Bıik beles: Kópmaǵambet Elemesov

Kóp­maǵambet Elemesuly týǵanynan bastap taǵdyr synaǵyna tústi. Qyzylorda oblysy Qazaly aýdanynyń Jankent (Jańakent) já­ne Qaýkeı aýyldarynan shyq­qan, repressııaǵa ushy­ra­ǵan otbasynyń uly 1938 jyl­dyń 8 aqpanynda ata-baba­synyń Otanynan alys jer­degi Túrikmenstannyń Ma­ry ýalaıatynda dúnıege keldi. Balalyq shaǵy aýyr soǵys jyldaryna sáıkes keldi jáne kishkentaı kezinen bastap dándi daqyldardy jınaý men astyq bastyrýda jumys istedi, mal baqty jáne atqarǵan asa aýyr eńbegine qaramastan, mektepte jaqsy oqydy, bilimge umtyldy. Je­ti jyldyq mektepti aıaqta­ǵannan keıin 1953 jyly Kóp­maǵambet Elemesuly Baı­ra­maly qalasyndaǵy aýyl­sha­rýashylyq tehnıkýmyna oqýǵa túsip, ony aıaqtaǵannan keıin agronom-eginshi maman­dyǵyna ıe bolady. Odan keıin maqta ósiretin kolhozda brıgadır bolyp, keıin áskerı bólimde jumys isteıdi.

Sodan 1962 jyly ol Odaq­tyń aldyńǵy qatarly memle­kettik asyl tuqymdy mal za­ýyt­­tarynyń biri – «Rav­nı­naǵa» ferma zootehnıgi bolyp aýysady. Munda qarakól qoılarymen seleksııalyq tuqymdardy asyldandyrý tá­jirıbesimen alǵash ret tanysady. О́ndiristen qol úzbeı Kópmaǵambet Elemesuly 1965 jyly Ashhabad qalasyndaǵy Túrikmen aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń zootehnıkalyq fakýltetin úzdik oqyp bitirdi.

1966 jyly tarıhı Otany – Qazaqstanǵa qaıtyp kelgen Kópekeńniń ómirinde ja­ńa kezeń bastalady. Shym­kent oblysyndaǵy Sozaq aýda­ny­nyń «Tasty» qarakól qoı sovhozynyń aǵa zootehnıgi bolyp jumysqa ornalasady.

Bolashaq ǵalym Elemesovtiń alǵashqy qadamdary Bet­paq­dala shólinde qatal klımat aımaǵynda bastalady. Sol ýaqytta halyqaralyq eltiri aýksıondaryna talap etilgen eltirilik qarakól qoılary tuqymyn asyldandyrý josparyn jasap jáne sol jospardy belsendilikpen óndiriske engize bastady. Sharýashylyq tabystylyǵynyń kórsetkishi bolyp tabylatyn birinshi surypty qarakól eltirisiniń shyǵýy arta túsedi. Jas zootehnıktiń eńbegi laıyqty baǵalandy. Jumy­synda qol jetkizgen tabystarynan rýh­tanǵan ol burynǵy arma­nyn júzege asyryp, 1968 jyly K.I.Skrıabın atyndaǵy Más­keý veterına­rııa aka­de­mııasynyń qoı sharýa­shy­lyǵy kafedrasynyń kún­diz­gi aspırantýrasyna oqýǵa túsedi.

Jas aspıranttyń ǵyly­mı jetekshisi qarakól ón­dirisi ǵylymnyń negizin qa­­laý­shylardyń biri, akademık Vadım Iýdın bolady. Ol bolashaq ǵalymnyń dıs­sertasııalyq jumys taqy­rybyn maquldaıdy jáne onyń eksperımenttik bóligin «Tasty» sovhozynda ótkizýdi usynady. Bul ýaqyttar jas ǵalymnyń ǵylymı qyzme­tindegi eń jemisti jyldar bol­dy. Dıssertasııalyq ju­­mys boıynsha zertteý­ler óndiriske belsendi túrde engiziledi jáne buryn bolmaǵan nátıjeler bere bastaıdy. 1972 jyly Máskeý veterınarııa akademııasynyń zootehnıkalyq fakýltetiniń Ǵylymı keńesinde izde­ný­shi K.Elemesovtiń dısser­ta­sııalyq jumysynyń resmı opponentteri, salanyń bel­gili ǵalymdary, professor I.Dıachkov, S.Popkov já­ne Ǵylymı keńestiń bar­lyq músheleri izdenýshiniń dıs­sertasııalyq jumysyn jo­ǵary baǵalap, oǵan aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin berý úshin biraýyzdan daýys berdi. Kandıdattyq dıssertasııany sátti qorǵaý KSRO Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń Aprobasııalyq komıssııasynyń tekserýimen aıaqtalady. Komıssııa «Tasty» sovhozyn qarakól qoıynyń qabyrǵaly eltirilik tıpin ósirý boıynsha memlekettik asyl tuqymdy mal zaýyty kategorııasyna aýystyrdy da, bolashaǵy zor ǵalymdy Shymkent qalasyndaǵy Qazaq qarakól ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtyna aǵa ǵylymı qyz­metker etip jiberedi.

