Qazaqtyń mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýty mal sharýashylyǵyn órkendetýge baǵyttalǵan, qoldanbaly sıpattaǵy ǵylymı izdenisterimen keńinen tanymal. Irgeli ǵylymı mekemeniń mal tuqymdaryn asyldandyrý, olardyń ónimdilik kórsetkishterin arttyrý, tuqymdyq maldy óz tólinen kóbeıtýdiń ońtaıly joldaryn tabý, mal ósirý men baǵý, olardy sapaly azyqtandyrý úshin mal azyǵyn daıyndaý, mal azyǵy daqyldaryn óndirý tehnologııalaryn jetildirý, jaıylymdyqtar men shabyndyqtardy tıimdi paıdalaný máselelerin ǵylymı negizde sheshýge baǵyttalǵan jumystarynyń ár salasy jerge baı, mal sharýashylyǵyn zaman talabyna saı damytý áleýeti mol bizdiń el jaǵdaıynda asa ózekti bolyp tabylady. Sebebi, mal aǵzalarynyń durys damyp jetilip, tektik (genetıkalyq) áleýetiniń tolyq qalyptasýyna, ónimdiliginiń artýy men ónim sapasynyń jaqsarýyna tıimdi de sapaly azyqtandyrý arqyly ǵana qol jetkizýge bolady.
Sońǵy jyldary júrgizilgen taldaýlar nátıjesi mal sharýashylyǵy salasynyń eń osal tusy mal azyǵy qorynyń tapshylyǵy men sapasynyń tómendigi ekendigin kórsetti. Qazirgi tańda bir bas iri qara malǵa shaqqanda 14 sentner azyqtyq birlik kóleminde jemshóp óndiriledi, bul zootehnıkalyq normadan 2-3 ese az. Keńes dáýirinde mal azyǵy daqyldaryn óndirýge egistik alqaptyń 30 paıyzdan astamy qoldanylsa, búginde bul kórsetkish 11 paıyzdan aspaıdy. Negizgi kedergilerdiń biri – ósiriletin malazyqtyq daqyldar túrleriniń shekteýliligi men ónimdilikteriniń tómendigi. О́z kezeginde, aqýyzǵa baı, qýattylyǵy mol, shyryndy jáne qurama azyqtar úlesiniń az bolýy mal basyn zootehnıkalyq normalarǵa saı azyqtandyrýǵa qolbaılaý bolyp otyr.
Qazaqstanda mal sharýashylyǵynyń ejelgi kásip retinde qalyptasýy jetkilikti kólemdegi tabıǵı azyq qoryna negizdeldi. Jerimizdiń ár túrli tabıǵı aımaqtary, beldeýleri men geografııalyq óńirleriniń aýa raıy erekshelikteri sol aımaqtarda mal azyǵyn óndirý múmkindikterin aıqyndaıdy. Ǵasyrlar boıy elimiz aımaqtaryndaǵy mal sharýashylyǵy salalarynyń damýy tabıǵat jaǵdaılaryna sáıkes júrdi. Mal jaıylymdyqtary mol qorynyń bolýy halqymyzdyń tynys-tirshiligine, dástúr-salty men áleýmettik jaǵdaılaryna tarıhı-geografııalyq turǵydan úlken áser etti.
Osy rette jekelegen aımaqtardyń tabıǵat jaǵdaıyna oraı, sol ortaǵa beıimdelgen mal ósirý halqymyzdyń ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan baı tájirıbesiniń nátıjesine negizdelgendigin aıta ketýimiz kerek. Babalarymyz, aýa raıy, jer bederi men jaıylymdaǵy shóp quramy erekshelikterine saı, otar-otar qoı-eshki, úıir-úıir jylqy, kele-kele túıe, tabyn-tabyn sıyr ósirý máselelerin utymdy uıymdastyra bildi.
Keńes dáýirinde de sharýashylyqtar jumysyn uıymdastyrýda osy qaǵıdalar qatań eskerilip, mal sharýashylyǵy salalary men mal azyǵyn óndirýde aımaqtyń tabıǵı jaǵdaılary basty nazarda ustaldy. Osynyń nátıjesinde 80-jyldardyń sońynda qoı basyn 40 mln., múıizdi iri qarany 10 mln., jylqy túligin 1 mln. 600 myń basqa deıin ósirýge qol jetkizildi.
