«Abyz» uǵymynyń aıasy keń

Tipti áıel kisilerdi de abyz deı bastadyq. Osyǵan qaraǵanda este joq eski zamandardan bermen qaraı óte sırek qoldanysqa túsken qasterli abyz ataýynyń mán-maǵynasyn jete tú­sinbeı, óte ústirt qarap jeńil­de­tip alǵan tárizdimiz. О́ıtkeni konser­va­to­rııanyń qobyz klasyn bitirgen ózi qa­ra qobyzdy quıqyljyta arqalanyp tar­tatyn jas ǵalym Ásem Burhanqyzy Mu­hametjannyń «Abyzdan qalǵan asyl­dar» (Almaty «Alash» baspasy, 2006 j., 182-bet) dep atalatyn ǵylymı mo­no­grafııasyn oqysań, osy pikirge erik­siz kelgendeı bolasyń. Ásemniń oı qorytýyna qaraǵanda, Abyzdar ıntýıtıvtik sana-sezimniń ıesi, Qor­qyt jáne Qorqytqa deıingi abyzdar dú­nıe­tanymy jaǵynan qaraǵanda olar­dyń bári de taza táńirlik dinniń je­tekshi ókiline jatady eken. Bul – ta­rıhı shyndyq, esh qospasy joq sol ke­zeńniń dúnıetanymy abyzdar týyn­dysy arqyly sınkretti ónerden óz kórinisin tapqan, qaıtalanbas rýhanı qundylyqtyń ózegine aınalǵan biregeı qubylys. Ataqty fılolog ǵalym Q.Jubanovtyń tanymynda: «...eski kezdegi shamandardy abyz, – dep «rý bastyqtary, rý aqsaqaldary, «baqsy-balgerler men qobyzshy, dombyrashy, ánshilerdiń barlyǵy da abyzdardan órbigen», – dep abyzdyń sınkretti óner órisin keńeıtip, onyń ómirge óris jaıýynyń negizi qaıda jatqanyn nusqaı kórsetýiniń eleýli máni bar qubylys.

Abyz tulǵasynyń óte kóne tarıh qoınaýynda qalyptasyp jetilgen tú­rin tanyp bilmeı, búgingi abyz uǵy­my­nyń túp maǵynasyna dendeı alýy­myz ekitalaı. Zaman aǵymyn aldan boljap, kóripkeldik jasap, tula boıy sınkrettik ónerge tunǵan, sóz sóı­lese tógilgen sheshen, oı oılasa kó­rip­­kel kósem, halqynyń rýhanı álem­i­niń ózegine aınalǵan biregeı ketpen tu­ıaq kemeńger tulǵa ǵana abyzdyq deń­geıge jete alǵan. Mundaı tulǵanyń bol­mysyn b. z. b. dáýirde ǵumyr kesh­ken Úısin memleketiniń bılik pı­ra­mı­da­syndaǵy 9 satyly bıliktiń altyn­shy sa­tysynan oıyp turyp oryn alǵan abyzd­y memlekettik joǵary bılik sa­tysyndaǵy qyzmetten kóre alamyz. Bul jaıly naqtyly jazba derek kóz­deri de b. z. d Qytaı jylnamalarynda jazylǵan, resmı túrde hatqa túsken qujattar qabatynan ushyrata alamyz. Mysaly, Qytaıdaǵy Úrimji qa­la­synda 2005 jyly qytaı tilinen qa­zaq tiline aýdarylyp basylym kór­­gen «Ejelgi Úısin eli» dep atal­a­tyn ǵylymı eńbekte Abyz týraly az bolsa da saz ǵana óte sırek derek kóz­deri ushyrasady. Osy kitaptyń 271-betinde «Úısin eliniń bılik júıesi» degen taqyryppen berilgen Úısin memleketiniń memleketti basqarý pıramıdasyndaǵy eń negizgi 9 satyly qabattan turatyn, ıaǵnı olardy 15 laýazymdy ulyq birlestigi eń bıik búkil memlekettik bılik oryndaryn meńgeretini jazylǵan. Birinshi orynda turǵan eń bıik sheshýshi oryn – elbasy, ıaǵnı ol Kúnbı dep atalady, 2- Dýly (duǵlý) – bas ýázir, 3- qolbasy, 4- taıpa basshylary, 5- Dartý ıaǵnı bas jasaýyl, 6-shy orynda – Abyz (bas baǵamdar) 2 adam taǵaıyndalǵan, 7-Ulys begi, 8-Orda begi, 9-Atqosshy (ámir sarbazy). Toǵyz dárejege bólingen ókimettik uıymdy ortalyqtanǵan 15 ulyq birligi meńgerip, basqaryp otyratyn bolǵan.

