isterimen tarıhta tańba qaldyrady desek, búgingi urpaq tárbıesindegi boıkúıezdik kim-kimdi de beı-jaı qaldyrmas. «Patrıotızm», «otansúıgishtik» týraly aıty­lyp jatqan kórkem dúnıeler isimizben astasyp jatyr ma? Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń: «Biz­diń bir ǵana Otanymyz bar. Ol – táýelsiz Qa­zaq­stan», degen sózi árbir óskeleń urpaqtyń jú­re­gine jiger berip, úlken jaýapkershilik júgin júk­te­gen senim deýge tolyq negiz bar bolǵanymen, onyń sińirilýine úlken keshendi jumys kerek. Tól tarıhyn sonaý zamandardaǵy erjúrek, qaısar saq, Álkeı Marǵulan aıtqan: «ǵundardyń sońy – túrki­lerdiń basy» urpaǵynan tarqatatyn halqy­myzǵa bir kezderi tarıh óz synaǵyn usyndy. Al, jahan­daný zamanynda tek ekonomıka ǵana emes, mádenıet pen til básekelestikke túsip jatqan ǵalamda erlik, órlik, otansúıgishtik sekildi rýhanı qundylyqtar ult taǵdyrymen qosa aıtylatyndyǵyn kim bildi?! Sanaly urpaq – sapaly el erteńiniń kórinisi. Bú­tin­dik, eldik, táýelsizdikti tuǵyr etken óren tár­bıeleý jolynda ata-babamyzdan kele jatqan tarıhı jadty tiriltip, ulttyq mentalıtetimizdiń baı murasyn zaman talabyna saı jańǵyrtýymyz kerek. Búgingi balǵyndardyń boıyndaǵy «Otan», «otan­shyldyq», «ult», «ultjandylyq» uǵym­dary­nyń tek qartań tartqan aqsaqaldar men orta býyn ókilderin ǵana emes, sonymen qatar, bar býyndy tolǵandyryp otyrǵany barshylyq. Tek qana «Otan – týǵan jer, meniń týǵan jerim – Qazaqstan. Ultym – qazaq, ultjandylyq – óz Otanyńa qyzmet etý» degen túsinikti jalańdana uǵyný – qaýipti bol­mys­ty týdyrary haq. Otan uǵymyn, Otanǵa degen sú­ıis­penshilik syryn ataqonysty ıemdený, Án­ur­anyn jatqa aıtý, Týyn tóbege tigýmen shekteý – naǵyz kózqamandyq. Elin súımegen adam ózgeni de súıe bilý qasıetinen taıazdyq tanytady. Osy jerde has batyr Baýkeńniń sózine júginý zańdy: «Jaýdan da, daýdan da qoryqpaǵan qazaq edim, endi qorqynysh kóbeıip tur. Balalaryn besikke bólemegen, besigi joq elden qorqamyn, ekinshi – nárestesine ertegi aıtyp beretin ájeniń azaıýynan qorqamyn, úshinshi – ádemi dámdi, dástúrdi syılamaıtyn balalar ósip keledi, onyń qolyna qylysh berse, kimdi de bolsa shaýyp tastaýǵa daıar. Qolyna kitap almaıdy, úırenip jatqan bala joq, úıretetin áke, áje joq». Qýatty qol, qurysh bilek, jolbarys júrek, ken-aqyl­dyń ıesi batyr Baýkeńniń qaýpi, týǵan halqy er­teńiniń qamyn jegen erdiń janaıqaıy. Ult uly­nyń sózin óz ál-dármenimizshe saralaýǵa umtylyp otyrmyn. Búginde álem ǵalymdary balany qursaqqa bitkennen bastap tárbıege alý kerektigin dáleldep jatsa, haq Islam dinin ustanǵan babalarymyz neke, er men áıel densaýlyǵy men rýhanı saýlyǵyna erekshe nazar aýdarǵan. Otbasyndaǵy tárbıe bala ómiriniń baspaldaǵy ekendigin aıtyp, irgetasyn qalasqan. Irgetasy osal qurylystyń kórkiniń de, negiziniń de álsiz bolatynyn bile tura, onyń ústine ǵımarat qurý qaýipti is ekeni belgili. Osy tusta, ata-ana úshin adam sanyn kóbeıtý emes, halqy úshin qaltqysyz qyzmet etetin bala ósirip-tárbıeleý alǵyshart bolýy tıis. Jaqsy bala jaqsy ortadan ǵana shyǵady. О́zgelerge ózegimizdi ashyp, ózimizdegi alyptardyń atyn aıtyp maq­taný­dan esh sharshaǵan emespiz. Al sol attaryn ardaq­tap, sózderin sanamalaıtyn tulǵalar nege sanaýly. Osyny bir sát oıǵa alyp kórdik pe? Bul jerden biz óz suraǵymyzǵa jaýap tabamyz. Tárbıeniń bastaýy tektilikten darıdy. Tektilik tamyry babalary­myzdyń urpaǵynyń erjúrek, adal bolyp ósýine baý­lý syrynda jatyr. Dese de, Eýropa elirtken erkindik túbimizge jetetinin oıǵa da almaımyz. Respýblıkamyzdyń túpkir-túpkirin aralaǵa­nym­da óte bilimdi, shyńdalǵan jastardy kórgende kóńil