Kemtarlarǵa keń bolaıyq

Adamzat qoǵamynda ishindegi mu­ńyn, syryn, shynyn jurtqa jetkize almaı, ne qajetti ekenin, nege muq­taj ekenin aıta almaı, qoldarymen sóılep, onysyn bireý uqsa, bireý uqpaı qusa bolatyn, sonyń kesirinen júıkesi ábden juqaryp, tez ashýlan­ǵysh bolatyn jandar toby da ara­myzda júr. Mundaı adam­dar­dyń kó­bisi – týabitti sańyraýlar. Mundaı káripterdi tolyq emdep shyǵýǵa qa­zir­gi medısına áli kúnge qaýqarsyz. Sondyqtan olar eshqan­daı úmitsiz, ómir-baqı múgedek bo­lyp ótýge máj­búr jandar. Biraq olar da ómir úshin kúresip, ómirden ózine tıesili úlesin alýǵa tyry­sa­dy, óıtkeni, olardyń tili bolma­ǵa­ny­men, basqa dúnıesi saý bolyp keledi jáne basqa adamǵa qajetti dúnıelerge olar da muqtaj. Qazaq­stan­daǵy Sańyraýlar qo­ǵa­­my 1937 jyly quryldy. Aldy­myz­daǵy jy­ly onyń qurylǵanyna 75 jyl tol­ǵaly otyr. Qazir qoǵam memleketten eshqandaı qarajattyq kómek almaı, ózin-ózi qarjylan­dy­ryp keledi. Ol múgedek jandardyń basyn biriktirip, olardyń quqyq­tary men múddelerin qorǵap, sony­men qatar, olardy paı­daly eńbekke tartyp, ómirge qyzý aralastyrýmen aınalysýda. Alǵashynda qoǵamda óndiristik baza bolmaǵandyqtan, olardy foto­graftyq, shashtarazdyq, sondaı-aq aıaq kıim tigýshilik sııaqty kásip­ker­lik artelderine uıymdastyryp, eń­bek­ke baýlydy. Artynan artelder túrli ónimder shyǵarýmen aı­na­ly­sa­tyn oqý-óndiristik kásip­oryn­da­ryna aı­naldy. Búgingi kúni Qazaq­stan Sa­ńy­raý­lar qoǵamynyń osyn­daı 18 oqý-óndiristik kásiporny Astana men Al­maty qalalarynda, eli­mizdiń bar­lyq oblys ortalyqta­ryn­da bar. Endi qoǵamnyń búgingi kúngi ty­nys-tirshiligimen tanystyryp óteı­in. Qazaqstan Sańyraýlar qoǵamy­nyń áreketteri respýblıka aýmaǵy­men ǵana shektelmeı, sheteldik árip­testerimen de tyǵyz baılanysta bo­lyp otyr. 1997 jyldan beri bizdiń qoǵamymyz Dúnıejúzilik sańyraý­lar federasııasyna tolyq múshe bo­lyp endi. Sonymen birge, osy uıy­m­nyń Shyǵys Eýropa, Ortalyq Azııa aımaqtyq hatshylyǵyna múshe bo­lyp saılandyq. Búgingi kúni bizdiń qoǵamymyzda 15 myńnan artyq múshe bar. Eń­bek­ke uıymdastyryp, jumyspen qam­tý­men qatar, biz olardyń arasynda óner saıystaryn da uıymdas­tyrý­dy qol­ǵa alyp kelemiz. Sonyń ishinde óner­diń bı, kloýnada jáne ym­men óleń aıtý túrlerinen respýb­lı­kalyq baı­qaý­lar ótkiziledi. A.Nıkýlın, N.Qa­rataeva, Á.Meńdibaev degen óner­paz­darymyz halyqaralyq baıqaýlarǵa da qaty­syp, júldeli oryndar alyp keldi. О́z aramyzda olardy yntalan­dyrý maq­satymen qurmetti ataq ta taǵaıyn­daǵanbyz. Búginge deıin 40-tan astam óner­pazymyz «Qazaq sa­ńyraýlar qoǵa­my­nyń eńbek sińirgen