Árıne Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa tusyndaǵy Qazaqstannyń kúrdeli de jaýapty júzdegen alar asýlary bar ekenin halqymyz jaqsy biledi. Degenmen Joldaý solardyń báriniń basyn qosyp, toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin shyǵarǵan eken.
Tarıhı qujatpen tanysqan sátten-aq táýelsizdiktiń birinshi kúninen júzege asyrylyp jatqan Qazaqstan joly, Nazarbaev modeli teorııasy men praktıkasynyń sabaqtastyǵy úzilmegenin baıqadym. Máselen, aldymyzda turǵan on mindettiń jeteýi ekonomıkaǵa, qarjyǵa, «aqyldy qalaǵa» baılanysty dáıektelgeninen árbir qazaqstandyq «Aldymen – ekonomıka, sonan soń – saıasat» formýlasyn eske túsiretini sózsiz. Shynynda da, bul formýla meılinshe qarapaıym, túsinikti ári aıqyn bola tura, jasampaz, ómirsheń áleýetin tolyq dáleldedi.
On mindettiń mazmuny men ákeler nátıjeleri on nusqada ashylǵan. Alaıda kózi qaraqty jan bular bir-birinen ajyraǵysyz baılanys pen qatynastaǵy tutas keshen ekenin baıqamaı turmaıdy. Aıtalyq birinshi mindette basa kórsetilgen talap – jańa tehnologııalardy engizý ónerkásipke qanshalyqty ózekti bolsa, tabıǵı resýrstarǵa, agrarlyq salaǵa, kólik-logıstıka ınfraqurylymyna, qurylysqa jáne kommýnaldyq sektorǵa qajettigi bir mysqal kem emes. Bul – bul ma, jańa tehnologııalarǵa súıenbeı birinshi synyptaǵy «Álippeni» oqytý, tumaýdy emdeý, sapaly jumyspen qamtý, áleýmettik qamsyzdandyrý – bári eles qýýmen para-par. «Aqyldy qala» da aspannan túse qalmaıdy. Ony zamanaýı tehnologııalar qalyptastyrady.
Bıylǵy Joldaýdyń taǵy bir ereksheligi – onyń, tutastaı alǵanda, elishilik mindetterge arnalǵanynda. Sóıte tura álemdik ozat tájirıbe men úzdik jetistikterdi kózden tasa qaldyrmaýǵa, dúnıeniń tórt buryshyndaǵy naryqtarǵa ózgelerden utymdy ónimmen shyǵýǵa jumyldyrady. Bul – básekelik qabilet máselesi. Elbasy bótenniń jaqsysyn asyryp, jamanyn jasyryp otyrǵan joq. Eń damyǵan otyz eldiń qataryna qosylýdyń tásili men jolyn kórsetýge umtylǵan. Osy oraıda otandyq kásiporyndardyń, ınfraqurylymdardyń, qalalardyń, eńbek ujymdarynyń ózara tájirıbe almasýy, durys básekelesýi erekshe mańyzǵa ıe.
Joldaý «Búginde álem Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirine, tehnologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalardaǵy tereń jáne qarqyndy ózgerister kezeńine qadam basyp keledi» degen sózdermen bastalady. Osynyń bári – ónerkásiptik revolıýsııa da, tehnologııalyq, ekonomıkalyq, áleýmettik ózgerister de ıntellektýaldyq izdenisten týyndady. Basqasha aıtqanda, damýdyń jańa múmkindikterin júzege asyratyn qudiret – bilim men ǵylym. Bul – myń, mıllıon ret aıtylǵan, dáleldengen aqıqat, bultartpas shyndyq.
Naǵyz bilim men ǵylym bar jerde, oǵan suranys saıası, qarjylyq, quqyqtyq rásimdelgende jańa tehnologııalar túzilmeı turmaıdy. Túımedeı mıneraldyq resýrsy joq Japonııany, adam sany Qazaqstannan 3 ese az Fınlıandııany ushpaqqa bilim men ǵylym, osylardan nár alǵan tehnologııalar shyǵardy.
Joldaýda Qazaqstannyń bilimi men ǵylymy egjeı-tegjeıli sóz bolǵan. On mindettiń ony da olarǵa soqpaı ketpeıdi. Birinshi mindetke baılanysty Nazarbaev Ýnıversıtetin, Innovasııalyq tehnoparktiń, úshinshi mindette agrarlyq ǵylym men bilimniń, tórtinshi mindette ıntellektýaldy kólik júıesiniń, besinshi mindette zamanaýı tehnologııalardyń, sondaı-aq adamı kapıtaldyń bilim berýmen baılanysta qarastyrylýy áste kezdeısoqtyq emes. Joldaýdaǵy: «...agrarlyq ýnıversıtetterdiń rólin qaıta qaraý kerek. Olar dıplom berip qana qoımaı, aýyl sharýashylyǵy kesheninde naqty jumys isteıtin nemese ǵylymmen aınalysatyn mamandardy daıyndaýǵa tıis» degen joldar «aqyldy qala» ǵana emes, bolashaqta ıntellektýaldy aýyl-selonyń negizi qalanatynyn boljaıdy.
Iá, táýelsizdik tusynda bilim men ǵylymnyń jańa júıesi túzildi, álemdegi áıgili ýnıversıtetter men ǵylymı ortalyqtarda myńdaǵan qazaqstandyq azamattar bilim alýda, eńbek etýde. Bedeldi halyqaralyq syılyqtarmen marapattalǵan ustazdar men ǵalymdarymyz bar.
