Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Muny osy dáýirlerdiń shejiresin baıyptap hatqa túsirgen Ánes Saraı Júzjanı atty ejelgi tarıhshydan alǵanyn jazady. Uly qaǵannyń basqa uldarynan bólinip, ózi súıgen osy uly dalaǵa bet buryp handyq qurǵan Joshynyń júrip ótken jolynan onyń júregi men ustanǵan jóni men josyǵy kórinedi.
Qazaq handyǵynyń ejelgi atasy Joshy ulysy týraly keıingi onjyldyqta az aıtylyp júrgen joq. Dalamyzdaǵy eń uly saryn da, jyr úlgisi de, tipti han men qarasha jurt arasyndaǵy uly dıalog ta Qazaq handyǵynyń túpbastaýynda jatqan Joshy hannan bastalady. Uly «Aqsaq qulan – Joshy han» kúıiniń elimizde onnan astam túri saqtalǵan desedi. Ultymyzdyń eń baıyrǵy kúıleriniń biregeıi Joshy han esimimen baılanysty, qazaq janynyń bólinbesi dombyraǵa til bitirgenin kórmeısiz be? Shyńǵys qaǵan tuńǵysh ulymen qosh aıtyssa, Alash balasy ustaǵan dombyranyń ózi sol kezde bir isheginen aıyrylyp qapadar kúı keshipti desedi taýarıh. Al kıiz týyrlyqty qypshaqtar she? Júrek qalaýymen kelgen aıaýly hanynan kóz jazdy. Osyny oılaǵanda aqsaq qulan emes, aldyńnan asqaq kúmán qylań uratyny, árıne basqa áńgime. Sondyqtan Joshynyń jumbaq ólimi haqynda máńgi ólmes dúnıeler ǵasyrlardyń ıyǵyn taldyryp, dáýirlerdi artqa tastap bizge jetýiniń ózi erekshe mánge ıe.
Ulytaý jerinde kúmbezi jarqyrap Joshy han kesenesi osy kúnge jetip, búginde mazar aınalasy tarıhı-mádenı úlken keshenge aınalyp, týrıstik nysan bolǵany, árıne maqtanarlyq jaǵdaı. Uly Shyńǵys qaǵan balalarynyń arasynda erte ólgen eń taǵdyrly tulǵa hám erekshe darynymen tarıh esine tutqan aqyly kemel hannyń kesenesi qazaq jerinde qalýy – ulttyq mereıimiz. Basqa uldarynyń kesenesi turmaq, jatqan jeri belgisiz desedi biletinder. Al Joshy hannyń jóni de, josyǵy da bólek.
Joshy jastaıynan mahabbatqa malshynyp ósedi. Shyńǵys hannyń basqa balalaryndaı, týǵan baýyrlary Shaǵataı men Úgedeıdeı qıǵashtyǵy joq, ózimen ózi birtoǵa ári úlken júrekti parasat ıesi retinde qalyptasady. Ol bala kúninen anasy Bórte ǵana emes, ájesi О́gelinniń, qala berdi Temýlin apasynyń baýyrynda aýnap-qýnap, qýlyq-sumdyǵy bylaı tursyn, jaýyzdyqtyń ne ekenin bilmeı erjetedi. Únemi keshirimdi, jany izgilikke qanshalyqty jýyq bolsa, qaısarlyǵy men batyrlyǵy da bir mysqal kem túspeıtin Joshynyń ákesi qaǵannyń basqa uldaryna qaraǵanda qasireti de sol bolady. Joly da bolǵysh, sonysyna qaraı taǵdyry da aýyr jeńimpaz tulǵa. Júreginde mahabbat, elge degen janashyrlyq sezim molaıǵan saıyn adam taǵdyry da aýyrlaı bereri tarıhtan belgili bolsa, sonyń bir mysaly Joshy der edik. Shyńǵys han uldarynyń kim ekenin taný maqsatynda tórt ulyna qoıǵan suraǵy men olardyń jaýaby aıtylatyn el aýzynda júrgen ańyz bar edi ǵoı. Qalǵan úsh ulynyń jaýaby bir-birinikine uqsas: jer júzin jaýlaý, dúnıeni baǵyndyrý, bıligin kúsheıtý bolsa, Joshynyń jaýaby ǵana ózgeshe turypty shyqpaýshy ma edi? Onda el shaýyp, qan aǵyzý joq, úıir-úıir jylqy