Adam óletinin sezedi ǵoı. Demalysqa kelgende sol toıda túsken sýretterdi shyǵaryp ákep, tórgi bólmedegi shkaftyń ústińgi sóresine ádemilep jınap qoıypty. Sosyn meni shaqyryp alyp: «Jıyrma jasyma tym kóp estelik, á?» – dep edi. Ketetinin sezgen ǵoı, qulynym, qaıdan bileıin... Endi oılasam ózegim órtenedi.
Sol túni qorqynyshty tús kórdim. Qaptaǵan qara qarǵalar appaq arǵymaqty tirideı jep jatyr eken. Qustardy úrkiteıin dep tas laqtyryp edim, ózime qaraı qujynap kele bastady. Úıge tyǵylyp úlgergen ekenmin deımin. Esik, terezeni tarsyldatqan qarǵalardyń daýsynan qulaǵym tunyp, selk etip oıanyp kettim. Túngi eki-úshtiń kezi eken. Endi uıqym kelseıshi...
О́z erkimen kýágerlikke kelgen jigittiń sot tergeýshisine aıtqany
Ol ózimizdiń jınalatyn jerge ýaqytynda keldi. Ol qaı jer deısiz be? Qyrmanǵa baratyn joldaǵy kópir bar emes pe? Sonyń dál janynda. Jastar arasynda ol kópir – «Mahabbat kópiri» dep atalady. Aýyl kóshesin aralap, dúken jaqqa bardyq, qaryzǵa syra aldyq. Nege? Qazirgi jastarǵa syra ishý úshin eshqandaı sebeptiń keregi joq, tergeýshi aǵaı.
Aıdar men Ersin bizden bólinip, Aımannyń úı jaǵyna ketti. Olar túriktiń telehıkaıalaryn kórgendi jaqsy kóredi. Ásirese, beıýaq mezgilde bastalatynyn jibermeıdi. Álgi murtty túrik jaıly. Áńgimeleri de sol telehıkaıa aınalasynda.
Keshirińiz... О́zińiz ǵoı barlyǵyn aıtyp ber degen... Syra ma? Iá. Syra urttap, kópir jaqqa qaıta bardyq, karta oınadyq.
Joq, ol syra ishpeıdi. Jalpy ishkenin kórgen joqpyn. Aıtpaqshy, mektepte oqyǵanda bir ret ishkenbiz. Ol oqıǵa týraly aıtpaı-aq qoıaıyn.
Bir kezde Ersin júgirip kep, Aımannyń Aıdarǵa ǵashyq ekendigin jetkizdi. Barlyǵymyz ań-tańbyz. Qaza bolǵan jigit senbeımin dedi. Ersin tańdaıyn taqyldatyp, telehıkaıadaǵy bir keıipkerdiń daýysyn salyp:
– Endeshe, Aımannyń jańa ǵana Aıdardy betinen súıgenin qalaı túsindiresiń, óz kózimmen kórdim. Baqyttan basy aınalyp, qýanyshy qoınyna sımaı kele jatyr! – dedi. Muny estigen ol ashýlanyp, kartasyn shashyp jiberdi. Ekeýi qol alysyp, bástesip jatqan. Nege senbedi eken? Qurdastar oıyn retinde qabyldadyq. Mektepte oqyp júrgende Aıman men marqum bolǵan jigit ekeýi bir partada otyrǵan. Sońǵy qońyraýda jarasymdy jup bop, vals bıledi.
