Ǵylymda óner men adam arasyndaǵy baılanysty «resepsııa» dep ataıdy. Osy baılanysqa qatysatyn oqyrmandy, kórermendi jáne tyńdarmandy bir aýyz sózben «resepıent» deıdi. Resepsııa bir sáttik ásermen shektelmeıdi. Onyń birneshe qabaty bar. Aldymen ol adamdy kóńil-kúı «átkenshegine» otyrǵyzady, onyń hálin ózgertedi. Odan keıin resepıent avtor oıynyń qalaı órbiginen túsine bastaıdy. Osy arada onyń ómirlik tájirıbesi, mádenı jady, kórgen-bilgen aqparaty iske qosylady. О́nerdi túsiný men baǵalaý dál osy assosıasııalar arqyly qalyptasady.
Kórkem qabyldaýdyń eń qyzyq tusy da osynda. Oqyrmandy shyǵarmadaǵy keıipkerdi óz ómirimen salystyrady, keıde tipti ózin sol keıipkerdiń ornyna qoıady. Biraq bul tolyq resepsııa emes. Tanymdyq turǵyda kemeline jetpegen úderis. Oqyrman bul kezde keıipker rýhyna jaqyndap turǵanymen, bir mezette ol odan ájeptáýir alys. Keıipkerdi ózine uqsatqanymen, onyń bóten adam ekenin jadynda ustap turady. Osy eki áreket qatar júrip otyrady.
Dál osy araqatynastyń arqasynda kórkem shyǵarma adamǵa erekshe múmkindik beredi. Oqyrman óz ómirinde atqaryp kórmegen, taǵdyr jazbaǵan róldi qııal keńistiginde «oınap shyǵady». Sóıtip ol bastan keshpegen jaǵdaıdy sezim arqyly ótkeredi, rýhanı tájirıbe jınaıdy. Mundaı tájirıbe naqty ómirde bolmaǵanymen, adamnyń ishki dúnıesinde shynaıy áser qaldyrady. Ádebıettiń adamǵa beretin eń úlken paıdasy da – osy. Semıotıka salasynyń bilgiri Iýrıı Lotmannyń aıtýynsha, óner adamǵa tańdaý erkin syılaıdy. Sáıkesinshe jaýapkershilik te júkteledi. Ol endi basqa taqyryp. Qazir bastapqy taqyrybymyzdy shıyrlaı bereıik.
О́nerdi qabyldaý, ıakı resepsııa kezinde kádimgi oıynǵa uqsas bir nárse bar. Bul kezdeısoq emes. О́nerdiń ózi áý basta elikteýden týǵan. Adam qusqa uqsap án sala bastady, haıýandardyń áreketin beınelep bıleı bastady. Arıstotel muny «mımesıs» dep atady. Kórkem týyndyny qabyldaý kezinde de osy bastapqy qasıetter qaıta tiriledi. Oqyrman ne tyńdaýshy ónermen betpe-bet kelgende, ony syrttaı baqylap qana qoımaı, belgili bir rólge kirgendeı kúı keshedi.
Osy «oıyn» barysynda adam avtor usynǵan beıneler arqyly ózine jańa tájirıbe jınaıdy. Bul – shynaıy ómirde bolmaǵan, biraq sana men sezimde ótkerilgen tájirıbe. Kórkem áserdiń osyndaı qasıeti qabyldaýshynyń dúnıeni tanýyna, oılaýyna yqpal etedi. Degenmen kórkem qabyldaýdyń bar syryn tek osy oıyn sıpatymen túsindirý jetkiliksiz. Onyń ústine kórkem qabyldaý tek qııalmen shektelmeıdi: bul kezde adamnyń kórýi, estýi, elestetýi sııaqty túrli sezim músheleri bir mezette qatar jumys isteıdi.
