250 mlrd teńge qaryz keshiriledi
Memlekettik kirister komıtetiniń dármensiz boryshkerlermen jumys basqarmasynyń basshysy Merýert Seısembaevanyń aıtýynsha, bankrottyqqa júginetinderdiń basym bóligi – turaqty nápaqasy joq, orta jastaǵy er azamattar.
«Bankrottyqqa kóbine ońtústik óńir turǵyndary júginedi. Ol jaqta jaǵdaı nashar degen sóz emes. Tek halyq tyǵyz ornalasqan aımaqtarda ótinish te kóbirek túsedi. Túrkistan oblysy, Jambyl oblysy jáne Almaty qalasynda suranys joǵary. Al Soltústik Qazaqstan men Ulytaý oblystarynda halyq sany az bolǵandyqtan, ótinish te az beriledi. Búginde sottan tys bankrottyq rásimi arqyly shamamen 65 myń otandasymyz bankrot dep tanylǵan. Olardyń 132 mıllıard teńgege jýyq qaryzyn esepten shyǵarý qarastyrylyp otyr. Al sot arqyly júrgiziletin bankrottyq rásiminde 632 azamat bankrot mártebesin alǵan. Eki tetikti qosa eseptegende, jalpy sany 66 myń 600 adam bankrot dep tanylyp, 250 mıllıard teńge kólemindegi bereshek esepten shyǵarylýy múmkin», deıdi ol.
Sonymen qatar memleket bereshekti keshirýmen ǵana shektelmeı, qaryzǵa batqan azamattyń eńsesin qaıta tiktep, turmysyn túzetý jaǵyna da den qoıyp otyr. Qazir 1118 azamatqa tólem qabiletin qalpyna keltirý rásimi qoldanylǵan. Bul tetik adamdy birden «bankrot» dep tanyp, qarjylyq tyǵyryqqa tirep qoımaı, kerisinshe bereshegin belgili bir merzimge bólip, qaıta rettep tóleýge múmkindik beredi.
«Azamatqa tólem qabiletin qalpyna keltirý josparyn bekitý úshin eki aı ýaqyt beriledi. Qazir 402 adamnyń jospary maquldanyp, olar bekitilgen keste aıasynda qaryzyn tóleı bastady. Sonda halyq tolyq qarjylyq kúıreýge ushyramaı, birtindep qalypty ekonomıkalyq ómirge orala alady», dedi komıtet ókili.
Senattyń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy Sultanbek Makejanov bankrottyq rásimine berilgen ótinishterdiń edáýir bóligi túrli sebeppen qabyldanbaıdy dep otyr. Onyń sózinshe, jurt rásim talaptaryn tolyq túsinbeıdi nemese zańda kórsetilgen krıterıılerge sáıkes kelmeıdi.
«О́tinishterdiń qabyldanbaýyna birneshe negizgi faktor áser etti. Atap aıtqanda, ótinish ıesiniń bankrottyq rásiminiń basty talaptaryna sáıkes kelmeýi, qaryz kólemi men tólem merzimine qoıylatyn sharttardyń buzylýy, kredıtormen sotqa deıingi retteý rásiminiń júrgizilmeýi, sondaı-aq boryshkerdiń óziniń qarjylyq jaǵdaıy týraly jalǵan málimet berýi sekildi sebepter bar. Keı azamattar bankrottyqty qaryzdan ońaı qutylýdyń joly retinde qabyldaıdy. Biraq bul – naqty talaptary men shekteýleri bar quqyqtyq rásim», dedi senator.
Halyq habarsyz...
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Oljas Qızatovtyń aıtýynsha, tólem qabiletinen aıyrylyp otyrǵan azamattardyń kóbi bankrottyq rásiminiń bar ekenin de bilmeıdi. Tipti qarjylyq tyǵyryqqa tirelip, nesıesin jaba almaı júrgen jandardyń ózi bul tetikti qalaı paıdalaný keregin túsinbeı, ýaqyt ótkizip alady. Sonyń kesirinen bereshek ústine bereshek jınalyp, jaǵdaıy odan saıyn kúrdelene túsedi.
«Bilmestik saldarynan kóptegen qaryz alýshy problemalyq bereshegin retteý úshin eshqandaı áreket jasamaı, jaǵdaıdy odan ári qıyndatyp alady. Osyǵan baılanysty 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan azamattardyń ál-aýqatyn arttyrý baǵdarlamasy aıasynda sottan tys bankrottyqtyń proaktıvti tetigin engizý josparlanyp otyr. Endigi maqsat – qaryzǵa batqan azamattyń ózi baryp sabylmaı-aq, memleket tarapynan aldyn ala kómek kórsetý tetikterin kúsheıtý. Tólem qabileti tómendep, nesıesin uzaq ýaqyt tóleı almaı júrgen adamdar avtomatty túrde anyqtalyp, olarǵa zańdy joldar men múmkindikter túsindiriledi. Bul bir jaǵynan, halyqty qaryz shyrmaýyna tereń batyp ketýden saqtasa, ekinshi jaǵynan, qarjylyq saýatty arttyrýǵa yqpal etpek», dedi O.Qızatov.
Jańa tetik aıasynda 5 jyldan astam ýaqyt tólenbegen qaryzy bar jáne tirkelgen uıaly telefon nómiri kórsetilgen azamattarǵa avtomatty túrde SMS-habarlama jiberiledi. Eger azamat kelisim berse, ýákiletti organ sottan tys bankrottyq rásimin ózdiginen bastaıdy. Memlekettik kredıttik bıýronyń deregine sáıkes qazirde mundaı talaptarǵa saı keletin 300 myńnan astam qaryz alýshy bar.