ártisi» degen sol ataqqa ıe boldy. Rýhanı ómir men densaýlyq saqtaý­dyń bir para­sy sport bolsa, sańy­raý­lar qoǵamy bul isten de shet qal­maı keledi. Bú­ginge deıin bizdiń ara­myzdan 3 eń­bek sińirgen sport sheberi, 30 sport sheberi, 16 sport sheberligine kandıdat nor­matıvin orynda­ǵan azamattar shyq­ty. Olar negizinen ústel tennısi, shahmat, jeńil atletıka túrleri boı­ynsha osy ataqtarǵa qol jetkizdi. Qoǵam T.Tóleýishov, A.Ýtkına, V.Vereshagın, aǵaıyndy Qusaıy­nov­­tar sekildi sýretshilerimen de maq­ta­na alady. Olardyń qylqalam tý­yn­­dy­lary elimizdegi ǵana emes, ha­lyq­aralyq kórmelerge de qaty­syp, baı­qaýlarda júldeli oryndar aldy. Osy atalǵan sýretshilerdiń bári de Qa­zaq­stan Sýretshiler oda­ǵy­nyń múshesi. Qoǵamnyń kóptegen músheleri tal­maı talaptanýynyń arqasynda eko­nomıst, zańger mamandyqtaryn da alǵan, sondaı-aq qyzmet kórsetý salasynda tehnolog, shashtaraz sı­ıaq­ty kásipterdi meńgergen. Bú­gin­gi tańda qoǵam múshesi bolyp ta­by­latyn 355 múgedek joo jáne orta arnaýly oqý oryndarynda maman­dyq alý úshin oqyp júr. Árıne, saý adam­dardyń ózi mamandyǵy boıyn­sha ju­mysqa tura almaı jatqanda, múgedek jandardyń jumysqa orna­la­sýy ońaı emes, búgingi tańda 500-deı adam óz mamandyqtary boıyn­sha ju­mysqa tura almaı júr. Osy jerde problemalarymyzdy da aıta ketýdiń reti kelip tur. Bizde qurylys jumystarymen aınalysa­tyn da jandar bolǵan edi. Biraq ókimettiń ondaı jandardy qurylys jumystarynan shettetý týraly qaý­lysy shyǵyp, sylaqshy, boıaýshy sı­ıaqty jumystar atqaryp júrgen 200-den artyq adamdarymyz qazir ju­mys­syz qaldy. Buryn kásipodaq uıy­mynyń sheshimimen ruqsat etilip, jyldar boıy osyndaı jumys­tarǵa jarap kelgen sańyraý jandar endi nege aıaq astynan «jaramsyz» bolyp qalǵanyna qoǵam músheleri qatty na­lýly. Bul múgedek jandar­dyń qu­qyq­t­aryn shekteý bolyp ta­bylaty­nyn eshkimge túsindire al­maı-aq qoı­dyq. Báriniń aıtatyny – múgedektigi jóninde áleýmettik jár­demaqy ala­dy ǵoı, al qıyn ju­mysqa ondaı adam­dardy alýǵa bol­maıdy desedi. Ras, sańyraý jan­dardyń bári III top­taǵy múgedek retinde járdemaqy ala­dy, biraq ol múlde az bolǵan­dyq­tan, tamaǵyn asyraýǵa da tolyq jetpeıdi. Al turǵyn úı alýyna esh múmkinshilik bermeıdi. Sańyraýlar – turǵyn úı­men qamtamasyz etilýge tıisti áleýmettik qorǵalýǵa jatpaı­tyn top. Kóptegen damyǵan elderde bul másele tolyq sheshilgen. Kórshi­miz Reseı Federasııasy da osy máse­leni sheshý ústinde. Bizde de osyny qolǵa alatyn mezgil jetti. Buryn bizdiń qoǵam memlekettik tapsyrystyń tenderlerine jeńil­de­tilgen talappen qatysyp, kópte­gen ónimderdi