Halyq muǵalimi

Biz attan túsip, mektep úıine qaraı júrip kele jatqanda, Jamaleddın qarsy shyqty. Ákemmen sálemdes­kennen keıin:

– Nemene, aqsaqal, Spandııardy oqýǵa ákeldiń be? – dep surady.

– Iá, shyraǵym, oqysyn dep ákeldim. О́ziń aıtyp kirgizip kór, – dedi ákem.

– Maqul, Kóbeke, júrińiz, – dep Jamaleddın bizdi mektepke ertip júrdi. Biz taıalyp kelgende sypaıy kıingen, qolynda qara papkasy bar, orta boıly bir jas jigit mektepten shyqty. Dosmaǵul Toqtabaev eken. Jamaleddın onymen bir-eki aýyz oryssha sóıleskennen keıin, Dosmaǵul bizdi ertip kep mektepke kirgizdi» dep jazǵanynan ańǵarýǵa bolady.

Jamaleddın Beısenov 1874 jyly Torǵaı oblysy Nıkolaev ýezi Obaǵan bolysyndaǵy №2 aýyl­da týǵan. 2 synyptyq Qosta­naı orys-qazaq ýchılıshesin bitirgen soń, 1891–1895 jyldary Orynbor qazaq muǵalimder mektebinde bilimin jalǵastyrady. Ony aıaq­taǵan soń, «bastaýysh mektep muǵalimi» degen biliktilik beriledi. Muǵalimder mektebin bitir­gen jyly Oral oblysyndaǵy Qaraoba bolystyq orys-qazaq mektebiniń ekinshi muǵalimi bolyp taǵaıyndalady.

Qostanaı oblystyq Ybyraı Altynsarınniń memorıaldyq mýzeı qorynda Jamaleddın sýreti, 1907–1908 jyldarda J.Beısenovtiń otbasymen túsken fotosýretiniń kóshirmesi saqtalǵan. Qostanaı qalasynda túsken otbasylyq sýrette Jama­leddın Beısenovtiń ózi, áıeli Kenjekeı, qyzy Márııam, uly Ǵabdrashıt bar.

1905 jyldan Jitiqara – Shubar bolystyq mektebiniń meńgerýshisi bolady. 1909 jyly Jamaleddın jaıyndaǵy málimette: «Zavedýıý­shıı Djalıalıaddın Beısenovııa Beısenov. V slýjbe s 1895 g., ­­ v doljnostı s 1905 g.Ok.k. Oren­býrgskoı kırgızskoı ýchıtelskoı shkoly», dep beriledi. О́miriniń sońǵy jyldarynda Qostanaı ýezindegi Zabelovka 2  klastyq ýchılısheniń meń­gerý­shisi mindetin atqarady. Zabe­lov­ka­da qyzmet atqaryp júrgende kenetten naýqastanyp, 1913 jyly qaıtys bolady. Mektep ashyp, aǵartýshylyq qyzmet etkeni eskerilip, «Yjdaǵattyǵy úshin» («Za ýserdıe») kúmis medalimen marapattalǵan. Bul kúmis medal óte sırek beriletin bolǵan. Osydan-aq Jamaleddın Beısenovti eńbegi qalaı baǵa­lanǵanyn bilýge bolady.      

1913 jyly qaıtys bolǵan kezde oǵan degen el qurmeti Sul­tanmahmut Toraıǵyrovtyń «Aıqap» basqarmasyna hat» maqalasynan ańǵarylady: «О́tken oktıabr juldyzynyń 26-synda Troıskidegi «Rýssko-tatarskaıa shkoldyń» bas ýchıteli Latıfolla myrza Ǵabdýlǵazızov dúnıeden qaıtty. 29-oktıabrde, beısenbi kúni janazasy oqylyp, asa qadir-qurmetpen jambasy jerge tıdi. Marqum es bilip, erjetkennen beri qaraı tatar milletine kóp eńbek sińirgen, saqalsyz balalar bylaı tursyn, kóp saqaldy balalardyń kózin ashqan, Troısk sháhárinde ne túrli jaqsylyq isterge sebepshi bolǵan bir kisi edi. Sonysyna qaraı ólimi de jurtqa qadirli boldy. Medreselerde dárister (sabaqtar) toqtatylyp, qaıǵysyna ortaqtasty. Rýhyna quran hatym aıttyryldy. Jana­zasyna jer qaıysqan kisi jıyldy. Bas adamdary qabiriniń qasynda marqumnyń qylyqtaryn sóılep, kóńil kózderinen kúıik­­­ti jastar monshaqtatyp umyt­paıtyndyqtaryna ýaǵda etti. Mine, kózderi ashylyp, kóńilderine sáýle kire bastaǵan jurt balalary oqytýshynyń qadirin qalaı biledi. Munan, bir juma buryn, 23 oktıabrde Qostanaı ýezi Obaǵan bolysynyń qazaǵy Jamalıddın myrza Beısenov Qazanǵa aýrýyn qarata barǵannan keıin qaıtyp kele jatyp, úıine jete almaı, Troısk sháhárinde opat boldy.

Marqum «Rýssko-kırgızskaıa shkoldyń» zavedýıýshııi edi. Qyrshyn jas jaqsy qazaq balalarynyń shkolǵa kirýine kóp kómegi tıgen, qazaqshylyq isinde shyn musylman bir adam edi. Munyń óliminiń jaı qazaqtyń óliminen kóp aıyrmasy bolmady. Bul bizdiń qazaqta oqytýshynyń quny ne dárejede qymbatty ekenin kórsetedi. Baıqańyz, bizdiń oqytýshylyq qalaı kómildi, bizben týysqan, qatarymyz dep júrgen ta­tardyń oqytýshysy qalaı kómildi?

Erdiń eńbegin er bilerlik zaman bizge de bolar ma eken? Bizdiń eńbekshilerimizge de sondaı kún týar-daǵy? Biraq qashan? Qaıda?».

Ol – ult bolashaǵyna qyzmet etken naǵyz halyq muǵalimi.

Saltanat О́TELBAEVA,

Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń magıstranty