Biraq tabystan bas aınalatyn ýaqyt emes. Tap osy salada qyzmet etip júrgendikten maǵan sheshim tappaǵan túıtkildi máseleler sany bastaǵy shashtan da kóp tárizdi kórinedi. Oqýshylar, stýdentter oqıtyn oqýlyqtar men oqý quraldarynyń sapasy tóńiregindegi daý-damaıdan qulaǵymyz tynshymady. Muǵalim bedeliniń túskeni, mektepterde ádepsizdik oryn alatyny únemi aıtylýda.
Degenmen shuǵyl sheshýdi talap etetin qaıshylyqtar bar. Naqtyraq aıtsaq, oqý oryndarynyń arasyndaǵy sapalyq alshaqtyq tym ulǵaıyp barady. Qoǵamdaǵy baılar men kedeılerdiń arasyndaǵy alshaqtyq 8-10 eseden artsa, ulttyq qaýipsizdikke qater tónedi eken. Sapaly bilim beretin oqý oryndary men sapasyz bilim beretin oqý oryndary arasyndaǵy sandyq alshaqtyq saldary da osyǵan para-par. Sony azaıtý bıylǵy Joldaý aıasynda qolǵa alynǵanyn qalaımyn.
Elbasy Joldaýynda bizge oqýshylardyń júktemesi TMD elderiniń ishinde eń joǵary bolyp otyrǵany jáne Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderine qaraǵanda orta eseppen úshten bir eseden kóp ekeni aıtyldy. Joǵary mektep pedagogteriniń júktemesi de joıdasyz kóp. Kredıttik tehnologııa jaǵdaıynda 700-800 saǵat júktemeni oryndaý úshin olar 8-9 pándi júrgizýge, 6-7 saǵat boıy aýdıtorııada dáris oqýǵa májbúr. Buǵan qaǵazbastylyqty qosyńyz. Qaıdan sapa bolsyn, qashan ǵylymmen aınalysady?
Birer sóz ǵylym týraly. Otandyq ǵylymdy naryqqa jyǵyp bermeý úshin memleket tarapynan shuǵyl shara qoldanylmasa, búgingi áleýetti saqtap qalý, ǵylymǵa talantty jastardy tartý qıynnyń qıyny bolǵaly tur. 60-90 myń teńge aılyqpen júrgen ǵalymnan úlken ǵylymdy talap etý – ustalmaǵan aıýdyń terisin bólgenmen para-par. Árıne jastarǵa minez-qulyq pragmatızmi jarasady. Degenmen osydan biraz jyl buryn aıtylǵandaı, ǵylymǵa ishki jıyntyq ónimniń 3 paıyzyn demeıik, bir paıyzyn bólgendi kórý armanǵa aınalyp barady.
Ǵylymǵa plagıatorlar, ıaǵnı sýmaqaılar orasan zor zııanyn tıgizýde. Sýmaqaılyqty memlekettik qyzmettegi jemqorlyqpen birdeı aıyptaıtyn ýaqyt keldi. Múmkin arnaıy zań qabyldaý kerek shyǵar. Ázirshe urlyǵy ashylǵan sýmaqaı uıalǵansıdy, uıatsyzdary túk bolmaǵandaı jalǵandy jalpaǵynan basyp júr. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi osy iste tym salǵyrt. Biletinderdiń aıtýynsha, sońǵy jyldary ǵana ǵylymdaǵy jemqorlar 5 mlrd teńgeni jymqyrypty. Qazirgi tarıhshy ǵalymdar qatarynda – magıstrden professorǵa deıin – shamamen árbir besinshi jan sýmaqaı. Ǵylymı konferensııanyń materıaldary toptastyrylǵan kez kelgen jınaqta, BAQ betindegi maqalalarda mundaılar órip júr. Áriptesteriniń bir emes, birneshe monografııasyna «jıendik» jasaǵandardy kózimiz kórdi. Áshkerelengenderi bir toǵyz, áshkerelenbegenderi úıirimen úsh toǵyz. Biren-sarany úlkendi-kishili ǵylymı-pedagogıkalyq nemese ǵylymı ujymdy basqaryp otyr.
Keńestik jyldary árbir on ǵylym kandıdatyna bir ǵylym doktorynan keletin. Búginde ol ara qatynas 1:4-ke jetti. Qoǵamda ǵylym doktorlarynyń kóbeıgeni emes, laıyqsyzdarynyń joıdasyz taırańdaýy, keýdemsoqtyǵy, bılikqumarlyǵy alańdaýshylyq týǵyzýda. Ǵalymnyń da, ǵylymnyń da qadirin ketirgender osylar. Tónip kele jatqan apattan ıntellektýaldyq áleýetti qutqarý úshin JOO-ny úsh satyly oqytý júıesine, Ǵylym akademııasyn qoǵamdyq birlestikke kóshirýge májbúr boldyq. Reformadan tapqanymyzdan góri joǵaltqanymyz kóp tárizdi. Sol sebepti Elbasynyń Joldaýyndaǵy on mindetten astarly syndy jáne kemeńgerlikti kóremin.
«Budan da jamanymda toıǵa barǵanmyn» degen eken optımıst qazaq. Biz búgingiden áldeqaıda aýyr syn-qaterdi eńsergen halyqpyz. Elimizde tynyshtyq pen turaqtylyq bolsyn. Sonda Joldaýda belgilengen 10 mindet júzege asyp, ekonomıkamyzdy, saıasatymyzdy, sanamyzdy jańǵyrtý jobadan aqıqatqa aınalady.
Hankeldi ÁBJANOV,
QazUAÝ «Rýhanı jańǵyrý» gýmanıtarlyq zertteýler ortalyǵynyń jetekshisi, UǴA akademıgi