Sodan keıin be? Árıne, Aıdardyń Aımandy ertip kelgenin kórip, ol tipti ashýlana bastady. «Eregiskende, ne aıtsańdar da jasaımyn! Aıtqandaryńdy oryndaı almasam óltirseńder de, meıli, sertimdi berdim! Jigit bolmaı keteıin! Al aıtyńdar! Káne!..» dep jyn urǵandaı aıqalap shyǵa keldi. Bireýler ázil dep qabyldady, bireýler «ishpeı mas bolý degen osy...» dep kóńilge alǵan joq. Ersin karta oınap otyrǵandardyń qataryn tolyqtyryp jatyp:
– Myqty bolsań ótken aıda qaıtys bolǵan Kemel marqumnyń qabirine baryp, týra basy jatqan tusqa qazyq qaǵa alasyń ba? – dep kúldi. Onyń ashýlanyp: «Qaǵamyn!» degenine taǵy bir-eki jigit qoldaryn sermep:
– Qoı endi, qolyńnan kelmeıtin isti aıtyp, aýzyńdy bylǵama, qaǵa almasań ústińdegi sýdaı jańa paltońdy bizge beresiń. Áı, biraq, báribir qaǵa almaısyń ǵoı..., – degen sózdermen qaırap, otqa maı quıǵandaı boldy. Ol bolsa kózi jypylyqtap, túkke túsinbeı turǵan Aımanǵa yzadan býlyǵyp bir qarap aldy da:
– Aıdar, júr menimen! Seniń úıiń jaqyn ǵoı, qazyq pen zilbalǵa alyp shyqshy... – dep qarańǵyǵa sińip ketti.
Onyń tistenip sóılegenin bári estidi. Birshama ýaqyttan keıin Aıdar janushyra jetip kelmesi bar ma, kózderi sharasynan shyǵyp keterdeı alaqtaıdy. Bári beıit jaqqa júgirip ketti de, Aıman jalǵyz qalyp qoıdy. Ony úıine aparyp tastaý kerek. Qyz balany qarańǵyda jalǵyz tastap ketpeımin ǵoı. Aımandy úıine shyǵaryp salyp, jigitterdiń kelýin kútemin dep oıladym. Jol boıy únsiz keldik. Moınymyzdy sozyp, birnárse kórinetindeı beıit jaqqa qarap qoıamyz. Úıiniń aldyna kelgende «saý bol» degendeı basyn ızedi de, jasyl qaqpaǵa enip ketti. Men úıime qaıttym. Jigitterdi kútkim kelgen, biraq sharshap turǵandyqtan... Kúni boıy aýyr jumys istedim... Uıqym kelip... Úıge qaıttym... Apam alańdaıdy.
Joq-joq, eshqaısysyn kórgen joqpyn, jastyqqa basym tıgen bette kózim ilinip ketipti. Erteńinde estidim. Jaqsy bala edi...
Aıdardyń sot tergeýshisine aıtqany
Aıman ekeýmiz burynnan jaqsy dospyz. Mektep támámdaǵannan beri aramyzdaǵy dostyǵymyz tipti artty. Qaıtys bolǵan jigittiń oqýǵa túskenin estigende Aıman qatty qınaldy, sebebi onyń qalaǵa ketkenin qalamaıtyn. Onyń demalysqa kelgenin estigen Aıman kezdestirshi dep ótindi. Sol túni «Mahabbat kópiri» jaqqa ertip kelgen em. «Ol balalarmen sonda otyr, qazir ońasha qalasyńdar!» – degende qýanyp, betimnen súıip aldy...
Kópir jaqqa baryp ek, biri «qaǵa almaısyń!», biri «joq, qaǵa alamyn!» dep daýlasyp jatyr. Ol menen qazyq pen zilbalǵa suraǵanda, oıymda eshteńe joq, úıden alyp shyqtym. Iá, qolymnan julyp aldy da, beıit jaqty betke aldy. Toqtaıtyn túri joq, eriksiz balalarǵa aıttym.
Shalynyp-súrinip barlyǵymyz jetip keldik. Ol ólgender aýylyna keıinnen qosylǵan Kemel marqumnyń qabiri janynda tur eken. Bizdi kórgen bette jalma-jan qabirdiń ústine tizerlep otyra qalyp, qazyqty áli shógip úlgermegen topyraqtyń qubyla jaǵyna qolymen qadap, eki tizesimen qysyp aldy da, zilbalǵamen ura bastady. Arýaqtar saraıynyń esigin qaqqandaı tunshyǵyp shyqqan zilbalǵa daýysy barlyǵymyzdy eseńgiretip, ornymyzdan qozǵala almaı qaldyq. Ári qaraı kóp nárse esimde joq, kóz aldym tumandanyp, aýylǵa qaraı júgirdim. Úıge jete sala biletin duǵalarymdy júz qaıtara oqyp, kirpik aıqastyra almadym. Sol kúni tań da atpaı qoıdy.
