Kún tártibindegi absolıýtti basymdyq

Alaıda ondaıdy moıyndamaı, HHI júzjyldyqta da ótken ǵasyrlardyń standarttarymen oılap, túrli talasty kúshke salyp, tizege basyp shesh­­kisi kele­tin kóshbasshylar áli de bar ekeni adamzatty qyn­jyl­tady. Ondaılardyń keıbiri tip­ti ıadro­lyq qarýǵa júginýden de bas tartpaıtyn sesin kórse­týde. Al ıadro­­­lyq qarý qolda­nyl­sa qa­­zir tyl degen bolmaıty­nyn, radıasııanyń aýaǵa tarap, bar­lyq elderge jetip, sonyń ishinde óz elin­de de myń­daǵan, tipti mıl­lıondaǵan ja­zyqsyz jandar­dy murt­taı ushy­ratynyn qa­laı oıla­maı­tyndyǵyna tańǵalasyń.

Adamzatqa zor qater tón­diretin osyndaı zalaldy Qa­zaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev tereńnen tanyp, odan tolyqtaı bas tartý qa­jettigin álemdik arenalarda bel­sendi túrde aıtýda jáne naq­ty usy­nystar jasaýda. 1991 jylǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabýmen, odan 1994 jyly eldiń ıadrolyq arsenaldan erikti túrde bas tartýmen jáne basqa da is-árekettermen ǵana shektelmeı, osynaý qarýdyń jalpy adamzatqa tıgizetin zardabyn ashyq málimdep, odan jappaı bas tartý kerektigin aıtýdan tanǵan emes. 2015 jyl­dyń 28 qyrkúıeginde BUU Bas As­sam­bleıasynyń mereıtoılyq 70-sessııasynyń minberinen «Iаdro­lyq qarýdan azat álem» deklarasııasyn qabyldaýdy usyn­dy. Ondaǵy sózinde jal­ǵyz úndeý emes, osy baǵytta naq­ty áreket jasaý kerektigin ashyq aıtty. 2016 jyldyń 7 jel­toqsanynda BUU Bas Assam­bleıasynyń plenarlyq oty­ry­synda bul deklarasııa 133 memlekettiń qoldaýy, 23 mem­­le­kettiń qarsylyǵy jáne 28 mem­lekettiń qalys qalýy­men qabyldandy.

Tutas adamzattyń múd­de­sine saı bolsa da, oǵan da qarsy daýys bergender bol­ǵanyn kórip otyrmyz. Sóıtip jalpyǵa ortaq deklarasııany Qazaqstan dıplomatııasy jap­paı moıyndalǵan prınsıp­ter men qol jetkizilgen kelisimderge negizdep, kon­sen­­sýstyq qujat retinde ázir­le­genimen ony barlyq elder biraýyzdan qabyldaýǵa daıyn emes ekendigi kórindi. Iаdrolyq qarýy bar keıbir elder men olardyń jaqyn odaq­tastary ajdahadan bas tar­týdan jaltaryp, ózde­riniń áli de «ıadrolyq qolsha­tyr­dyń» astynda qala berýdi qa­laıtynyn bildirdi. Bul tak­tıkalyq saıasattyń múd­desin jalpyǵa birdeı beıbit ómir tala­­­bynan joǵary qoıatyn­dar­­­dyń az emes ekendigin de kórsetti.

Barsha adam­zattyń paıdasyn kózdeıtin osyndaı bastamanyń Qazaq­stannan, bizdiń Elba­symyzdyń tarapynan shyǵýynyń ózi elimiz úshin úlken maq­tanysh. Álemniń ozyq oıly adamdarynyń, sarapshylar men mamandardyń óz elde­riniń kóshbasshylaryna qazaq­standyq bastamanyń ma­ńyzdylyǵyn uǵyndyra bilip, onyń BUU Bas Assam­b­leıasynda qabyldanýy – jas memlekettiń álemdik arenadaǵy salmaǵy men bedelin de arttyra tústi. Al bul qujatty ilge­riletýmen qazaqstandyq dıplomatııa 5 jyl boıy aınalysqan.

О́ziniń BUU Bas Assam­bleıa­syndaǵy sózinde Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qarýdan azat álem deklarasııasyn qabyl­­daýdy ǵana usynyp qoı­ǵan joq, BUU-nyń 100 jyldyq mereı­toıy bolatyn 2045 jylǵa deıin búkil dúnıe júzi ıadrolyq qa­rýdan azat bolyp, ony múlde qalmaıtyn jaǵdaıǵa jetkizý qajettigin de aıtty. Árıne, Qazaqstannyń bul bastamasy barlyq memleketter birlesip, kúsh biriktirse ǵana iske asady. Sonymen birge ony ǵalamdyq jáne aımaqtyq halyqaralyq uıymdar bel­sendi túrde qoldap, beıbit álem ornatýǵa degen ózde­ri­niń mindetterine adal bolsa ǵana bas­tamanyń oryndalýyna múmkindik týatyny sózsiz. Ázir­ge atalmysh uıymdar, sonyń ishinde BUU bul bas­tamany belsendi túrde qol­daýda.

