Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Munyń áseri kásipkerge de, jaldanyp jumys isteıtinderge de, óz kúnin ózi kórip júrgen jurtqa da tıe bastady. Sondyqtan qazir «tabysyn jasyryp, tasada júretin eski tásildiń zamany ótti me?» degen saýal mańyzdy bolyp tur.
Qarjy salasynyń mamany Dmıtrıı Kazansevtiń baǵalaýynsha, salyqtyq ákimshilendirý sapalyq turǵydan jańa kezeńge ótti. О́nerkásiptik deńgeıde iske qosylǵan «Smart Data Finance» jobasy memleketke azamattar men bıznestiń qarjylyq áreketin burynǵydan áldeqaıda tereń taldaýǵa múmkindik berip otyr. Bul júıede 20 mıllıonnan astam jeke tulǵa men birneshe mıllıon kásipker týraly málimet jınaqtalǵan. Júıe 74-ten astam derekkózden aqparat alady. Iаǵnı azamattyń qalaı tabys tabatyny ǵana emes, aqshany qaıda jumsaıtyny, qandaı tólem jasaıtyny, nesıeni qalaı óteıtini, qaıda saıahattaıtynyna deıin sıfrlyq iz retinde kórinedi.
«Smart Data Finance» júıesi memleketke azamattar men kásipkerlerdiń qarjylyq minez-qulqyn keshendi túrde kórýge múmkindik berip otyr. Buryn tabysty jasyrý úshin qolma-qol esep aıyrysýǵa kóshý jetkilikti sııaqty kórinetin. Qazir olaı emes. Adam aqshany báribir bir kúni aınalymǵa shyǵarady: jyljymaıtyn múlik alady, kólik satyp alady, saıahatqa barady, nesıe tóleıdi nemese iri tólem jasaıdy. Sol sátte júıe tabys pen shyǵystyń araqatynasyn kóredi. Sondyqtan kóleńkeli tabysqa qurylǵan bıznes-model uzaqqa barmaıdy», deıdi Dmıtrıı Kazansev.
Demek, salyq reformasynyń mańyzdy baǵyty – ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattardy resmı ekonomıkaǵa shyǵarý. Keıingi jyldary engizilgen jańa rejim beıresmı tabys taýyp júrgenderge qyzmetin zańdastyrýǵa múmkindik berdi. Mundaǵy basty qaǵıda qarapaıym. Chek soǵylsa, qyzmet zańdy. Chek bolmasa, tabys ta resmı emes. Aıyna shamamen
1 mıllıon 300 myń teńgege deıin tabys tabatyn azamattarǵa jeńil ári túsinikti múmkindik retinde usynylyp otyr. Ásirese taksı júrgizýshileri, kýrerler, jetkizý qyzmetinde jáne platformalyq servıster arqyly jumys isteıtinder osy rejimge belsendi tirkele bastaǵan. Alaıda bul jeńildikti teris paıdalaný qaýpi de bar. Dmıtrıı Kazansev keıbir kompanııalar shtattaǵy qyzmetkerlerin qysqartyp, olardy ózin-ózi jumyspen qamtyǵan tulǵa retinde qaıta rásimdeýge tyrysyp jatqanyn tilge tıek etip otyr. Sebebi qyzmetker úshin tólenetin salyq pen áleýmettik tólem kólemi 30 paıyzdan asady. Bıznes shyǵyndy azaıtqysy keledi, biraq bul rejim eńbek qatynasyn jasyrýǵa berilgen joq. Eger mundaı tájirıbe jappaı sıpat alsa, memleket ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa arnalǵan jeńildikterdi qysqartýy múmkin.
