Túbi bir jurttyń tilegi

QALAMYN QARÝ ETKEN Ázerbaıjan astanasy Baký qalasynda túrkitildes memleketterdegi jáne ózge elderdegi túrkilik qaýymdar jýrnalıs­teriniń basyn qosqan II medıa-forým ótkizildi. Sonaý yqylym zamandarda Altaı boıyn jaǵalaı qonyp, Orhon men Enesaıdyń sýyn keship, Baıkól men Angardyń, Lenanyń móldir sýyn jutyp, adamzat tarıhynyń sońǵy úsh myń jyldyǵynda órkenıet qalyptasýyna ólsheýsiz úles qosqan, attarynyń tuıaǵy Qytaı, Úndi, Mysyr, Eýropa jerin shıyrlaǵan, Alyp Er Tońǵa syndy batyryn Shyǵystyń dúldúl shaıyry Ferdoýsı Afrasıab dep jyrlaǵan, Gerodot pen Strabon tamsana jazyp, mádenıetine bas shaıqatqan túrkiler bul kúnde jer sha­rynyń ár tusynan kórinedi. Biriniń úni óz memleketi bolǵandyqtan jarqyn da asqaq shyǵyp jatsa, endi biri memleket qurýdy armandaý túgili, ózine tán kelbetinen aıyrylyp qalamyn ba dep qaýiptenedi. Bakýde basqosqan túrkiler qarasy ájeptáýir. Bir Reseıdiń ózi­nen karashaı, tatar, bashqurt, tyva, saha, hakas, altaılyqtar kelse, Ýkraına­dan qyrym tatarlary, Iran­­nan kekrýk túrikteri, Grekııa­nyń Batys Frakııasyn qonystanǵan túrikter, Moldovadan ǵaǵaýyz, Sol­tústik Kıpr respýblıkasy, Makedonııa, Kosovo, bulǵar túrikteri jáne ózimizdiń jaqyn kórshilerimiz – qyr­ǵyz ben túrkimen, Anadoly tú­rik­teri men forým ótkizýshi ázer­baıjan baýyrlar jınalǵan. Noǵaı, qumyq, ózbek, shýash, shor, balqar, uıǵyr, qaraqalpaq, salar, afshar t.s.s. túrkilerdiń forýmǵa qatyspa­ǵanyn aıta ketken jón. Jalpy, búgingi kúni ókilderi barlyq qur­lyqtan tabylatyn túrki jurty 200 mln.-nan asady degen derekter bar. Biriniń aıdyny asyp, álemge tanylyp jatqanda shor, dolǵan, shulym syndy irgemizdegi Reseıde qoldanys aıasy meılinshe tarylyp, bastaryna qaýiptiń qara bulty tóngender de qarapaıym, tofa syndy nebári 5-10 adam ǵana sóıleıtin, ómir súrýin toqtatatyn ýaqyty áne-mine deıtin jurttar da barlyǵy jandy aýyrtady. Al quman, qaraǵas, qarahan syndy tilder qazir múldem joq. Tilmen birge tutastaı halyqtyń tarıhy, onyń máde­nıeti, dástúri men ózindik kelbeti de qumǵa sińgen sýdaı joǵaldy. Orny eshqashan tolmas ókinish. Ári ózgelerge ashy sabaq. Hosh, sonymen aýyr oıdy silkip tastap, Bakýde jınalǵan forýmǵa oralaıyq. Birinen soń biri jarysa minberge kóterilgen sheshender ózderiniń aldynda turǵan maqsat-mindettermen qatar qıyndyqtarymen de bólisti. Túrki álem­niń ıntegrasııalanýynyń mańyzyn aıta kele, qazirgi kúni álemge taraıtyn aqparattyń barly­ǵy CNN, VVS (Bı Bı Sı) syndy alpaýyt agenttikterdiń kózimen qabyldanyp taraıtyny jaıynda aıtqan olar túrki jurtyndaǵy jańa­lyqtardy álemge eshqandaı boıaýsyz taratatyn ortaq agenttik, saıt jumysyn qolǵa alýdyń qajettigin basa aıtqan. Bizdiń qazaqstandyq jýrnalısterdi bastap