Osy bılik ıeleriniń ishinde abyzǵa qoǵam ómiriniń dúnıetanymdyq, ıdeo­lo­gııalyq ómirine basshylyq etý tap­sy­rylýy sebepti, abyzdardyń ózi óza­ra «Bas aqylgóı abyz» (180-bet); «Sanatker abyz» (215-bet); «Tóreshi abyz» (370-bet) dep atalyp, olar ózderine tıisti salaǵa basshylyq etken. Bas aqylgóı abyz – Kúnbıge keńesshi aqylgóı bolýmen birge kóripkeldik qasıeti basym, óner ıesi, qoǵamnyń keleshek taǵdyryn barlap, qandaı taǵdyrǵa ushyraryn boljap otyrǵan. Sanatker abyz tabıǵaty shamasy sınkretti óner ataýlynyń bet alysyn, damý jolyn tanyp bilý jolynda boıyna bitken ónerdiń kúshimen qalyń úısin eliniń rýhanı uıytqysyna aınalyp, qaýymyn kúnbı saıasatynyń mańyna sútteı uıytyp otyrýǵa umtylǵan. «Tóreshi abyz» – qoǵamnyń ıýrısprýdensııasyna jón siltep, tóreshilik etip otyrýyna qaraǵanda, qazaqtyń ataqty bıleriniń túp tórkini men bılik qyzmeti osy abyzdyqtan áýje alyp jatqandaı. Árıne, bulardyń bári de táńirlik dúnıetanym negizine súıenip, qoǵamdyq sanaǵa sol turǵydan baǵyt-baǵdar berse kerek. О́ıtkeni qoǵam múshelerin rýhanı tutastyqta ustap, osy maqsatqa uıytyp otyrý mindeti olar úshin ári qoǵamnyń saıası-áleýettik múddesi úshin sheshýshi ári basty paryzy retinde sanalǵan. Úısin tarıhynyń b. z. b. III ǵasyrdan b.z X ǵasyr arasyndaǵy 1200 jyldyq tarıhy Qytaı jazba derek­terinde hatqa túsip saqtalyp, biz­ge jetti. Memleketti basqarýdyń 9 dá­rejeli satysy ózgerissiz dástúr re­tin­­de jalǵasyn taýyp abyzdar atqa­ra­tyn táńirshildik dúnıetanym negi­zin­­de qo­ǵamnyń rýhanı tutastyǵyn saq­taý pa­ryzy ózgerissiz saqtalyp, V-VIII ǵasyrlardaǵy Túrik qaǵanaty zamanyn­da abyz­dyq qyzmetin Tonykók, Qorqyt ata at­qarǵan dep batyl túrde boljam ja­saý­ǵa aıryqsha dálelder jeter­lik­teı.

О́ıtkeni Tonykók qoǵamnyń aqyl­góı kóripkeli bolýdyń ústine Qytaı men Túrik eli arasyndaǵy ıdeo­lo­gııa­lyq kúrestiń dál ortasynda qyzý at­sa­lysyp, jaý jaqtyń qıturqy ıdeo­lo­gııalyq aıla, tásiliniń shyrmaýyna tú­sip qalmaý jaǵyna eskertý jasap otyrýynda kóp maǵynaly syrlar jatyr.