Qaza bolǵan jigittiń kóripkel qulaǵyna sybyrlaǵany
Men qabir basyna Aımandy jaqsy kórgendikten bardym... Men jigitterdiń aldynda esirip artyq sóılegenim úshin bardym... Men ózime-ózim eregisip bardym... Bardy-y-ym...
Qabir basyna kelgende qazyqty qaqpaı-aq qoıaıyn dep ózimdi toqtatqan edim. Biraq dostarym kelip qalǵanda namysym jibermedi. Odan da ólgenim artyq! Biraq, men ólmedim, qazir senimen tildesip otyrmyn emes pe?! O, qudiret, meniń tánim ǵana óldi. Men ony bar bolǵany kıim sheshkendeı tastaı saldym! Biraq janym áli qınalýda. Máńgilikke mataldym men, kóripkel...
Bir sátte arýaqtar mekenin jańǵyrtqan daýystan selk etip esimdi jıdym. Sanamdy torlap alǵan yza-kek, ashý, qyzǵanysh tumany áp-sátte seıildi. Biraq qazyqty qaǵyp jatqan qolym ózime baǵynar emes. Boıymdy bılep alǵan áldebir kúsh men úshin qımyldap jatqandaı. Sosyn tizeme qysyp ustap turǵan qazyqtyń adam bassúıegin tesip ótip, byljyrap ketken mıdyń qabir ishine aǵyp jatqanyn kózimmen kórdim, terimmen sezdim, qulaǵymmen estidim. Mazarlardyń kóleńkesinde tyǵylyp, syrtymnan baqylap turǵan arýaqtar bir kórinip, bir kórinbeı jan-jaǵymnan tabalaı bastady. Kemel marqumnyń kóri meni ishine qaraı jutyp, tuńǵıyqqa tartyp áketip bara jatqandaı. Zilbalǵany tastaı salyp, tura sala qashpaq boldym. Biraq paltomnyń eteginen áldebir kúshti qol ustap qaldy. Qaıta turaıyn dep em jibermedi.
Men arýaqtardyń qaharyna ushyraǵan elespin! Tyńda meni, kóripkel!
Qulaǵym tunyp, kóz aldymda myń-mıllıon jaryqtar jarqyrap jatty. Taǵy umtyldym, arýaqtar paltomnyń eteginen ustap alǵan, ózine qaraı tartatyn syndy. Daýystap jylap jiberdim, óz daýysym ózime bóten estildi, men emes bul jylap jatqan, men emes! Qatty julqynyp qalyp em, túnek tyrnaǵyna ilingen paltomnyń etegi «H-hyyyrrrqqq» etip jyrtyldy, olar meni jibere saldy. Súrinip-jyǵylyp aýyldy betke aldym. Artyma qaraýǵa qoryqtym. Kemel marqumnyń arýaǵy birese oń, birese sol jaǵymnan shyǵyp, qyr sońymnan erip kele jatqandaı boldy. Kózimdi tars jaýyp, júgire berdim, júgire berdim. Kózimdi ashsam aldymnan shyǵatyndaı... Tótesinen úıge tarttym, kire sala paltomdy sheship, buryshqa laqtyra saldym da tósekke quladym. Esime eshbir duǵa túspeı qoıdy. Kóz aldym qaraýytyp, úıdiń kóleńkelerine tyǵylyp turǵan elester keýdeme minip, júregime qazyq qaǵyp jatty. Men tunshyǵyp, máńgilik mekenime aınalǵan osynaý túnekke sińip kete bardym...
Almaz MYRZAHMET