Sonymen qatar Qazaq­stan Prezıdenti atalmysh min­berden  «Birik­ken Ulttar Uıymynyń qol­daýymen halyqaralyq terrorızm men ekstremızmge qarsy tu­ra alatyn álemdik biryńǵaı jeli qurýdy» usyndy.

Aıta ketetin jaıt, Elbasy Nursultan Nazarbaev BUU-nyń Bas Assambleıasynda atalmysh bastamasyn jarııalaǵan soń 2016 jyldyń 31 naýryz­ynda ózi­niń «ÁLEM. HHI ǴASYR» at­ty manıfesin jarııalap, ol da álemge keńi­nen tanystyryldy. Osy qujatta Prezıdent ǵalam­dyq deklarasııanyń mańyzy men onyń qajettiligi týraly aıtty. «Álemge taǵy da qater tónip tur jáne onyń aýqymyn eskermeýge bolmaıdy. Jáne bul qater – jahandyq soǵys!» deı kelip, «Mılıtarızm adam­dardyń sanasy men minez-qulqyna tereńdeı enip ketken. Ha­lyqtyń qolynda qazir 1 mıl­lıard­tan astam atys qarýy bol­sa, olardan álemde kún saıyn myńdaǵan adam kóz jumady. Áskerı qaýip búkilálemdik aýqym­daǵy qasiretke aınalýy áb­den múmkin», degen edi.

Sonymen birge ol «Iаdrolyq qa­rýdy taratpaý týraly» shart­tardyń óz mindetin oryndaı almaı otyrǵanyn da synady. Sondaı-aq Elbasy ǵalamshardyń «qyrǵı-qabaq soǵystyń» jańa belesine shyq­qanyn atap ótti. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi tabysty kelissózderdiń nátı­jesinde AQSh pen Reseıdiń ıadro­lyq arsenaldary aıtarlyqtaı qysqarǵanyn jáne bes ıadrolyq der­javanyń atom qarýyn sy­naýǵa moratorıı jarııalap já­ne ony ustanyp kelgenin eske sala kelip, ókinishke qaraı búgingi tańda jańa sıpattaǵy teke­tires­ter týyp otyrǵanyna ókinish bil­dirgen. «Soǵystyń tamyryna balta shabý – adamzattyń eń kú­r­deli órkenıettik mindeti. Mu­nyń basqa balamasy joq. Bul mindetti álemdik kóshbasshylar jahan­dyq kún tártibindegi ózge prob­lemalardyń aıasynda abso­lıýtti basymdyq retinde qaras­tyrýǵa tıis», dedi ol.

Sóziniń toq eterinde Prezı­dent adamzatqa «HHI ǴASYR: SOǴYSSYZ ÁLEM» atty keń aýqym­dy baǵdarlama qabyldaý qajettigin aıtyp, onyń qaras­tyrýǵa tıisti mindetterin sana­malap berdi. Sonyń ishinde ólim sebetin qarýlardy ǵarysh keńistigine, Álemdik muhıttyń beıtarap sýlarynyń túbine, Arktıkaǵa ornalastyrýǵa tyıym salatyn jahandyq sheshim qabyldaǵan jón. Jappaı qyryp-joıatyn jańa qarý túrlerin jasaý úshin ǵylymı jańalyqtardy paıdalanýǵa tyıym salatyn halyqaralyq qujat kerek jáne ony oryndaý­dy mindetteý mańyz­dy, degen edi N.Nazarbaev.