shyǵarýǵa múmkindik ala­tyn edi. Sonyń arqasynda, ási­re­se, «Qazaqstan temir joly» kom­panııa­syna qajetti aq jamylǵylar, qyz­met­tik kıimder, t.b. shyǵarýǵa erkin qol jetkizip, adamdarymyzdy ju­mys­pen qamtıtynbyz. Qazir, ult­tyq kompanııalardyń bári «Sam­ur­yq-Qa­zyna» UÁK-ke biriktirilgennen beri biz úshin beriletin ondaı jeńildik alynyp tastaldy. Sonyń kesirinen tapsyrys lottaryn utý­dan qaldyq. Sonyń ózinde bizdiń kásipo­ryn­darymyz naryqtyń qyspaqtaryna tótep berip, ózdiginshe kún keship jatyr. Qalanyń ishin árleý, kógal­dandyrý jumystaryna da qatysyp qoıady. Suranysqa ıe bolyp turǵan ónimder shyǵarýǵa da talpy­ný­da­myz. Máselen, Astanadaǵy bir ká­sipor­ny­myz Tótenshe jaǵdaılar mı­nıstrli­giniń tapsyrysy boı­yn­sha qazaqtyń kıiz úılerin jasaýdy qolǵa alyp jatyr. Úı jıhazdaryn shyǵarýdy bastaǵan kásiporynda­ry­myz da bar. Osy kúni shyǵaratyn ónimderi­mizdiń qarjylaı kólemi 1,5 mlrd. teńgege jetip otyr. Eger Úkimet ta­rapynan qoldaý bolsa, bizdiń múm­kin­shilikterimiz budan áldeqaıda zor bolar edi. О́kinishke qaraı, «Jol kar­ta­sy» baǵdarlamasy boıynsha bas­qa ma­mandyq alýǵa, jańa jumys oryn­da­ryn ashýǵa múmkindik qaras­tyryl­maǵan. Biz ózimizdiń oqý-óndi­ris­tik ba­zalarymyzda mamandyq beremiz, bi­raq solardy jumysqa or­nalastyrý qı­ynǵa soǵady. Shaǵyn jáne orta ká­sipkerlikti damytýǵa beriletin jeńil­detilgen nesıeler de biz úshin joq. Árıne, bizdiń elimizde memlekettik bıýdjet esebinen estý apparat­tary, kompıýterler men fakstar se­kildi dúnıeler tegin berilip tu­ra­dy. О́ndiristerimizge salyqtan je­ńil­dik qarastyrylǵan. Biraq bul kómekter jetimsizdeý ekenin aıta ketýge tıispiz. Bizdi áleýmettik ja­ǵynan qoldaý mindeti Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligine júktel­gen. Biraq, ókinish­tisi sol, olarda biz­diń ishki jaǵ­daıy­myzdy biletin jáne qorǵaıtyn birde-bir maman joq. Sondyqtan da bizdiń qoǵamnyń muńy Úkimetke jete bermeıdi. 25 qyrkúıekte halyqaralyq sa­ńy­­raý­lar kúni atap ótildi. О́zimizdiń tikeleı merekemizge biz de ózdi­gi­miz­she daıyndyq júrgizdik. 18 – 22 qyr­­kúıek aralyǵynda О́skemende sha­ǵyn fýtboldan respýblıkalyq jarys ótti. Al 27 qyrkúıekte Astanada ym­men sóıleýshi aýdarma­shy­lar ara­synda baıqaý uıymdas­ty­ryl­dy. Biz aldaǵy ýaqytta ymmen aýdarý ju­mys­taryn bir tártipke keltirýdi qol­ǵa alamyz. Oǵan bizdiń salalyq mınıstrlikter tarapynan tıisti kó­mek­ter jasalatyn boldy. Mine, bizdiń qoǵamnyń búgingi tań­daǵy tynys-tirshiligi osyndaı. Tezekbaı ISAI,  Qazaq sańyraýlar qoǵamynyń prezıdenti, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.