barǵan elimizdegi bıleýshi partııa janyndaǵy «Nur Medıa» holdınginiń bas dırektory Qaı­sar Janahanov táýelsizdik alǵan 20 jyl ishindegi medıa keńistik damýynyń tynysynan habar berip, jahandaný dáýirinde bizder jyl saıyn bir ret forýmda ǵana jıylyp qoımaı, onyń turaqty jumysyn qamtamasyz etýge, ol úshin forýmnyń turaqty hatshylyǵyn quryp, osynda aıtylǵan ıgi oılardyń qoldanysqa enýin qamtamasyz etýge tıispiz, degen. Bálkim túrkitildesterge ortaq telearna quryp, gazet te shyǵarýymyz qajet shyǵar. Jahandaný dáýiri bizder úshin jańa qaýipter týǵyzýymen qatar jańa múmkindikter de ashady. Qazirgi jańa tehnologııalarǵa negizdelgen kommýnıkasııa­lardy ıgerý, ony paıdalaný bizdiń túrki ále­miniń qundylyqtaryn álemge taratýymyzǵa qyz­met ete alady. Bul úshin qımylymyzdy yrǵaqty da, júıeli qalypqa túsirýimiz kerek. – Men osynda jınalǵandardyń eń qarty­myn, meniń jýrnalıstıka salasynda eńbek­ten­genime bıyl 70 jyl, – dep bastaǵan sózin ázerbaıjandyq aqsaqal. Osy forýmda meniń kóz aldyma 1926 jylǵy Birinshi túrkologııalyq kongress kelip otyr. Sonda álemniń ár túkpirinen myqty-myqty túrkolog ǵalymdar Bakýge jınalǵan bolatyn. Búgingi jıynda sol kezgi túrki rýhy esime túsip, tolqyp turmyn. Túrkilerdiń burynǵy tarıhy, qazirgi jaǵdaıy barlyǵymyzdy tolǵantady. Búgingi forým aty «Jahandanǵan álemdegi túrkitildesterdiń medıa faktory: aıyrmashylyqtary jáne ortaq maqsattary» dep atalypty. Men ony uıymdas­tyrýshylarǵa aldymen ortaq maqsattar, sosyn baryp, aıyrmashylyqtaryn qarastyrǵan jón der edim. Tek ortaq maqsattar ǵana biriktiredi, al aıyrmashylyq izdeýdiń muraty basqa. Men ózim medıa tarıhyn zertteýshimin. Sondyqtan bul ıdeıany ózim shyǵaryp turmaǵanymdy da aıtqym keledi. Esterińizde bolsa, Ismaıl Gasparaly 1883 jyly «Tárjimán» gazetin shyǵardy. Sonda 1906 jyly Gýseın Zade ózderi Bakýden shyǵarǵan gazetin Ismaıl aqsaqalǵa jiberedi. Artynsha «Tárjimán» gazetinde Gýseın Zadege arnalǵan maqala shyǵyp, onda Gasparaly: «Sizder qalamdaryńyzdy sııaǵa emes, júrekterińizdegi qandaryńyzǵa malyp jazyńyzdar. О́ıtkeni, onda túrkilik qanmen birge tarıhı qymbat jad bar. Biz túrkiler tarıh jasaýshy boldyq, biraq tarıhymyzdy ózimiz jazatyn ultqa aınalǵanymyz joq», degen edi. Osy másele áli de ótkirligin joıǵan joq. Túrik dúnıesi ózderin álemdegi ozyq jurttardyń qataryna alyp shyǵýy tıis, bul iste túrkitildi baspasóz kóteretin júk aýyr. Bir qalamgerdiń jazǵany bar «Túrki áleminde adamdar kóp, biraq azamattar az», dep. Azamat. Saıası mádenıet degen sózderdiń parqyna úńi­leıikshi. Al adamdardyń boıyndaǵy azamattyq ustanymdy qalyptastyrýshy ol – árıne, medıa, sondyqtan jýrnalıst túrki dúnıesindegi basty ortaq maqsatty oıynan bir sátke shyǵar­maýy tıis», dep