Jalpy, elimizde jeke tulǵalardyń bankrottyǵynyń úsh túri bar: sottan tys bankrottyq, sot bankrottyǵy jáne tólem qabilettiligin qalpyna keltirý rásimi. Sottan tys bankrottyq bankter, mıkroqarjy uıymdary jáne kollektorlyq agenttikter aldyndaǵy 6 920 000 teńgege deıingi qaryzy bar, qatarynan 12 aı boıy tólem jasamaǵan ári atynda múlki joq azamattarǵa arnalǵan. Sonymen qatar bul rásim 6 aı boıy ataýly áleýmettik kómek alǵandar men bereshegi 5 jyldan astam ýaqyt ótelmegen azamattarǵa qaryz mólsherine qaramastan qoldanylady. Bul jerde tek bank, MQU jáne kollektor aldyndaǵy qaryzdar esepke alynady. Al sot bankrottyǵy kez kelgen kredıtor aldyndaǵy 6 920 000 teńgeden asatyn qaryzdarǵa qatysty júrgiziledi. Munda boryshkerdiń múlki elektrondy aýksıon arqyly satylyp, túsken qarjy kredıtorlardyń talabyn jabýǵa jumsalady. Turaqty tabysy bar azamattarǵa tólem qabiletin qalpyna keltirýge bolady. Sot arqyly qaryzdy 5 jylǵa deıin bólip tóleýge bolady. Sottan tys bankrottyq jónindegi ótinishti e-Gov, e-Salyq Azamat nemese HQO arqyly berýge bolady, al sot bankrottyǵy men tólem qabilettiligin qalpyna keltirý úshin turǵylyqty jerdegi sotqa júginý qajet.
Eń sońǵy sheshim bolý kerek
Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Saparbaı Jobaevtyń sózinshe, halyq arasynda bankrottyqqa qatysty jańsaq túsinik kóp. Kópshilik «bankrot bolsań, barlyq qaryz keshiriledi de, ómir burynǵysynsha jalǵasa beredi» dep oılaıdy. Alaıda is júzinde onyń saldary áldeqaıda aýyr.
«Bankrottyqtan keıin azamat 5 jyl boıy nesıe ala almaıdy, qaıta bankrottyqqa tek 7 jyldan keıin ǵana júgine alady jáne 3 jyl boıy qarjylyq baqylaýda bolady. Munyń bári azamatqa jaýapkershilik júkteý úshin jasalǵan. Sebebi memleket bankrottyqty qaryzdan qashýdyń amalyna aınaldyrmaýǵa tyrysady. Qandaı jaǵdaı bolsyn, aldymen bankpen mámilege kelýge umtylǵan durys. Qazir kóptegen qarjy uıymdary tólem merzimin uzartý, aı saıynǵy tólem kólemin azaıtý nemese paıyzdyq ústemeni tómendetý sekildi qaıta qurylymdaý tetikterin usynady. Keı jaǵdaıda azamattar emosııaǵa berilip, bankrottyqqa asyǵys qadam jasaıdy. Alaıda keıin onyń saldary ózderine aýyr tıip jatady», deıdi ekonomıst.
Qazaq «aýrýyn jasyrǵan óledi» deıdi. Sol sekildi qaryz máselesin de jyly jaýyp qoıyp, únsiz júre berý túptiń-túbinde adamdy tyǵyryqqa tireıdi. QNDRA mamandary bereshek kóbeıgen sátten bastap bankpen baılanysyp, zań aıasyndaǵy múmkindikterdi qarastyrý qajet ekenin aıtady. Árbir qaryz alýshy óziniń kredıtory – bankke, mıkroqarjy uıymyna nemese kollektorlyq agenttikke qaryzdy óteý sharttaryn ózgertý týraly ótinish berýge quqyly. Mundaı ótinishke azamat óziniń qarjylyq jaǵdaıynyń nasharlaǵanyn dáleldeıtin qujattardy qosa usynýy kerek. Olardyń qatarynda jumyssyz retinde tirkelgeni týraly anyqtama, eńbek shartynyń toqtatylǵany jónindegi jumys berýshiniń aktisi, jalaqy saqtalmaıtyn demalys týraly qujat, jaqyn týysynyń aýrýyn rastaıtyn anyqtama, múgedektik týraly qujat nemese materıaldyq shyǵyn kelgenin dáleldeıtin ózge de resmı qujattar bolýy múmkin. О́tinishti azamat kredıtordyń keńsesine baryp jeke tapsyra alady nemese kelisimshartta qarastyrylsa, mobıldi qosymsha men elektrondy poshta arqyly joldaýyna múmkindik bar. Al kredıtor ótinishti 15 kúntizbelik kún ishinde qarap, sheshim qabyldaýǵa tıis.
Shetel tájirbıesinde bankrottyqqa qaryzdan qashýdyń amaly emes, adamǵa qaıta eńse tikteýge beriletin múmkindik retinde qaraıdy. Máselen, AQSh pen Eýropa elderinde «fresh start» – «jańa bastaý» qaǵıdasy qalyptasqan. Biz de osy úlgili úrdistiń sońynan ilesip jatyrmyz. Ásirese halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrýǵa tezirek den qoıǵanymyz durys-aq...