aıdap, beıbit eldiń berekeli tirshiligin elestetý ǵana kórinedi. Sol nıeti men peıiline bergen shyǵar, barlyq qazaq hanynyń atasy Joshy ulysy búginge deıin qarashańyraq, túgel túrki jurtynyń tóri retinde atyn joımady. Sonaý myńjyldyqtardan tamyr tartqan rý-taıpalar men irili-usaqty elder baıyrǵy mekeninde otyrǵanyn kóremiz. Qanshama ǵasyrlar men dáýirlerden beri úzilmeı kele jatqan altyn júlgeniń arnaly basynda uly Shyńǵys qaǵan men onyń parasatty hám dańqty uly Joshynyń turǵany qazirgi Qazaqstanǵa maqtanysh qana emes, ólmes murat, sónbes shyraq, urpaqqa rýhanı qýat der edik. Joshydan týatyn Orda Ejen men Batý hannyń tuqym-tuıaǵy – ult jolynda jan berip, jan alysqan tórelerdiń sońy kúni keshegi Álıhan Bókeıhanǵa bir-aq tireledi. Ákesi, uly qaǵan jarlyǵymen qylyshyn qanǵa sýaryp, el shapqan onyń joryq saıyn qyby qanyp, mereıi asqanyn kórmeımiz. Jan-jaǵyn jaýlap, támam túrkini biriktirem dep júrgende, ol muraty tórtkúl dúnıeni baǵyndyrýǵa ulasyp ketken áke jarlyǵy tóbesinde tursa; kózi aqıyp, júregine kek qatyp, qan tilep turatyn Shaǵataıdyń shaldýar, kesir minezi aldynan shyǵa berse... Qansha qaharman, batyr bolǵanymen, onymen taıtalasar ishińde sonshama aqyl-parasat jatsa, Joshynyń taǵdyry ákesinikinen de aýyr da azapty, kúrdeli de mehnatty ómir. Onyń Shyńǵys hannan buryn qaıtýynda da osyndaı syrdyń ushtyǵy jatsa kerek. Syrttan kelgen daý emes, qarýlanǵan qol emes, ishten jegen «jaý» jaman. Ol qandaı «jaý» deseńiz, hanzada kezinde áke jarlyǵymen uly joryqta júrip, Qutuqa bastaǵan eki myńǵa jýyq oıratty qapyda qyryp salýdyń ornyna, aman-esen jibere salatyny bar. Sonda tutqıyldan tap berer jerde turyp bylaı oılaıdy: «Qany bir, jany egiz, salty uqsas osynshama jurt bir-birimen nege sonsha bitispes jaýlyqqa barady, osynshama qan-qasaptan paıda kóretin kim?» dep oılady. Kúsheıgen sa-ıyn mańyn jaıpap bara jatqan ákesiniń minezin túsine alar emes». Osyndaı jaqsylyǵynyń arqasynda Joshy tańǵuttar men taǵy basqa orman elderin qan shyǵarmaı, qaramaǵyna ótkizedi. Tipti keıbir janashyrlyqtaryna bola áke tarapynan jazalanatynyn jazady Ularbek Dáleıuly «Joshy han» romanynda. Bul han júreginiń izgiligine qatysty jalǵyz-aq áńgime. Joshyǵa salsa, qosyndary sol kezdegi órkenıettiń shoqtyǵyndaı Úrgenishti de qan tókpeı alý qısyny turǵan. Onda da Shaǵataı men Úgedeı inileri shabaıyq ta, shabaıyqtyń astyna alyp, aqyry aǵalaryn ákelerine jazyqty qylyp, Joshy qosynymen qypshaq dalasyndaǵy ordasyna tartyp turady. Oǵan deıingi uly joryqtarynda da Sibirdiń ormanyndaǵy túbi túrki halyqtaryn qantógissiz, beıbit baǵyndyrǵany týraly derekter jeterlik. Mine, osylardyń basyn qosa kele saraptaǵanda, Joshy ulysynyń negizinde jaýlap alýdan góri janashyrlyq, qan tógýden góri qamqorlyq, aqyl men parasat uryǵyn ekken izgilik jatqanyn maqtan etýge tıispiz. Joryqtan góri jón-josyqty murat tutqan Joshy hannyń jurty múmkin sondyǵynan jasap kele jatyr. Laıym solaı bolsyn!