Qazirgi reformanyń mańyzdy tusy – memleket pen bıznes arasyndaǵy dıalogtiń kúsheıýi. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Tımýr Jarkenovtiń aıtýynsha, Úkimet ózgeristerdi múmkindiginshe jeńil engizýge tyrysyp otyr. 2025 jylǵy 20 qańtarda Premer-mınıstr Oljas Bektenov Úkimet otyrysynda jańa Salyq kodeksine qatysty naqty tapsyrma berip, fıskaldyq ózgeristerdi kezeń-kezeńimen ári qoǵammen tolyq talqylaý arqyly engizý qajetin aıtqan. Osydan keıin memlekettik organdar men kásipkerler palatasynyń qatysýymen ondaǵan jumys kezdesýi uıymdastyryldy. Qazir salyq salý tetikteri, aýyl sharýashylyǵynyń erekshelikteri, shaǵyn jáne orta bızneske túsetin júkteme, aqparattyq júıelerdiń jumysy sııaqty máseleler talqylanyp jatyr.
«Bıznes ókilderiniń usynystary burynǵyǵa qaraǵanda jıi tyńdalyp jatyr. Bul – jaqsy úrdis. Sebebi salyq reformasy tek memlekettiń kirisine ǵana emes, kásipkerlerdiń taǵdyryna, jumys oryndaryna, tutas ekonomıkalyq ortaǵa áser etedi. Qazir ár kásipker memlekettik organ ókilderine tikeleı suraq qoıyp, óz máselesin ashyq aıta alady. Biraq mundaı múmkindik tek shaǵym aıtý úshin emes, naqty usynys berýge paıdalanylýy kerek. Eger bıznes bul úderisten tys qalsa, erteń qabyldanǵan sheshimge áser etý áldeqaıda qıyn bolady», deıdi Tımýr Jarkenov.
Qosylǵan qun salyǵy tóńiregindegi pikirtalas ta qyzý. Ulttyq ekonomıka birinshi vıse-mınıstri Azamat Ámirınniń sózinshe, ózgerister, eń aldymen, bıýdjet tapshylyǵyn jabýǵa emes, naryqtaǵy ádiletsiz básekeni azaıtýǵa baǵyttalǵan. Byltyr reformany talqylaý kezinde qosylǵan qun salyǵynyń mólsherlemesin 20 paıyz etý máselesi kóterilgen, keıin bıznes pikirin eskerip, 16 paıyz deńgeıi qaralǵan. Biraq másele tek mólsherlemede emes. Naryqta bir telefon bir dúkende 1 mln teńge, basqa jerde 600 myń teńge turýy múmkin. Mundaı aıyrmashylyqtyń bir sebebi kóp. Máselen, bir kásipker qosylǵan qun salyǵyn tóleıdi, ekinshisi tólemeıdi, biri taýardy zańdy ımporttaıdy, ekinshisi kóleńkeli jolmen ákelýi kádik. Memleket osy teńsizdikti azaıtý maqsatynda qosylǵan qun salyǵyndaǵy tirkeý shegin tómendetken edi.
«Alǵashqy nátıjeler baıqalyp jatyr. Bıylǵy tórt aıdyń qorytyndysynda qosylǵan qun salyǵyndaǵy túsimder ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 26 paıyzǵa ósken. Baqylaý-kassalyq mashınalar arqyly ótetin operasııalardyń jalpy somasy shamamen 30 paıyzǵa, operasııa sany 17 paıyzǵa artqan. Bul halyqtyń satyp alý belsendiligi kúrt tómendedi degen pikirdi tolyq rastamaıdy. Jyl saıyn kásipkerlerdiń shamamen 30–35 paıyzy ótken jylmen salystyrǵanda tómen tabys kórsetedi, al 65 paıyzdan astamy kirisin arttyrady. Bıyl da osy úrdis saqtalyp otyr. Qazirdiń ózinde 256 myńnan astam kásipker jalpyǵa birdeı salyq rejimine tirkelgen, onyń shamamen 238 myńy buryn jeńildetilgen rejimde bolǵan», deıdi A.Ámirın.