Qazaqstannyń mal azyǵy óndirisi negizinen ekstensıvti sıpatta jáne jaıylymdar men shabyndyqtardyń tabıǵı jaǵdaıyna óte táýeldi. Sondyqtan jaıylym máselesine erekshe mán berip, ony ońtaıly paıdalaný, sapalyq, ónimdilik turǵydan jaqsartý – búgingi kúnniń basty talaby. Tabıǵı jaıylymdyqtardy paıdalanýdyń jyldyq ortasha tıimdiligi, qarapaıym esepteýler boıynsha, shamamen mıllıard dollardan asady.
Respýblıka halqynyń qyryq paıyzdan astamy aýyldyq jerlerde qonystanǵandyqtan olardyń turmystyq jaǵdaıy kóp rette tórt túlik mal ósirýge baılanysty bolyp kelse, mal sharýashylyǵynyń tıimdiligi, óz kezeginde, jaıylymdyqtardyń jaı-kúıimen anyqtalady. Al tabıǵı jaıylymdyqtar men shabyndyqtar degenimiz ony durystap uqsata bilse, sarqylmas baılyq kózi bolyp tabylady. Olardyń búgingi tańdaǵy respýblıka bıýdjetiniń negizgi bóligin qalyptastyryp otyrǵan munaı, gaz jáne metall kenderinen basty aıyrmashylyǵy – jyl saıyn qaıta qalpyna kelip otyratyndyǵy. Mine, osy jaıttyń ózi elimiz úshin mal jaıylymdyqtarynyń qanshalyqty mańyzdy ekendigin ańǵartady.
Bul rette, osy baǵa jetpes baılyq kózin tıimdi paıdalana alyp otyrmyz ba degen oryndy suraq týyndaıdy. Máseleniń túpki máni elimizdiń agroındýstrııasy qolda bar barlyq múmkindikterdi paıdalanyp, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń halyqaralyq rynokta ótimdiligine saı taýar óndirýdi qamtamasyz etýi úshin qandaı baǵytta damýy qajet degen kókeıkesti suraqty sheshýge tireledi. Bul mańyzdy da aýqymdy taqyrypty keńinen taldaýdy aldaǵy ýaqyttyń enshisine qaldyryp, maqalada mal azyǵy qory men jaıylymdyq máseleleri sheńberinde ǵana áńgime qozǵamaqpyz.
Elimizdegi 180 mıllıon gektardan astam jaıylymdyq jerdiń 100 mıllıon gektarǵa jýyǵy eldi mekenderden jyraq ornalasqandyqtan jáne sýmen qamtamasyz etilmegendikten paıdalanylmaı otyr. О́tken kezeńde shalǵaıdaǵy jaıylymdyqtardyń eleýli bóligi jer astynan tartylǵan sý qubyrlary men ár túrli tıptegi qudyqtar arqyly sýlandyrylyp keldi. Qazirgi ýaqytta bul sýlandyrý júıeleri men qudyqtardyń basym bóligi kútimsizdikten isten shyǵyp, paıdalanylmaı qaldy.
Osy sebepterge jáne maldyń 80 paıyzdan astamy jeke adamdardyń qolynda bolýyna baılanysty, qazir ol maldyń basym bóligi jaılaýǵa, alys jaıylymdarǵa shyǵarylmaı, aýyldar tóńiregine shoǵyrlanýda. Osy keleńsizdik aýyldyq aımaqtyń mal tuıaǵyna taptalyp, shıyrlanýyna ákelip soqty. О́z kezeginde, jutaǵan jaıylym maldardyń korektik qajetin óteı almaı, ónimdilikterin tómendetýde.
Jaıylym ósimdikteriniń jutaýy sonymen birge topyraq jamylǵysyna keri áserin tıgizip, onyń sý-fızıkalyq, hımııalyq qasıetteriniń ózgerýine, eń ókinishtisi, topyraq erozııasynyń oryn alýyna ákelip soqty. Osylaısha, eldi mekenderdiń ekologııalyq jaǵdaıy da nasharlaı túsýde.
Osy aıtylǵandardy eskerip, bizdiń ınstıtýt tabıǵı aımaqtar men ákimshilik aýmaqtar boıynsha tozýǵa ushyraǵan jáne qaıta qalpyna keltirilgen jaıylymdyqtarǵa arnalǵan júkteme normatıvterin ázirlep, respýblıkamyzda keńinen taralǵan jaıylymdyqtardyń 192 tıpine ǵylymı sıpattama berdi. Bul normatıvter Jer kodeksiniń 139-baby 3-tarmaǵynyń talaptaryn júzege asyrýǵa muryndyq bola alady. О́kinishke qaraı, bul talaptar ázirge saqtalmaı, mal sharýashylyǵynda jaıylymdyqtardy júıeli paıdalaný qolǵa alynbaı otyr.