«Bir joly Qazaq qarakól ǴZI dırektory Gennadıı Popov ózine shaqyryp, «Za­darıa» memlekettik asyl tu­qymdy mal zaýyty – ıns­tıtý­ttyń eksperımentaldy sharýashylyǵynyń dırektory etip meni usynatyndyǵyn aıtty. Men óz kelisimimdi ber­dim. Birshama ýaqyt ótken­nen keıin meni oblystyq partııa komıtetiniń aýyl sha­rýa­shylyǵy boıynsha hatshysy Aımuhan Tilesov shaqyryp: «Siz ǵylymdy da bilesiz, sha­rýashylyqtardaǵy prak­tıkalyq jumys táji­rıbeńiz de bar, sol úshin men sizge artta qalǵan sharýa­shylyqtarǵa baryp ekonomıkasyn kóterýdi usynamyn. Jumysty qa­laı uıymdastyrý kerek, sha­rýa­shylyq ekonomıkasyn qa­laı kóterý kerek ekendigi týraly óz bilimderińizdi, qabi­letterińizdi kórsetińiz, óndi­riske aldyńǵy qatarly tehnologııany endirińiz. Sol úshin sizge Qyzylqum aýdanynyń (qazirgi Otyrar) «Sháýildir» sovhozynyń dırektory laýazymyn usynamyz dedi», dep eske alady Kópekeń.

Osylaısha, 1977 jyldyń 5 naýryzynan bastap Kóp­ma­ǵambet Elemesuly Shym­­kent oblysynyń Qyzyl­qum aýdanynyń «Sháýildir» qara­kól qoı sovhozynyń dırektory boldy. Onyń bas­shy­lyǵymen burynǵy shy­ǵyndy sharýashylyq oblystyń al­dyńǵy qatarly jáne tabys­ty sovhozdarynyń birine aı­­naldy. Tórt jyldyń ishinde qoı basy eki ese ósip, 55 myń­ǵa, al dándi daqyldar men júge­riniń ónimdiligi gekta­ryna 60 sentnerge deıin jetedi. Árıne, tuqymdyq ju­mysqa erekshe nazar aýdarylady. Asyl tuqymdy qoı otarlary qalyptasady, sonyń ar­qasynda sharýashylyq qara qarakól qoılarynyń eltirilik tıpti tuqymyn ósirý mártebesine ıe bolady.

Keıin Shymkent oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy A.Asqarovtyń usynysy boıynsha K.Elemesovti «Kaz­glavkarakýl» bas basqar­ma­­synyń basshysy etip ta­ǵaıyndaıdy. Basqarmadaǵy ju­mys jyldarynda ol qara­kól qoılarynyń sany men ónimdiliginiń ósýine jaǵdaı jasady (sáıkesinshe jyl basyn­da 6,3 mln bas pen 2,4 mln eltiri), bul jaǵdaı osy kór­­setkishter boıynsha res­pýb­lıkamyzdyń álemde alyń­ǵy orynǵa shyǵýyna múmkindik berdi.

Qazaqstannyń sapaly qa­ra­kóli halyqaralyq na­ryq­ty qyzyqtyrdy jáne to­lyqqandy seriktestikke qol jetkizý úshin menedjment pen marketıng zańdaryn ıgerý qajet boldy. K.Elemesov óziniń dúnıetanymyn toly­ǵymen ózgertken Anglııa, Fran­sııa, AQSh, Sıngapýr, Is­panııa jáne Germanııa ýnı­versıtetterinde jańasha bilim alǵan alǵashqylardyń qata­rynda boldy.

1988 jyly K.Eleme­sov­tiń bas­tamasymen «Kaz­glav­karakýl» «Qaz­rý­noqa­rakól» AQ-qa aınaldy, oǵan júndi alǵashqy óńdeý boıynsha taǵy úsh – Semeı, Jambyl jáne Aqtóbe fabrıkalary kirdi. Kópmaǵambet Elemesuly osy qoǵamnyń prezıdenti bolyp bekitildi. Jınalǵan tá­jirıbe oǵan júndi alǵashqy óńdeýdiń qazaqstandyq fabrıkalaryn jańǵyrtýǵa múm­kindik berdi. Semeı, Aqtóbe jáne Tarazdyń fabrıkalary bııazy jáne qylshyq júndi jartylaı fabrıkattar men daıyn buıymdarǵa deıin óń­deıtin fransýz jáne nemis fır­malarynyń tehnologııalyq je­lilerinde jumys isteı bas­tady.

Aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymdarynyń doktory professor Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi syılyǵynyń ıegeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Memlekettik syı­lyǵynyń ıegeri, Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń aka­demıgi óz elinen tys jerlerde de keń tanymal bolǵan janýar­lar genetıkasy, seleksııa­sy jáne mal sharýashylyǵy ónimderin óńdeý máselelerine arnalǵan 220-dan astam ǵy­lymı eńbek, monografııa­laryn, oqý quraldaryn jarııa­laǵan.

Akademık K.Elemesov sha­rýa­­shylyqqa paıdaly bel­gilerdi ındeksteý arqyly, sonymen birge genetıkanyń DNQ polımorfızmin jáne onyń mıkrosatellıtterin zertteý­ge negizdelgen genomdy selek­sııalaý arqyly maldyń tuqymdyq qundylyǵyn baǵa­laýdyń jańa modelin sútti mal sharýashylyǵy táji­rıbesine endire otyryp, respýb­lıkanyń mal sharýa­shylyǵynyń ónim­di­ligin arttyrýǵa úlken úles qos­ty jáne áli de ter tóge bermek.

Súndet KÁRIMOV