Mundaı qubylystardy mýzykadan anyq ańǵarýǵa bolady. Mýzyka – qabyldaýy óte kúrdeli ónerdiń biri. Tyńdalǵan áýen adam qııalynda túrli kórinisterdi týdyrady. Dybystyń túsi, boıaýy bar dep poezııada jıi aıtylatyny da osydan. Bul tásil sımvolıster shyǵarmashylyǵynda aıqyn kórindi. Keıbir kompozıtorlar men sýretshilerdiń mýzykany reńk arqyly «kórýi» de osy erekshelikke baılanysty.
Mýzyka men tústi baılanystyrýǵa degen umtylys óner tarıhynda únemi bolyp turdy. Máselen, orys kompozıtory Aleksandr Skrıabın mýzykany tek tyńdalatyn qubylys dep qabyldamaı, ony kózben kórinetin qubylysqa aınaldyrmaq boldy. Ol ár dybysqa, ár tonǵa belgili bir tús sáıkes keledi dep eseptep, shyǵarmalaryn oryndaý kezinde dybysqa qosa jaryq ta qatar ózgerip otyrýy tıis degen oıdy ortaǵa saldy. Onyń «Prometeı» atty týyndysynda mýzykamen birge jaryq «oınalyp», tyńdaýshy áýendi estip qana qoımaı, túster arqyly sezinedi.
Al keskindeme salasynda Mıkaloıýs Chıýrlıonıs kerisinshe jolmen júrdi. Ol sýretti mýzyka zańdylyǵymen jasady. Chıýrlıonıstiń kartınalary «Sonata», «Fýga», «Sımfonııa» dep atalady, óıtkeni ol boıaýlardy áýendeı órbitip, kompozısııany mýzykalyq yrǵaq pen damý logıkasyna baǵyndyrdy. Onyń kartınalary bir sáttik kórinis emes, ýaqyt ishinde «tyńdalyp», birtindep ashylatyn qurylym retinde qabyldandy. Osylaısha Chıýrlıonıs mýzykany beınege aınaldyrdy.
Alaıda mýzykany qabyldaý tek dybysty túspen «kórýmen» shektelmeıdi. Bul – kórkem resepsııanyń bir ǵana qyry. Mýzyka tyńdaý barysynda adam sanasynda ádebı sıpattaǵy oqıǵalar, kózge elesteıtin beıneler, tipti tutas sıýjettik jeliler de oıanady. Mundaı assosıasııalar kóbine opera nemese án sııaqty sózge súıenetin janrlarda aıqyn kóringenimen, olar sımfonııalyq, ıaǵnı taza aspaptyq mýzykany tyńdaǵanda da qatar júredi. Tyńdaýshy áýendi jaı ǵana estip qoımaı, onyń yrǵaǵyna, damý logıkasyna ilese otyryp, ishki keńistiginde kórinister jasap, keıde belgisiz keıipkerleri bar tutas bir oqıǵany ishteı «kórip» otyrady.
Mýzykalyq resepsııada osyndaı assosıasııalar qajet pe degen suraqqa ǵalymdar ártúrli jaýap beredi. Biri mýzyka adam qııalynda mindetti túrde beıneler men kórinister týǵyzýy kerek deıdi, áıtpese áser tolyq bolmaıdy dep sanaıdy. Ekinshi bireýler, kerisinshe, mýzykanyń óz tili jetkilikti, ony beınege aınaldyrý dybystyń tabıǵatyna qııanat dep esepteıdi. Al shyn máninde, mýzykany qabyldaý – bir ǵana jolmen júrmeıtin, kóp qabatty, ár adamda árqalaı órbıtin kúrdeli úderis.
Mýzykany tyńdaý – jaı ǵana dybysty estý emes. Ol áldeqaıda kúrdeli, kóp qabatty qubylys. Áýen adam sanasynda tek estý sezimin ǵana emes, kórý, elestetý, assosıasııa jasaý sııaqty basqa da túısikterdi qatar qozǵalysqa túsiredi. Sondyqtan mýzyka keıde tús bolyp kórinedi, keıde oqıǵaǵa, keıde qımylǵa aınalady.