oı túıindegen qart qalamger. «Tatarınform» agenttiginiń ókili Leısan Abdýllına óz sózinde ótken jylǵy forým arqa­synda ornaǵan baılanys nátıjesinde jumysta­ryndaǵy oń ózgeristerdi, atap aıtqanda, ázerbaı­jan, túrik jýrnalısterimen ornaǵan qarym-qatynastar arqasynda aqparattar alý aıasy keńi­genine toqtalyp, forýmdaǵy aıtylǵan usynys­tardy qoldaıtynyn jetkizdi. Saha jurtynan kelgen «Saha» ulttyq habar taratý kompanııasynyń televıdenıe dırektory Chokýýr Gavrılev barlyq áriptesterge: «Biz alysta, ózge túrkilerden qashyqta jatqan elmiz. Sondyqtan da halqymyzdyń ózderiniń túrki dúnıesiniń bir bólshegi ekenin sezinýde sizder kómekke kele alar edińizder. О́zderińizdiń ádet-ǵuryptaryńyz ben kelbetterińizdi saqtaýda tú­sir­gen derekti dúnıelerińiz bolsa jiber­seńizder, biz olardy halyqqa qýana kórseter edik. О́ıtkeni, bizderdiń uqsastyqtarymyz bar, sol arqyly bir-birimizben jaqyndaı túser edik», degen. Medıa-forým jumysy túrli paneldik oty­rystarmen jalǵasqan soń, qorytyndy qujat qabyldaǵan forým bizdiń delegasııa kótergen hatshylyq qurý ııadeıasyn qoldady. Sóıtip, orta­lyq ofısi Túrkııada bolatyn, al ózge eldermen qoǵamdardaǵy onyń teńtóraǵalary týrasynda sheshim shyǵaryp, olardy da forým sońynda saılady. Bizdiń elimizden hatshy bolyp Qaısar Janahanov saılandy. Túrki álemindegi medıa úshin arnaıy tuǵyrnama da qabyldandy. Tatarstannyń «TNV» arnasynyń jýrnalısi Flıýra Abdýllına hanymdy sózge tarttyq. «Qazaqstannyń da, Ázerbaıjannyń da óz memleketteri bar, al bizder Reseı quramyndamyz. Biz buryn memleketi bolǵan halyqpyz ǵoı, tatar halqynyń ótken tarıhy men búgingi ómirin, jetistikterimen qatar jetpeı jatqan tustaryn nege kórsetpeske. Sonda bizdiń jaqyndyǵymyz kó­birek bolar edi. Búgingi kúni tatarlar aldyn­daǵy úlken problema – til máselesi. Qazir tatar mektepteri azaıýda. Onyń sebebi – Reseıde qabyl­danǵan Biryńǵaı memlekettik emtıhan tártibi. Ol boıynsha barlyq mektep bitirýshiler emtıhandy tek orys tilinde ǵana tapsyrýy tıis. Osyǵan baılanysty ata-analardyń balalaryn orys tildi mektepterge berý úrdisi júrip jatyr. Álbette, balalarym ana tilimizdi umytpasa deıtin ata-analar da bar, biraq osy problemanyń bar ekenin jasyrýǵa bolmaıdy. Al bala mektep qabyrǵa­synan óz ana tilimen qatar, orys jáne aǵylshyn tilderin bilip shyǵýy tıis. Shetel ǵalymdary óz zertteýlerinde bala eger ana tilinde bilim alsa onda onyń talanty ashyla túseti­nin anyqtap otyr. Sebebi, sharana qursaqta jat­qanda-aq onyń týmysynan tili anyqtalyp jáne onyń óse kele boıyndaǵy darynyn ashýǵa úlken róli bar ekenin dáleldedi. Men jalpy túrki áleminiń birligi jaıynda birer aýyz sóz aıtqym keledi. Bizdiń tatar zııalylary Qazaq eliniń, bolmasa Túrik eli memleketiniń