Maldy sapaly azyqtandyrýdy uıymdastyrýdaǵy asa mańyzdy máseleniń biri – qysqy merzimge jetkilikti de sapaly jem-shóp ázirleý. Elimizdiń ońtústiginen basqa óńirlerde uzaqqa sozylatyn qysqa qajetti shóp qoryn daıyndaý qomaqty qarjy jáne eńbek shyǵyndaryn talap etedi. Osynyń saldarynan qazirgi tańda sharýashylyqtardyń basym bóligi shóp tapshylyǵyn sezinýde. Sondyqtan da qysqy maýsymǵa pishen, saban sııaqty iri azyq túrlerin ázirleýdiń tıimdi joldaryn tabýdyń máni zor. Bul rette, qysqy mal azyǵynyń berik kepili retinde daıyndalatyn pishen 2,7 mıllıon gektar alqapty alyp jatqan jaıylmaly, sýarmaly shabyndyqtar men taý shalǵyndyqtarynan jınalady. Bul alqaptardyń ónimdiligi 11-13 sentnerden aspaıdy. Ońtústik óńirlerde ózen mańyndaǵy qamystar, al astyq egetin egistigi mol sharýashylyqtarda saban mal azyǵyna jaratylady.
Sońǵy kezde shabyndyqtar men shalǵyndyqtardy paıdalanýdyń ońtaıly joldaryn anyqtaý jáne óndiriske endirýge baǵyttalǵan ǵylymı jumystardyń álsiregendigin aıta ketsek artyq bolmas. Oral-Kóshim shalǵyndy júıesi, Ortalyq Qazaqstannyń kóltabandap sýarylatyn jerleri ǵalymdar nazarynan tys qalyp otyr. Keńes dáýirindegi aǵa urpaq ǵalymdar júrgizgen jumystar atalǵan jerlerdi ǵylymı negizde ıgerilgen ádis-tásildermen sýlandyrý arqyly shóp shyǵymdylyǵyn 2-3 ese arttyrýǵa bolatynyn kórsetti. Máselen, Oral-Kóshim júıesindegi shalǵyndyqty sýǵarýdyń tehnologııalyq tásilderi ár gektardan 11 sentnerdiń ornyna 40 sentnerge deıin shóp daıyndaýǵa qol jetkizýdi qamtamasyz etedi.
Mal azyǵyn daıyndaý máselesiniń ózektiligin eskerip, ekpe shóp ósirý, saı-salalar men ańǵarlardaǵy shalǵyndyqtardy ornymen paıdalaný, ártúrli deńgeıdegi tyńaıǵan jerler men eskirgen kópjyldyq shóp tanaptaryn qalpyna keltirý sııaqty ǵylymı turǵydan qamtylǵan tájirıbelerdiń óndiriske keńinen endirilýine kúsh salǵan jón.
Osy baǵyttaǵy ǵylymı izdenister respýblıkamyzdyń barlyq aımaqtarynda júrgizile bastady. Máselen, ınstıtýt ǵalymdarynyń tikeleı qatysýymen jáne basshylyǵymen Qaraǵandy oblysy Shet aýdanynda «Qýań jerlerdi basqarý» jobasy júzege asyryldy. Atalǵan aýdan aýmaǵynda kóp jyldyq qurǵaqshylyqqa tózimdi shópter egý arqyly jaıylymdyqtardy jaqsartý jolǵa qoıyldy. Osy joba aýdanda mal sharýashylyǵyn serpindi damytýǵa muryndyq boldy.
Osy rette, tyńaıǵan jerlerdi shalǵyndandyrý máselesin erkekshóp tuqymyn egý arqyly sheshýge bolady degen burynnan qalyptasqan pikir bar. Árıne, Qazaqstannyń tabıǵı jaǵdaıynda bul daqyl zor mańyzǵa ıe. Degenmen, zamannyń alǵa qoıǵan talabyna oraı, basqa da daqyldar túrine, sonyń ishinde mal azyǵy retinde eń qunarly sanalatyn, bede men esparset sekildi burshaq tuqymdastardy ǵylymı turǵydan qoldanýǵa kúsh salynýda.