qýanady. Búginde beldeskenniń belin úzip, tiresýmen tize búktiretin zaman ótti. Damyǵan elderdiń ekonomıkasynyń belsendi jas aralyǵy 23-30 aralyǵyn qamtyǵanyn «Blýmberg» agenttigi habarlady. Oǵan aıqyn mysal retinde «Facebook» áleýmettik jelisin oılap tapqan Mark Sýkerbergti mysalǵa keltirýge bolady. Elbasymyz «HHI ǵasyr – bilim ǵasyry» dep topshylaýynyń ózi kóregendiktiń naqyly ekendigin osydan túsinýge bolady. Árbir Qazaqstannyń jasy on bes adamnyń sanasyna laıyq qarýlanýy tıis. Bul – ýaqyt talaby, dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma. Biz órkenıet órisi jolynda dinimizge, salt-dástúrimizge barsaq ta bilimmen boıla­ǵa­ny­myz abzal. Ulttyq rýhtyń júregi – ulttyq sana-sezim bolsa, kúretamyry – patrıotızm. Baýkeń bir sózinde: «Halyqtyń halyq bolyp ómir súrýi, ne jyrymdalyp júrip óz bet-beınesinen aıyrylýy sol ult ókiliniń ózinen keıingi izbasaryna babalar amanatyn qaı salada jetkizýine baılanysty. Ata dástúr, ana tili ózdiginen jalǵaspaıdy, ne syrttan bireý kelip kósegemizdi kógertip, saqtap bermeıdi», – degen. Qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy jastarǵa «mynany oılaıdy, armandaıdy» dep pikir aıtý óte qıyn. Ár azamattyń óziniń ómirlik ustanymy men qy­zy­ǵýshylyǵy bar. О́zim aralasatyn jastardyń deni memleketti aldyńǵy qatarly, damyǵan el retinde kórýdi qalap, ultynyń «táýelsizdik» atty asyl muratyn tek sóz júzinde ǵana emes, is júzinde asqanyn armandaıtyn «memleketshildik sanasy» qalyptasqandar. Olardy biriktiretin de osy ortaq oılary. Alaıda, bar armany bılik pen aqshany kózdegen jastardy da kóz shalyp qalýda. Olardyń sanasy úshin «ult», «tarıh», «dil», «din» túsinik­teri jat nárse. Búgingi kúnmen ómir súrip, erteńin ne kútip turǵanyn oılamaıtyndar qataryn, mine, osy sanattaǵy azamattar túzedi. Bul rýhanı máń­gúrt­tikke aparyp soqtyratyn olqylyq, jas­tary­myz­dy tárbıelep otyrǵan jalpyulttyq ıdeıanyń olqy tusy. Jastar saıasaty degende, biz aldymen, ekono­mı­kalyq-áleýmettik salany ǵana emes, sonymen birge, ıdeologııalyq salaǵa basty strategııalyq maqsatqa qosýymyz kerek. Ideologııa – jastar uıymdary oılaıtyny sekildi bir rettik aksııa emes, jastardyń sanasyna «memleketshildik sanany» qalyptastyratyn keshendi júıege negizdelgeni shart. Árıne, bul ońaı sharýa emes. Urpaǵymyzdy ulttyq, adamgershilik qundy­lyq­tar sheńberinde qoldanystaǵy «Jastar saıa­saty týraly» Zańnyń oryndalýyn derbes qada­ǵa­laǵan jón. Zaman ıesi, bolashaq tutqasy – jastar. Biz eki kezeńdi kórgen býynbyz. Al búgingi jastar Otanǵa ortaq ıgilikti paıdalanýshy, iske asyrýshy, damytý­shy táýelsiz el perzentteri. Prezıdentimiz N.Nazarbaev óz sózinde: «Meniń halqym ózge ult­tyń túsine kirse shoshyp oıanatyn aýyr-aýyr taǵ­dyr­lardy basynan keshti. Tipti tuqym-teberigimen joıy­lyp ta ketetin jaǵdaıda boldy. Biraq azat­tyqqa degen arpalys, táýelsizdikke degen tal­py­nys osy kúnge jetkizdi», deıdi. Shyndyǵynda, mundaı álemge aıqara qushaq ashqan kezeń qazaq jurtynda buryn-sońdy bolǵan emes. Táýelsizdik sonysymen de esh nársege aıyrbastamas, joǵal­typ alýǵa bolmaıtyn qundylyqqa aınalýy tıis. Osy oraıda ótkendi úlgi qylyp, rýhy bodan­dyqqa boı almaǵan táýelsiz el perzentteriniń «táýelsiz sanasyn» qalyptastyrý ıdeıasy – zaman týǵyzǵan qajettilik. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, bilimdi de ilimdi, qaýqary naızaǵaıdaı jarqyldap, qara bultty qaq jarǵan jan-jaqty damyǵan urpaq tárbıeleý – búgingi ýaqyt enshisindegi enjarlyqty kótermeıtin eń basty qoǵamdyq mindet. Baqytbek SMAǴUL, «Saýap» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti. Almaty.