Moıyndaýymyz kerek, salyq reformasynyń eń aýyr tusy – sıfrlandyrý bolyp tur. Elektrondy shot-faktýra, baqylaý-kassalyq mashınalar, qoıma júıeleri, taýarlardy ulttyq katalogke engizý, túrli esep formalary shaǵyn jáne orta bıznes-ke edáýir salmaq túsirdi. Kóp kásipker men býhgalter birneshe platformany qatar júrgizýge májbúr. Qarjy vıse-mınıstri Áset Turysov bolsa osy qıyndyqty memleket te kórip otyrǵanyn jasyrmady. Onyń sózinshe, qazirgi aýyr kezeń – elimizdegi iri sıfrlyq transformasııanyń saldary. Buryn kásipker bir-eki eseppen jumys istese, qazir birneshe júıege qatar kiredi, birneshe bazaǵa aqparat engizedi. Buryn eki bólimnen turǵan esep qazir 6 bólim bolýy múmkin. Árıne, halyq sharshaıdy. Biraq memleket salyqpen qatar áleýmettik tólemderdi, medısınalyq saqtandyrýdy, eńbek qatynastaryn, qyzmetkerlerdiń resmı tabysyn zańdastyrýǵa kóshkendikten, eseptilikke qosymsha aqparat engizilip otyr.
«Qazir kóptegen kásipker taýar kartochkasyn engizse, erteń tekseris bastalyp ketedi dep qorqady. Biraq búgingi maqsat – bárin jappaı jazalaý emes, naryqty bir júıege kóshirý. Memleketke, elge qandaı taýar kirip jatqanyn, onyń qaıda satylyp jatqanyn kórý mańyzdy. Biz ımporttan bastap sońǵy chekke deıingi búkil tizbekti sıfrlyq formatta baqylaýǵa kóship kelemiz. Bul tek salyqqa ǵana emes, ekonomıkalyq qaýipsizdikke de qajet. Kóleńkeli ımport – jyldar boıy jınalǵan másele. Zańdy jumys isteıtin kásipkerler beıresmı taýar ákeletindermen teń emes jaǵdaıda básekelesip keldi. Reformanyń túpki maqsaty – bıznesti tunshyqtyrý emes, bolashaqta artyq eseptilikti azaıtý. Barlyq derek bir bazaǵa jınalǵan kezde kóptegen esep avtomatty túrde qalyptasýǵa tıis. Biraq oǵan deıin ótpeli kezeńnen ótý qajet. Buryn kóp nárse «shamamen» júrgizilse, endi memleket te, bank te, seriktes te naqty sıfr suraıdy», deıdi Á.Turysov.
Dese de reformanyń áleýmettik jaǵy da mańyzdy. A.Ámirın kóptegen kásiporyn qyzmetkerlerge naqty jalaqy tólegenimen, resmı qujatta eń tómengi jalaqyny ǵana kórsetetinin aıtty. Bul bızneske salyq júktemesin azaıtqanymen, jumyskerdiń áleýmettik qorǵalýyn álsiretedi. Eger áıel adam shyn máninde 300 myń teńge alyp júrip, qujatta
85 myń teńge ǵana kórsetilse, dekrettik jáne bala kútimine baılanysty tólem de sol resmı somamen esepteledi. Resmı jalaqy tolyq kórsetilse, bala kútimine baılanysty tólem aı saıyn shamamen
120 myń teńge bolýy múmkin, al eń tómengi deńgeıde rásimdelse, 50–60 myń teńgeniń aınalasynda ǵana qalady. Elimizde
1,3 mln-ǵa jýyq jeke kásipker men 9 mln-nan astam jaldamaly jumysker bar ekenin eskersek, memleket tek bızneske yńǵaıly sheshim qabyldaı almaıdy. Bul jerde jaldamaly qyzmetkerdiń de múddesi bar emes pe?