Jem-shóp óndirisin ıntensıvti jolǵa qoıý negizinde mal azyǵy qoryn nyǵaıtý, joǵary ónimdi daqyldardyń jańa tuqymdaryn óndiriske engizý mal sharýashylyǵyn damytýdyń senimdi joly bolyp tabylady. Sırek kezdesetin jáne jutańdanyp bara jatqan ósimdikter túrlerin saqtap, mal azyqtyq daqyldardyń álemdik áleýetin jınaqtaýǵa múmkindik beretin tektik qordy qalyptastyrýdyń ǵylymı-tájirıbelik qundylyǵy erekshe. Sheteldik jáne otandyq tájirıbe, seleksııalyq jumystyń nátıjeliligi tektik qorda saqtalǵan úlgilerdiń moldyǵyna tikeleı baılanysty ekendigin kórsetti. Osy baǵytta elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda respýblıkamyzdyń áralýan aımaqtarynyń tabıǵı jaǵdaıyna beıimdelgen, mol da qunarly ónim beretin jańa tuqymdardy anyqtaý, shyǵarý jáne olardy óndiriske engizý jumystary atqarylýda. Osy mekemelerde respýblıkamyzdaǵy malazyqtyq ósimdikterdiń tektik qoryn quraıtyn 14 myńnan astam úlgi saqtalýda. Bul baı qor qorektiligi joǵary jańa sorttar shyǵarýdaǵy seleksııalyq jumystarda qoldanylady.
Jer betinde aýa raıynyń ózgerip, aýanyń jylynýyna baılanysty aımaqtardyń shóleıttenýi beleń ala bastady. Elimizdiń ońtústigi men ońtústik-shyǵysynda bul úderistiń áseri aıtarlyqtaı seziledi. Negizgi kúretamyrly sý kózderi (Syrdarııa, Shý, Ile, Ertis ózenderi) kórshiles elderden bastaý alady. Sý bastaýyndaǵy elderdiń paıdalaný kóleminiń artýyna, jalpy aǵysynyń azaıýyna baılanysty bul ózender qaıyrlanyp, keı jerlerinde araldar paıda boldy. Bul keleshekte sýarmaly egistikter aýqymyn shekteýge jáne sýdy únemdep jumsaýǵa májbúrleıdi. Sondyqtan strategııalyq turǵydan alǵanda, jemshóptik daqyldardyń qýańshylyqqa tózimdi, tálimi jerde ósirýge beıimdelgen joǵary ónimdi jańa sorttaryn shyǵarý ózekti másele bolyp tabylady.
О́ńirlerdiń klımattyq erekshelikterine beıimdelgen tabıǵı shópterdi sapasy joǵary, mol ónimdi ekpe shópterdiń qasıetterimen baıyta otyryp, sońǵy jyldary óndiriske mal azyǵy ósimdikteriniń birneshe jańa sorttary engizildi. Máselen, tek Mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýty shyǵarǵan jemshóptik daqyldardyń 26 sorty Respýblıkalyq seleksııalyq jetistikter reestirine tirkelip, óndiriste paıdalanýǵa usynylǵan. Atap aıtqanda, erkekshóptiń «Tolaǵaı», «Talaptan» sorttary qýań dalalyq jáne shóleıt aımaqtarda ekpe shabyndyqtar jasap, tozǵan jaıylymdardy jaqsartý úshin paıdalanýǵa arnalǵan. Olar tálimi jaǵdaıda gektarynan 18-26 sentnerden ónim beredi. Quramyndaǵy shıki proteın mólsheri – 11-13 paıyz.
Bul daqyldyń pisheninde iri qara malǵa qajetti barlyq qorektik zattar men amın qyshqyldary bar. Qýańshylyqqa jáne topyraqtyń tuzdanýyna tózimdiligi jazǵy shildeniń ystyǵy bastalǵanǵa deıin-aq masaq baılap, pishenge orý kezeńine kúzgi-qysqy ylǵaldy utymdy paıdalanyp, erte enetin qasıetine baılanysty qýańshylyq jyldardyń ózinde qanaǵattanarlyq mólsherde azyqtyq massa bere alady. Elimizde ósiriletin jemshóptik daqyldar ishinde egistik kólemi jaǵynan (5 mln. ga) birinshi oryn erkekshópke tıesili. Sonymen qatar, uzaq jyldar boıy (15-20 jyl) turaqty ónim beredi.