saqtalyp qalýyna óz úlesterin qosty. Qoldarynan kelgen járdemin jasady. Qazir de osy úrdis qajet, biz birimizdiń tilimizdi, ǵuryptarymyzdy saqtaýǵa qol ushy­myz­dy berýge tıispiz. Tatar handyǵy tarıhta qandaı memleket boldy, biraq ony tatarlar ustap tura almady. Bizdiń tarıhymyz ózgelerge sabaq ta bola alady degim keledi», degen tatardyń ójet qyzy. «Qarashaı-balqar jastary damýyna járdem qorynyń» ókili Lıýdmıla Batchaeva: «О́z basym qarashaı halqy az degendi estip júrgenimmen, sonshalyqty mán bermeı kelgen ekenmin. Osy forýmda soǵan ábden kózim jetti. Eń bastysy, bizdiń qoǵam jumysynyń baǵyty óte durys ekenin uǵyndym. Reseıde turatyn halyqtar úshin óz tilderin saqtap qalý óte qıyn. Sebebi, jumys ta, barlyq úderis te orys tilinde júrgiziledi de, ana tildiń qoldaný shegi tek turmystyq deńgeıde qalyp qoıady», dep sizdiń elińizde bizdiń qandas­tarymyz kóp qonystanǵan múmkin bolsa aqparat almasyp tursaq, degen ótinishin aıtqan. Al Qyrym tatary Ismet Iýksel Aqmeshitten keldim deıdi. Sóıtse, qyrym tatarlary elge Sımferopol atymen málim qalany Aqmeshit dep ataıdy eken. «Bizdiń Qyrym boıynda túrkiniń úsh tili bar. Teńiz jaǵalaýynda Anadoly túr­kile­riniń tilinde sóılese, teńizden qashyqta­ǵylar qypshaq tilinde, al ortadaǵylary osy ekeýiniń ortasyndaǵy tilde sóıleıdi. Ismaıl Gasparalynyń (Gas­prınskııdiń) barlyq túrki­ler­diń tilin túsi­nýiniń syry ol osy ortadaǵy halyqtyń arasynan shyǵýynda. Meniń ózimniń de anam qypshaq tilinde, al ákem túrikshe sóı­leıdi, sodan siz ekeýmiz bir-birimizdi 100 paıyzǵa uǵynyp otyrmyz», degen Ismetke ıá, qazaqtar Ismaıl Gasparaly syndy zııalyny jaqsy biledi. Ony Alashtyń qadirlisi Ahmet Baıtursynov qurmettep, ol týraly maqala jazǵan degenimizde Ismet baýyrdyń kózi shoqtaı janyp, men muny alǵash estip turmyn, múmkin bolsa sol maqalany salyp jibe­rińizshi, dep qıyldy. DJÝLBAHTAN SALYNǴAN QALA Forým ótken kúnderi Baký aspany bultpen tutasyp, jıi-jıi jaýyn jaýyp turdy. Biraq qansha bult bolǵanymen qala óńi ja­dyrańqy ári ásem kórinedi. Onyń syry djýlbah atalatyn tabıǵı sary tasta bolyp shyqty. Qap taýynan alynatyn djýlbah bizdiń Mańǵystaýdan shy­ǵa­rylatyn ulý­tasqa uqsaǵanymen basqasha tekti ekeni kórinip tur. Oıýlap, áımishtep tastaǵan Baký ǵımarattary ja­sanǵan qyzdaı kórikti. Onyń ústine kirshiksiz taza mahabbattyń sım­volyndaı orta ǵasyr sáýlet eskertkishi «Qyz munarasy» men kó­shelerinde júrseń beınebir ózińdi ótken ǵasyrlarda júrgendeı áser beretin, «Tegeren-43», «Brıllıantovaıa rýka», «Ne boısıa, ıa s toboı» syndy fılmder túsirilgen IýNESKO-nyń qorǵaýyna alynǵan Isherı shahar Bakýge týrısterdi ún-túnsiz qalpymen-aq shaqyryp tur. Bakýde áıgili Nobel izderi de jatyr. Onyń keńsesi men