Qazir bizdiń Prezıdenttiń bastamasyn qoldaýǵa qarsy bol­ǵan memlekettermen jumys­tar júr­gizilip, BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi olardyń óz pozısııasyn ózgertýlerine kúsh salýda. Atalmysh deklarasııany ke­zeń-kezeńmen iske asyrý kóz­delip otyr. Ol úshin barlyq mem­leketterdiń deklarasııany is­ke asyrý barysy týraly esep be­rý tetigi qarastyrylǵan. Bul álem­dik qoǵamdastyqtyń nazaryn deklarasııanyń maqsattary men prınsıpterine únemi aýdaryp otyrýǵa múmkindik be­re­di. Deklarasııanyń iske asy­rylýy óte kúrdeli prosess, ıadrolyq qarýǵa jyldar boıy mıl­lıardtaǵan qarajat shy­ǵa­ryp, aqyry jasaýǵa qol jet­kizgen memleketterdiń endi odan bas tartýy qıyn, árıne. Son­dyqtan olar ıadrolyq qarýdy tarat­paý sııaqty kelissózdermen shektelýdi qalaıdy. Munyń ózi kelissózderdiń únemi jal­ǵa­sa berýimen adamzatty aldar­qatady. Al A.Chehovtyń «sahnada myltyq ilýli tursa, ol oıyn bitkenshe bir atylýǵa tıis­» degen ataqty sózine súıen­sek, saqtaýdaǵy ıadrolyq qarý – qaýpi únemi úzilmeıtin aj­daha. Onyń ústine sońǵy jyldary ókimet basyna halyq­tyń arasynda, bıliktiń qury­lymdarynda, saıasattyń qaly­bynda pisip-jetilgen emes, popý­lıstik urandarmen, jaýapsyz málimdemelermen, aqshanyń kúshi­men ótken kezdeısoq adam­dar da shyq­ty. Kilti osyndaı­lar­dyń qo­lyna túsken ajdaha­nyń adam­zatqa tóndiretin qaýpi arta bereri sózsiz. Son­dyq­tan N.Nazarbaevtyń ony túp-tamyrymen qurtý kerek de­gen usynysyna túsinistik bil­dirip jatqandar qatary jyl saıyn ósip keledi. Alaı­da ıadrolyq derjavalar ony joıýdyń ýaqytyn naqty bel­gileýge qarsy. Sol sebepten N.Nazarbaevtyń usynysymen qabyldanǵan deklarasııa barlyq jaqtyń múddesin eskerip, máse­lege realıstik turǵydan qarap jasalǵan. Ol ıadrolyq arsenaldy joıý prosesin ýaqytpen belgileýmen qatar naqty mer­zimin kórsetpegen, sonymen qa­tar qujatta joıylý ýaqyty bar­lyq eldermen kelisilýi kerektigi aıtylady.

Qazaqstannyń ǵalamdyq tynyshtyqty saqtaý jolyn­daǵy bastamalarynyń biri – ATOM jobasy. Aǵylshynsha «Abolish Testing – Our Mission» degen sóz tirkesiniń bas áripte­rinen quras­tyrylǵan bul abbre­vıatýranyń qazaqsha maǵy­nasy «Bizdiń mıssııamyz – synaqtardy toqtatý» de­genge saıady. Onda barlyq álem Semeı synaq polıgony aımaǵy jáne álemdegi basqa da ıadro­lyq synaq jasalǵan meken­der turǵyndarynyń qasi­retimen tereńnen tanysa tústi. Japonııa, Reseı, AQSh, Nor­vegııa, Germanııa, Avs­trııa, Chehııa, Úndistan, Mek­sı­ka jáne t.b. elderge tikeleı tanystyrylǵan bul jobany álemniń mıllıondaǵan adamdary qoldady. Semeı polıgony jabylýynyń 25 jyldyǵyna arnalǵan úndeýinde BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn N.Nazarbaevtyń antııadrolyq bas­tamalaryna ǵalamdyq min­berden joǵary baǵa berdi. Sonymen birge álemniń aıtýly sarapshylary men osy sala mamandary da onyń eńbegin joǵary baǵalaýda. Osylardy kórip otyryp búgin­gi tańda ǵalamdyq prob­lema­nyń she­shilýin, adam­zattyń ajda­hadan qutylýyn jan-táni­men qalap júrgen jal­ǵyz Elbasy Prezıdent Nursultan Nazarbaev ekenin bile­siń.

N.Nazarbaevtyń bastamalary álemdik qoǵamdastyq tarapynan Qazaqstanǵa naqty paıdalar da keltirýde. Onyń mysalyna jýyrda ǵana Nıý-Iorkte BUU Bas Assambleıasy Ekinshi komıtetiniń qa­byldaǵan qararyn aıtýǵa bolady. 23 memleket ókilderi qatysatyn osy komıtet konsensýstyq negizde Semeı ıadrolyq polıgony tur­ǵyndaryn ońaltý, qorshaǵan ortany qalpyna keltirý jáne osy aımaqty ekonomıkalyq tur­ǵydan damytý maqsatyn halyq­aralyq yntymaqtastyq jáne áreketterdi úılestirý jolymen iske asyrý jó­nindegi kelisim qujatyn qabyl­dady. Bul qarar BUU Bas Assambleıasynda beki­tilmek. Qujat bekitilse, álemdik qaýym­dastyq tarapynan atalmysh maqsatqa qy­rýar qarajat bólinetini sóz­siz. Osynyń ózi tikeleı N.Nazarbaevtyń bede­liniń arqa­syn­­da qolǵa alynyp jatqan máse­le ekeni daýsyz.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»