Ekpe jaıylymdar jasaý nemese olardy jaqsartý úshin tarlaý qııaqtyń «Bozoı», betegeniń «Ulan», jýsannyń «Aqjeleń» sorttary shyǵaryldy. Kókbalaýsa ónimdiligi dalalyq, qýań dalalyq, shóleıt aımaqtarda gektarynan 40-55 sentnerge deıin ónim alýǵa múmkindik beredi.
Jaıylymda malǵa kóleńke ári azyq bolatyn butaly ósimdikter kúıreýiktiń «Aıdarly», teriskenniń «KLH-2», ızenniń «Almatylyq» qumdyq sorttary shyǵaryldy. Olar negizinen shól-shóleıt jerlerde egilip, shabyndyq-jaıylymdyq maqsatta paıdalanylady. Qurǵaq azyqtyq pishen ónimdiligi 16-18 s/ga, shıki proteın mólsheri 13-15 paıyz quraıdy.
Taýly aımaqtar men taý bókterinde ósirý úshin esparsettiń «Almatylyq 2», daýr bıdaıyǵynyń «Narynqol» sorttary suryptaldy. Tálimi jaǵdaıda esparset 60-80 s/ga, al bıdaıyq 40-45 s/ga pishen ónimin beredi. Sýarmaly jerlerde ósirýge arnalǵan mańyzdy jemshóptik ósimdik sorttarynan jımatarǵaqtyń «Qarqara 90», sýbıdaıyqtyń «Qarǵaly», jońyshqanyń «Qapshaǵaı 80», «Jaınaq 96», «Darhan 90» sorttaryn ataýǵa bolady.
Jımatarǵaq pen sýbıdaıyq jońyshqamen qospa túrinde sýarmaly ekpe jaıylymdar jasaýǵa qoldanylady. Kókbalaýsa ónimdiligi – 700-800 s/ga, pishen – 90-170 s/ga quraıdy. Jońyshqanyń «Darhan 90» sorty topyraq tuzdanýyna tózimdiligimen erekshelenedi. Bul tuqym Qyzylorda oblysynda kúrishtiń aýyspaly egisinde keńinen qoldanylýda.
Maldyń jem-shóp qoryn nyǵaıtý, onyń paıdalanylý tıimdiligin arttyrýda mal azyǵyn daıyndaý, saqtaý jáne maldy ómirsheń ádis-tásilderdi qoldanyp azyqtandyrýdyń mańyzy erekshe. Osy baǵytta da ınstıtýt ǵalymdary birqatar qomaqty ister atqarýda. Máselen, pishendeme daıyndaý tehnologııasynda azyq qunarlylyǵyn tómendetpeı polıetılen paketterinde saqtaý ádisteri ázirlendi. Shuńqyrǵa salynǵan pishendemege qaraǵanda, plenkada organıkalyq qyshqyl jaqsy saqtalatyndyǵy anyqtaldy. Bul mal azyǵynyń juǵymdylyǵy men qorektiligin arttyrady. Sonymen qatar, tórt-bes aı saqtalǵan plenkadaǵy pishendemede shóp qýattylyǵy (azyqtyq birlikpen) 8 paıyzdan astamǵa, aqýyz mólsheri 12 paıyzǵa deıin artatyndyǵy aıqyndaldy.
Sonymen, tabıǵı jaıylymdyqtar men shabyndyqtar qoryn tıimdi paıdalaný, mal azyǵyn daıyndaý jáne maldy sapaly da tıimdi azyqtandyrý máselelerine qatysty eleýli jumystar atqarylýda. Ǵylymı turǵydan alǵanda, zaman talabyna saı jańa izdenisterimiz de barshylyq.
Babalarymyzdyń «mal baqqanǵa bitedi» degenindeı halqymyz úshin mal bereke kózi bolyp qala bermek. Sondyqtan mal sharýashylyǵyn damytýdyń qazirgi zamandyq talaby men úderisine sáıkes ǵylymı jumystardyń tıimdiligi men ómirsheńdigin qamtamasyz etý – sala ǵalymdarynyń basty maqsaty.
Qoryta aıtqanda, túrli deńgeıdegi atqarýshy bılik, san alýan menshik ıelerimen birlesip, bizge mura bolyp qalǵan sarqylmas baılyq kózi – tabıǵı mal azyǵy qorlaryn uqyptylyqpen paıdalanyp, mal sharýashylyǵy salasynyń áli ashylmaǵan mol múmkindikterin el ıgiligine jaratý – barshamyzdyń perzenttik boryshymyz
Aıbyn TО́REHANOV, Qazaq mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor.
