Erterekte el ishinde Tuńǵyshbaılar kóp bolatyn. Kóp Tuńǵyshbaıdy analary 18-19 jastan asa ómirge ákelse, qazirgi Tuńǵyshbaılar analary otyz-qyryqqa jetkende dúnıege kelip jatyr. Jetpisbaı, Seksenbaılar joqqa taıaý. Alash tarıhynyń kóne kebejesin aqtarsaq, aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamaly zamandarda kúrt kemigenimen, ile qaıta tolysyp, keneresinen asyp ketpese de, kemeldenip otyrǵan. Ol zamanda er-azamatqa elýge deıin súr boıdaq atanyp, erkelep júrý degen joq bolatyn. «On úshte otaý ıesi» deıtin uǵymnyń súıekke sińgen qasıeti erte qanattandyratyn. Búginde qatar qonǵan eki-úsh úıdiń birinde qııalyndaǵy qyzdy, armanyndaǵy uldy keziktire almaı, tizesin qushaqtap júrgen jigit pen qyz jetip artylady.
– Osynyń barlyǵy tárbıeniń tetigi qoldan shyǵyp ketkennen, – deıdi qart ustaz Raýza Báıkenova. – El táýelsizdik alǵannan keıin biz Kókshetaýda musylman áıelder lıgasy dep atalatyn uıym quryp, ilkidegi ata-babamyz ustaǵan salt-dástúrdi nasıhattaǵanda osy máselege aıryqsha nazar aýdaryp edik. Baıqap qarasańyz, qazirgi jastardyń oıyn materıaldyq baılyq buzyp turǵan syńaıly. Oǵan otbasyndaǵy tárbıeden góri áleýmettik jelilerdegi sanalýan taqyryptaǵy nasıhat kináli. Jar tappaǵan qyz turmysyn, kıim-keshegin, dúnıe-múlkin aıtyp maqtanady. Jalǵyzdyq Jaratqanǵa ǵana jarasqanyn esine de almaıdy. Osyny kórgen jastar otaý qurýǵa asyqpaıdy. Jańaǵy jalǵyzdyqtan jarylqanǵan arýdyń ómirine qyzyǵady. Dál sol sııaqty dúnıe jınap, alys-jaqyn sheteldiń janǵa jaıly demalys oryndarynda qydyryp júrgisi keledi. Jaryq dúnıe esigin ashqannan keıin pendeniń peshenesine jazylǵan otbasy quryp, perzent súıý degen qasıetti mindetterdi qaperine de ilmeıdi.
Shynynda da óz jaǵdaıyn jasap alǵan qyz otyzdan asqansha áleýmettik-turmystyq jaıyn túzeı almaı júrgen, sál qattyraq aıtqanda, jalań aıaq jar basyp kún keshken jigitti mensine qoıar ma eken. Tańdaǵan jannyń tabylmaýyna bir sebep osy.
– Burynǵylar aldymen otaýyńdy saıla dep úıretetin, – deıdi elýdi eńserip tastaǵan Temirtas Jańabaev. – Taǵdyr shyǵar, qyzyq qýyp júrip qaldyq. Endi kesh. Buryn osy taqyrypty oılap, bolashaqqa jospar jasamappyz. Qazir biz qatarly basy bos qyz joq bolar-aý...
Psıhologterdiń aıtýyna qaraǵanda, qyzdardyń turmysqa kesh shyǵyp, er azamattardyń shańyraǵyn kesh kóterýine bir sebep, tolyq emes otbasylardyń kóptigi. О́ıtkeni olar anasynyń jalǵyz tárbıelegenin kórip, osylaı da kún kórýge, osylaı da baqytty bolýǵa bolady eken dep oılaıdy. Biz de psıholog paıymyn bezbendep kórdik. Kóz tanys aǵaıynnyń ishinde tolyq emes otbasydan shyqqan bozbala men boıjetkenniń jalǵyz júrgeni kóp eken. Demek, osy arada otbasy qundylyǵy týraly aıta ketýge ábden bolady. Ilkidegi qazaq «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń», dep tegin aıtty deısiz be? Bul kúni dám-tuzy jaraspaı, ajyrasyp jatqandardyń salqyny bul máselege de tıip jatyr.
Otbasyn qurar aldynda bir-biriniń materıaldyq jaǵdaıyn saraptap bilip, bezbendeıtinder de az emes. Qazirgi jastar mahabbat seziminen góri materıaldyq ıgilikti birinshi orynǵa qoıatyn tárizdi.
