Halyqtyń qarjy uıymdary aldyndaǵy qaryzy shekten tys kóbeıgennen keıin memleket nesıe máselesin retteýdi qolyna aldy. Áýeli moınynda bereshegi bar áleýmettik jaǵdaıy osal jandardyń qaryzyn tólep berdi. Odan keıin jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań qabyldady. Bankpen birlese júzege asyrylyp jatqan «Qaryzsyz qoǵam» da – kredıt máselesin retteýdiń bir tásili.
Al byltyrǵy qyrkúıekten bastap, tutynýshylyq kepilsiz qaryzdar berý maqsatynda «sheshim qabyldaý» kezeńi engizildi. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń habarlaýynsha, bul jańashyldyqtyń basty maqsaty – qaryz alýshyǵa oılanyp sheshim qabyldaýǵa ýaqyt berý. Sóıtip, nesıeni nesibesindeı kóretin azamattardyń áreketine shekteý qoıý ári alaıaqtyq shemalarǵa urynyp qalý yqtımaldylyǵyn azaıtý. Aıtalyq, 150 AEK-ten 255 AEK-ke deıingi somany alýǵa ótinish berseńiz, oılanýǵa 8 saǵat ýaqyt beriledi. Al odan kóp aqsha alýǵa úmitti bolsańyz, nesıe jónindegi sheshimińiz tóńireginde 24 saǵat boıy oılanyp-tolǵanýǵa týra keledi. «Eger qaryz alýshy sheshim qabyldaý kezeńinde kredıt alý týraly oıyn ózgertse, qaryz sharty joıylady da oǵan kredıt qarajaty aýdarylmaıdy», deıdi agenttik mamandary.
Bıyl naýryz aıynan bastap halyqtyń moınyndaǵy qarjy aýyrtpalyǵyn jeńildetip, nesıe alýshylar qataryn azaıtý maqsatynda elimiz tutynýshylyq qaryzdardy berýge qoıylatyn talaptardy zańdyq turǵydan qataıtty. Fingramota.kz aqparattyq arnasynyń dereginshe, jańa zańnamalyq ózgeristerge baılanysty endi kredıtti ýaqytynda qaıtara almaǵandarǵa jańa tutynýshylyq nesıe berilmeıdi. Tipti kredıttik tólemdi qysqa merzimge keshiktirseńiz de bank tutynýshyǵa kredıt berýden bas tarta alady.
Qarjy mamandarynyń aıtýynsha, talaptardyń qataıýy shamadan tys kredıt alý jaǵdaılaryn azaıtyp, jurtshylyqtyń qaryz máselesine baıyppen qaraýyna septigin tıgizgen. Oǵan myna kórsetkishter dálel: 2024 jyly tutynýshylyq nesıeniń ósýi 21,9%-ǵa jetse, byltyr onyń kólemi 8,7% bolǵan.
Degenmen de bankterden nesıe alý múmkindigi shektelgennen keıin keı azamattar zańsyz ári tıisti lısenzııasy joq kredıtorlardyń kómegine júgine bastaǵan. Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń resmı statıstıkasyna súıensek, 2024–2025 jyldary zańsyz mıkroqarjylyq qyzmet derekteri boıynsha 19 qylmystyq is tirkelgen. Bıylǵy eki aıdyń ózinde 6 qylmystyq is anyqtalǵan. Al zańsyz berilgen kredıtter somasy 220 mlrd teńgeden asady.
Fingramota.kz sarapshylary jurtshylyqty kóleńkedegi «sur» kredıtorlardyń «minsiz» usynystaryna urynyp qalmaýǵa shaqyrady. Mamandardyń sózinshe, olar eń aldymen azamattardyń nesıege zárýligin paıdalanyp, senimge kirýge tyrysady. «Sur» kredıtorlar basynda eldi qyzyqtyryp, tómen paıyzdyq mólsherleme men tıimdi tólemder usynýy múmkin. Biraq aıyppuldar men komıssııalar esebinen borysh birneshe ese joǵarylaıdy. Munda qaryz esebi kún saıyn júrgizilgendikten bereshek jyldam ósip, zańsyz kredıtordyń paıdasyna qaraı kóbeıe beredi. Olardyń kelisimsharty jalǵan bolǵandyqtan sotta kredıt resimdelgenin dáleldeý de qıynǵa soǵady. Buǵan qosa zańdy «qonyshynan basqan» nesıe berýshilerdiń qyzmetine júgingender quqyn memleket te qorǵaı almaıdy», deıdi sarapshylar.
Eń qaýiptisi, sur kredıtorlar kepilge kóbine páter men avtokólikti qoıýdy talap etedi. Tólem sál keshikse boldy, alaıaqtar qymbat dúnıeni ózderine alyp qalýǵa tyrysady. Al eger ıesi qarsylyq bildirse, oǵan psıhologııalyq qysym men qorqytyp-úrkitý sekildi zańsyz ádister qoldanýy múmkin, deıdi qarjygerler.
Jalpy aınalamyzda, áleýmettik jelilerde, sonyń ishinde turǵyndarǵa ortaq WhatsApp jelisindegi «tıimdi mólsherlememen nesıe alyp beremiz, tólemi az qaryz beremiz» degen jarnamalardan kóz surinedi. Qaryz sharttary ońaı kórinetin osyndaı jalǵan habarlamalar aqshaǵa muqtaj talaı jandy «qaqpanyna» túsirgen. Mysaly, jaqynda Soltústik Qazaqstan oblysynda zańsyz shemamen jumys istep, eldi aldap kelgen «sur» kredıtor ustalǵan. Ol 12 jyl boıy jeke jáne zańdy tulǵalarǵa múlik kepilimen de, kepilsiz de jalǵan mámilelerdi resimdeı otyryp, joǵary paıyzben turaqty túrde qaryz berip kelgen. Bul rette qaryz boıynsha aı saıynǵy syıaqy mólsheri bereshek somasynyń 5 pen 10% aralyǵyn quraǵan. Bul degenińiz jyldyq 60–120% degen. Osylaısha, «sur» kredıtor azamattardan 1,8 mlrd teńgeden astam paıda kórgen. «Nesıe berýdiń sharttary tym qoljetimdi bolsa, qaryz sharttary jasyryn ári usaq árippen berilse, ondaı nesıeden aýlaq bolǵan joq. Jalpy, kez kelgen adam qarjy máselesine saýattylyqpen qaraǵany lázim», deıdi Fingramota.kz.