Salyq ózgerisindegi alańdatyp otyrǵan saýaldar munymen bitpeıdi. Mysaly, T.Jarkenovtiń aıtýynsha, qazir kóptegen esep formasy bir-birin qaıtalaıdy. Onyń ústine keı aqparat memlekettik organdardyń óz júıesinde onsyz da saqtalǵan. Áleýmettik aýdarym, zeınetaqy jarnasy, tabys týraly málimetterdiń bári sıfrlyq bazaǵa túsip turǵanyna qaramastan, kásipkerlerden qaıtadan qosymsha forma talap etiledi. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy qazir osy máselege qatysty arnaıy taldaý daıyndap jatyr.
«Bıznes memleket úshin jumys isteıdi, memleket te bıznes pen halyq úshin jumys isteýi kerek. Eger qandaı da bir esep nemese qosymsha forma kásipkerge de, áleýmettik júıege de naqty paıda bermese, onda onyń qajeti qansha degen suraq týyndaıdy. Qazir kásipkerlerdiń negizgi narazylyǵy da osydan shyǵyp otyr. Memlekettik organdardyń ózinde áleýmettik aýdarym da, zeınetaqy tólemi de, tabys týraly aqparat ta sıfrlyq júıede bar. Biraq soǵan qaramastan kásipkerlerden sol málimet qaıta suralady. Ásirese shaǵyn bıznes qatty qınalyp otyr. О́ıtkeni úlken kompanııalarda býhgalter de, zańger de bar. Al shaǵyn kásipkerdiń kóp jaǵdaıda bárin ózi júrgizýine týra keledi», dedi T.Jarkenov.
Kontragentter úshin jaýapkershilik máselesi de kásipkerler arasynda úlken másele týǵyzyp otyr. Ásirese qurylys, logıstıka jáne óndiris salasynda jumys isteıtin bıznes ókilderi seriktes kompanııalardyń áreketine táýekel kúsheıgenin aıtyp, dabyl qaǵady. Tipti adal salyq tóleýshiniń ózi kontragentiniń máselesine bola jaýapkershilik arqalap ketýi múmkin. Endigi suraq: osy júktemeni nege Memlekettik kirister komıteti tolyq óz moınyna almaıdy? Buǵan jaýapty Qarjy vıse-mınıstr Á.Turysovtan aldyq. Ol memleket qazir ashyq derekkózder kólemin birtindep keńeıtip jatqanyn aıtty.
«Qazir kásipkerler úshin ashyq aqparat burynǵydan áldeqaıda kóp. Kompanııanyń qandaı táýekel deńgeıinde turǵanyn, qandaı mártebesi baryn kórýge bolady. Árıne, salyq qupııasyna jatatyn aqparattyń bárin tolyq jarııalaýǵa zań múmkindik bermeıdi. Biraq kásipker óz kontragentiniń senimdiligin aldyn ala baǵalaı alatyndaı negizgi málimetter usynylyp otyr. Biz qazir aqparattyq júıelerdi ózara baılanystyrý arqyly táýekelderdi erterek anyqtaýǵa kóship kelemiz. Eger kásipker ashyq derekkóz arqyly seriktesiniń táýekel deńgeıin kórse, bul bolashaqtaǵy daýlardyń aldyn alýǵa kómektesedi», dep túsindirdi vıse-mınıstr.
Jalpy, túsingenimizdeı, ár tabystyń, ár tólemniń, ár aınalymnyń sıfrlyq izi qalyptasatyn ýaqyt keldi. Sondyqtan kóleńkege súıengen eski tásildiń «ǵumyry» qysqaryp barady. Biraq bıznesti tek baqylaýmen damytý múmkin emes. Kásipkerge túsinikti ereje men turaqty orta kerek. Ashyq jumys istegen adam utylmaıtyn, adal eńbek etken kásipker qysym kórmeıtin júıe qalyptaspaıynsha, reformanyń tolyq nátıjesi de sezilmeıdi. Aldaǵy kezeńde naqty esepke súıengen, tabysyn jasyrmaıtyn, qarjysyn retimen júrgizetin bıznes qana berik bolmaq.