– Bizdiń zamanymyzda ondaı uǵym múldem bolǵan joq. Áskerı boryshymyzdy ótep kelgennen keıin úılendik. Aýyldan qalaǵa kelgende jalǵyz shabadanymyz bar edi. Kıim-keshegimiz, bar múlkimiz sonyń ishinde. Biraq eshteńemiz joq bolsa da, tórt qubylamyz tolyp turǵandaı baqyt qushaǵynda júrdik. Sezim shynaıy edi. Búgingideı úlde men búldege oransaq, jarqyraǵan jıhaz jınasaq, eńseli kottedjde tursaq, kók teńizdi kókteı ótip, shet elde demalsaq degen arman múlde bolmaıtyn. Sonyń ózinde baqytty edik. Qazirgi jastar olaı oılamaıdy. Bálkim, bul olardyń talapshyl, talǵampaz bolyp ketkendiginen shyǵar. Nemere súıgisi kelip, erni kezergen ata men ájeden surasań, máseleniń mánisin tolyq túsindirip bere almaıdy, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Esenbaı Kereev. – Búgingi jastardyń kókeıindegi másele belgili. Otbasyn qurýdy materıaldyq jaǵdaımen baılanystyrady. Bul arada aıta ketetin bir jaı, kóptegen jastyń boıynda bolashaqqa degen senimsizdik bar. Olar otbasylyq ómirge daıyn emes.
Psıholog Aına О́mirzaqovanyń aıtýyna qaraǵanda, júrgizilgen saýalnama nátıjesin saraptaǵanda, jastary jer ortasyna taıap qalǵan boıdaqtardyń kóbi áleýmettik jeli arqyly jar izdeýge kóshken. Bul da tyǵyryqtan shyǵarar tóte jol emes. Tanysqandaryna az ǵana ýaqyt ótip, eshten kesh jaqsy dep, táýekelge bel býǵan jastardyń basym bóligi arada jyl ótpeı-aq minezimiz jaraspady degen jeleýmen ajyrasyp jatady. Osydan soń tolyq emes otbasylar kóbeıip barady. Bul arada bir aıta ketetin dúnıe, jaýapkershiliktiń joqtyǵy. Psıhologtiń aıtýyna qaraǵanda, saly sýǵa ketken jastarǵa «qashan úılenesiń?» dep saýal qoıýdyń ózi keri áser etedi. Qyryqtan assa da moınyna jaýapkershilik ala almaı júrgen jigitterdi qajaý – basy artyq másele.
– Erterekte úılenýge qolaıly kez 25-30 jastyń arasy bolsa, qazirgi kúni bul kórsetkish sheginip bara jatyr, – deıdi Raýza Báıkenova. – Qazirgi jastar 25 pen 35-tiń arasynda úılengendi durys dep esepteıtin syńaıly. Bul arada shańyraq kóterýge alǵashqy qadam jasaý qyz balaǵa qıyndaý ekenin aıta ketelik. Osy máseleni qaperinde ustaǵan er-azamattar jaýapkershilikti moınyna alyp, ózderi umtylýy kerek. Otbasyn quryp, urpaq tárbıeleýden buryn, qolynan kelip jatsa áleýmettik-turmystyq jaǵdaılaryn túzep alǵan da jón. Qazir jelge, kúnge tıgizbeı, ústinen qus ushyrmaı úlpildetip baqqan qyzdar turmys tapshylyǵyn kótere de almaýy múmkin. Bul da bolsa qaırat-jigeri kem, ómirlik serigi úshin aýyrtpalyqqa tóze almaıtyn aqsaýsaq urpaq tárbıelep jatqanymyzdy kórsetedi.
Taǵy bir sebep, óziniń oıynda júrgen tańdaǵan jandy taba almaýy. Otyzdan asqan jigitter úlbiregen jas qyzǵa úılengisi keledi. Mine, osy jaǵdaı qazir demografııalyq ahýalǵa keri áserin tıgizip, súr boıdaq pen kári qyzdyń shamadan tys kóbeıip ketýine sebep bolyp otyr.
Sanany turmys bılegen búgingi zamanda ornymen otaý qurmaý bir adamnyń ǵana máselesi emes, tutas qoǵamnyń máselesi. Aldymen keıingi urpaqqa qanaǵat degen qasıetti uǵymdy túsindirý kerek shyǵar. Psıhologııada gıperopeka degen uǵym bar. Qart ustaz aıtpaqshy, óbektep baǵýdyń da ókpeńdi ulǵaıtatyn keri áseri kórinis beredi. Minez-qulyqtyń da ózgeshe qalyptasýyna jol ashylady. Shynaıy qajettilikten bólek, tek qana mende bolsa eken degen ózimshildik te óris alady. Jastardyń jolyn baılap jatqan bir sebep osy tárizdi.
Túptep kelgende, súr boıdaq pen kári qyz máselesi bizdiń elimizde ǵana emes, tutas álemdi alańdatyp otyrǵan surapyl saýal. Máselen, jer taıanǵan qarııalary kóp delinetin Japonııada, Qytaıdyń keıbir aımaqtarynda demografııalyq jaǵdaıdyń ereksheliginen er adamdar áıel izdeýge májbúr eken. Latvııa, Lıtva, Ýkraına, Belarýs elderinde de mundaı másele bar. Álemdik statıstıkada árbir júz áıelge 85-86 er azamattan keledi. Bul túıtkil sheshimin tappasa, demografııa jaıyn oılaǵan keıbir elder salt basty, sabaý qamshyly erlerdi Qyzyl kitapqa engizetin shyǵar.
KО́KShETAÝ