Nemis aqyny Genrıh Geıne muny «mýzykalyq túısik» dep ataǵan. Ol «Florensııa túnderi» povesinde uly skrıpkashy Paganınıdiń konsertinen alǵan áserin erekshe beıneleıdi: «ysqyshtyń árbir sermelgeni saıyn onyń kóz aldyna tiri kórinister, tutas sahnalar kelgendeı boldy. Mýzyka oǵan jaı ǵana áýen emes, tiri beıneler sııaqty áser etti».
Bul jerde mýzykany qabyldaýdyń qandaı da bir erejesi buzylyp turǵan joq. Kerisinshe, bul – kórkem qabyldaýdyń tabıǵı ári zańdy kórinisi. Mýzyka tyńdaǵanda týyndaıtyn assosıasııalar ár adamda árqalaı júredi. Ol adamnyń qabiletine, ómirlik tájirıbesine, buryn kórgen-bilgenine, jadynda saqtalǵan áserlerine baılanysty. Fransýz psıhology Teodıýl Rıbo mýzyka ásirese sýret salýmen, keskindememen aınalysatyn adamdarda beınelik kórinisterdi jıi oıatatynyn aıtqan. Iаǵnı, áýen olardyń qııalynda sýretke aınalyp ketedi.
Jalpy, kórkem qabyldaý assosıasııaǵa baı keledi. Mýzyka adamdy belgili bir mádenı esteliktermen, jeke ómirlik sáttermen, tipti ónerden tys áserlermen de baılanystyra alady. Osyndaı baılanystar tyńdaý áserin tereńdetip, keńeıtedi. Tyńdaýshy óz ómirinde jınaǵan tájirıbesin mýzyka arqyly qaıtadan bastan ótkergendeı bolady. Áýenniń yrǵaǵy qımylǵa, ısharaǵa, bıge ulasyp ketýi de sondyqtan. Mýzykany denemen, qozǵalyspen «oqı» nemese «tanı» bilý onyń mánin tereńirek ashýǵa kómektesedi.
Mýzykany qabyldaý tek sol sátte estilip turǵan dybyspen shektelmeıdi. Ol ýaqytpen tyǵyz baılanysta órbıdi. Tyńdaýshy bir mezette birneshe ishki áreketti qatar atqarady: dál qazir estilip jatqan áýendi qabyldaıdy, ony buryn tyńdaǵan mýzykamen ishteı salystyrady jáne áýenniń ary qaraı qalaı jalǵasatynyn sezimmen boljaýǵa tyrysady. Ádebıette bul úderis uıqas arqyly, al beıneleý ónerinde sýretke deıingi nemese odan keıingi oqıǵany elestetý arqyly iske asady. Mýzykada da dál osy qaǵıda jumys isteıdi: tyńdaýshy áýenniń damý logıkasyna súıenip, onyń baǵytyn aldyn ala ańǵarýǵa umtylady.
О́nerdi qabyldaýdyń taǵy bir mańyzdy qyry – onyń oryndaýshylyq sıpaty. Kitap oqyǵanda, mýzyka tyńdaǵanda nemese sýretke qaraǵanda adam tek syrttaı qabyldaýshy bolyp qalmaıdy, ol ishteı oryndaýshy rólin de atqarady. Ár oqyrman nemese tyńdaýshy shyǵarmany ózinshe «oryndaıdy»: bireý baıaý, baıyppen qabyldaıdy, bireý emosııaǵa berilip ketedi, endi biri oı eleginen ótkizip, mánin saralaıdy. Sondyqtan bir ǵana shyǵarma ár adamda ártúrli áser qaldyryp, árqıly maǵynaǵa ıe bolady. Bireý úshin óner – rýhanı lázzat, jaǵymdy áser bolsa,, ekinshisi úshin ol jaı ǵana mátin, dybys nemese beıne bolyp qala beredi. Asylynda, aıyrmashylyq ónerdiń ózinde emes, ony qabyldaıtyn adamnyń ishki daıyndyǵy men qabyldaý qabiletinde jatyr.