Áz Jánibek zamanynda hannyń abyzy retinde qyzmet etken Asanqaıǵyny kó­remiz. Hanǵa aqylgóı bolýmen birge qa­zaq qaýymynyń keleshegi týraly kó­rip­keldik pikirin tolǵaı otyryp:

Budan soń qıly-qıly zaman bolar,

Zaman azyp, zań tozyp jaman bolar.

Qaraǵaıdyń basyna shortan shyǵyp,

Balalardyń ómiri támam bolar, – dep hanǵa aıtqan boljaý sózinde bolashaqta Reseı ımperııasynyń otarlaý saıasatyn shortan beınesi arqyly meńzeıtini bar. Bul qasiretten qutylýdyń joly jańa qonys izdep, óz tanymyndaǵy Jıdeli-Baısyn qonysyn Jelmaıasyna minip izdeıtin armany jaı qııal emes, shyndyqtyń ózinen, ıaǵnı bodandyq lebin sezinýden týǵan saryn edi.

Asanqaıǵy abyzdyń dástúrin jal­ǵas­tyrýshy Abylaı han zamanynyń aby­zy dep Buqar jyraýdy aıta alamyz. Buqar jyraý Abylaı hannyń aqylgóıi, ári kóripkel suńǵyla bilikti, óleńdi óner tutynǵan jyraý atalýy – tarıhı shyndyq. Asanqaıǵynyń Áz Jánibek hanǵa aıtqan kóripkeldik maǵynadaǵy jumbaǵy:

Til alsań, izdep qonys kór,

Jelmaıa minip jer shalam

Tapqan jerge el kóshir...

Áı, Jánibek, oılansań,

Qıly, qıly zaman bolmaı ma?

Sýda júzgen aq shortan,

Qaraǵaı basyn shalmaı ma?

Muny nege bilmeısiń...

dep Asanqaıǵynyń kóripkeldikpen bol­jap aıtqan jumbaǵynyń sheshýin Bu­qar jyraýdan suraǵanda, Abylaıǵa by­laısha joryp taratyp jetkizetini bar:

Han Abylaı, Abylaı...

Qaraǵaı sýdan qashyqtap

Shólge bitken bir daraq.

Shortan – shólge shydamsyz,

Balyqtan shyqqan bir qaraq,

Oılama shortan ushpas dep.

Kúnbatystan bir dushpan

Aqyry shyǵar sol tustan.

Jaıaýlap keler jurtyńa!

Jaǵaly shekpen kıgizip,

Baldy maı jaǵar murtyńa.

Jebirlerge jem berip,

El qamyn aıtqan jaqsyny

Sóıletpeı urar urtyna.

Baýyzdamaı isher qanyńdy,

О́ltirmeı alar janyńdy,

Qaǵazǵa jazar malyńdy,

Esepke salar baryńdy,

Elińdi alar qolyńnan,

Ásker qylar ulyńnan!

Bul aıtqanym, Abylaı,

Bolmaı qoımas artynan, –

dep kóregendikpen tolǵaı sóılegen óleń joldarynda túbinde Reseı tarapynan otarshyldyqtyń bodandyq qamyty moıynǵa ilinerin meńzep otyr.

Abylaıdyń abyzy Buqar jyraýdan keıin, handyq bıliktiń zamany ótip, el bıleý júıesi otarshyldyq qa­lypqa túsken soń-aq qasıeti bar, aqyl­góı ónerpaz, aldyn boljaı alar kó­ripkel abyzdar bolsa da, zamany ózge­rip óz bıigine órleı almaı qaıǵyly oıǵa tunshyǵyp armanda ketken daryn­dar da ómirden ótip jatty. Osy qubylysty es­kere otyryp Abaı «Ol kezde shala-pu­la hat tanyǵan kisisi bolsa – ony «abyz» deıdi eken. Ol «abyz» demek áýelde shaman dinindegilerdiń óz mol­dasyna qoıatyn aty eken» (Abaı. Al­maty, 1995, 2 tom, 222-bet), – dep oı júgirtýi arqyly abyzdyń kóne bolmy­sy ózgerip, ýaqytyna qaraı evenki ti­lin­degi elergen, delebesi qozǵan shaman de­gen deńgeıge deıin túsip ketken qa­lyp­ty ańǵartady.