úıi, munaı tasyǵan joldaryna qosa, Nobel faetonynyń munaı munarasyna deıin júrgen joly da bar. Ázer­baı­jandar álemniń úzdikterine jylda beriletin syılyqtyń qarajaty bizdiń elimizden dep aıtady eken. Arhıtektýralyq kelbeti bir-biri­men úndesip, jymdasyp, biriniń ajaryna biri ajar qosyp, árlegen qala sulýlyǵy kóńilge kórik beredi. Sýly shashyn aınaǵa qarap tarap turǵan erke su­lýdaı árlengen Baký júzi sol sebepten de jadyrańqy, jaıdary kóri­nedi. Ási­rese, onyń keıde ózi­mizdiń Alma­tyǵa uqsap ketetin sátterin kórgeni­ńizde janyńyz odan saıyn jylı túsedi. Ázerbaıjandar meılinshe qo­naq­jaı halyq eken. Meımanynyń kóńi­lin tapsam, árbir mınóti paı­daly ótsin degen nıetti ustanǵany fo­rýmdy uıymdastyrý mindetin alǵan Aflatýn Amashev pen Ýmýd Mamedov bastaǵan ázerbaıjandyq baýyrlar­dyń árbir qımy­lynan kóri­nedi. Ásheıin­de jyly júzdi ázer­baı­jan­dardyń qatýlanatyn bir tusy bar. Ol – Taýly Qarabaq máselesi. Kaspıı jaǵalaýynda, Baký qala­synda kórkine kóz toımaıtyn Ult­tyq saıabaq bar. Kezinde osy saıa­baqtyń ornynda 1918 jyly ázer­baı­jandardyń qany tógilse, keńes­ter dál sol jerge oıyn-saýyq or­talyǵyn ornalasty­rypty. Al 1990 jyldyń 20 qańtarynda dál sol úkimet Qarabaq kıkiljińin sheshemin dep taǵy da osy alańda qańtar aıynda halyqqa qarsy oq atady. Búginde bir jaǵynda saıabaq, bir jaǵynda Shahıtter alańy bar qur­ban bolǵan­darǵa arnalyp memorıal ornatqan ázerbaıjan jurty úshin 20 qańtar ulttyq aza kúni eken. Mine, Larısa Mamedova atty qyz bala 20-shy qańtarda nebári 13 jasta ǵana bolypty. Ara­synda qarttar da, balalar da, nebir qyrshyn jasy da bar, orysy, ázerbaıjany aralas jat­qan shahıdter alańy aýyr oı arqalatady. Orystyń belgili kınorejısseri Stanıslav Govorýhın: «Moskovskıe novostı» gazetiniń 1990 jyldyń 18 aqpanyndaǵy sanyn­da «19-nan 20-na aýǵan túni Bakýge ásker kirdi. Keńes áskeri keńes qalasyna jáı emes basqyn­shylardaı tún jamyla enip, tankilermen, brondalǵan mashınalarmen kirip, oqpen, otpen joldaryn arshy­dy», – dep ashyna jazypty. Ázerbaıjan eliniń ekonomıkasy qarqyndy damý ústinde. Respýblıkadaǵy árbir qala men aýdandarda halyqqa qyzmet kórsetetin eńseli, zamanaýı quraldarmen jabdyqtalǵan oryndar, emhanalar men aýrýhanalar, mektepter, máde­nıet úıleri jappaı salynyp jatyr. Gýba aýdanynda jýrnalısterdi osyndaı emdeý keshenine apardy. Onda kompıýterlik tomografııa, dıalız jasap qan tazartatyn 60 oryndyq bólim, zamanaýı jabdyqpen qamtylǵan arnaıy maman dárigerlerdiń kabınetteri jumys ja­saı­dy. Barlyǵynyń emi tegin. Túbi bir, bir Kaspııdiń jaǵalaýyn qatar jaılaǵan ázerbaıjan eli túrkitildesterdiń basyn qosyp, olar medıa keńistikte ynty­maq­tasa jumys isteýdi uıǵardy. Anar TО́LEÝHANQYZY. Astana – Baký – Astana.