Al, Reseı patshalyǵy men keńestik zamanda abyz ataýlynyń shyǵý múm­kin­digi bolmaǵany kimge de bolsa anyq edi. Shákárim qoldan bılik ketken Reseı bodandyǵy zamanynda «El ǵaıyptan habar alyp, bolashaqty boljaıtyn» dep tabynatyn aqyldy, oıshyl, adal qarııa Abyz bolǵan» (540-bet. 2 tom, 2007 jyl. Almaty), – dep kórsetetini bar. «Eńlik-Kebek» dastanynda Nysan abyz Kebektiń taǵdyryn boljap:

Ajalyń bıik qabaq surlaý qyzdan,

dep kóripkeldigin bildirdi. Shákárim­niń aıtýynsha Nysan abyz:

Ol kezde balger bolǵan Nysan abyz,

Shyn dáýlesker baqsynyń ózi naǵyz.

Jyny aıta ma, kim bilsin, shyny aıta ma,

Aıtqany keledi dep qylady ańyz. (Sonda 376-bet)

dep abyzdyń bodandyqqa túsken eli­niń kezindegi qyzmeti memlekettik deń­geıden tómen túsip, iri rý, taıpa ómi­rindegi qalpyn sýretteıtini bar. M. Áýezov te «Eńlik-Kebek» pesasynda Nysan abyz tobyqty rýynyń kórip­kel, qobyzyn sarnatqan abyz retinde sý­­ret­t­eledi.

Arabtar Turanǵa VIII ǵasyrda ǵana aıaq basty emes pe? Abyz arab sózi emes, kóne túrki sózi. Etımologııasy zerttelmeýi se­be­p­ti, maǵynasy ashylmaı keledi.

Biraq táýelsizdik zaman jeli altyn kúrek jeldeı mańdaıymyzdy jelpı soqqan tusta gazet-jýrnal betteri men kógil­dir ekranda ataǵy shyqqan aqyn-ja­zýshy, ǵalymdardy pálenshe abyz, túgen­she abyz dep jamyratyp jatyrmyz. Biraq bizdiń ústirt túsip jatqan bul maǵynasy aýysqan jasampaz abyz­darymyz dástúrli abyzǵa múldem uq­sa­masa da sóz maǵynasyn buzyp «abyzdap» jatýymyzǵa jol bolsyn?

Táýelsiz Respýblıkamyzdyń senimdi bo­lashaǵy úshin bılik satysynda abyzd­yń jaýapty qyzmetin atqarar kóripkel, tula boıyn óner qudyreti bılegen ult­tyq ıdeologııanyń kórigin jaǵatyn abyz­dyq laýazymnyń orny kún ótken saıyn sezilýde. О́ıtkeni kóp dıasporaly hal­qy­myzdyń dúnıe tanymy qyryq qy­raý kór­pedeı shubarala qalypqa tú­sip barady. Osy arada b.z.b. VI-V ǵasyrda ótken ıran patshasy Darıdiń (b.z.b., 522-486 j) jar­tasqa jazdyrǵan «Baıandy memleket bo­lý úshin halyqtyń bir tilde, bir dinde bo­lýyn qamtamasyz etý qajet», – dep kó­re­gen­dikpen aıtqan ósıeti dál bizge arnalyp aıt­ylǵandaı estiletini bar. Olaı bolsa osy osal jerimizdi túzetip, qoǵamdyq sana­myz­dy sútteı uıytatyn memlekettik deń­geıdegi ıdeolog abyz qajet bolyp-aq tur!

Mekemtas MYRZAHMETULY,
professor