Azamat joly

Búginde ómir asýynyń jetinshi belesine kóterilip otyr­­­­­ǵan Nádirbek Ápsálemulynyń esimi elimizdiń Shyǵys óńi­­­­­rinen tysqary jerlerge de keńinen tanymal. Ony qalyń jurt­shy­­­lyq bilikti ǵalym, bil­gir basshy, el qamqor­shy­sy, úlgili otba­sy­nyń otaǵasy, bir sózben aıt­qan­da asyqpaı basyp, alystan oı­laıtyn or­nyqty azamat retinde jaqsy biledi. Shalǵaıdaǵy Aq­­sý­at aýylynyń túlegi mundaı dá­rejege óz eńbegimen jetkeni de barshaǵa aıan. Bul kisiniń ózi sekildi ómir joly da qarapaıym. Soǵys bas­talǵan jyldyń sońynda aýdan ortalyǵynda turatyn qara­paı­ym otbasynda ómir­­ge keldi. Áke­­si Ápsálem qarjy organ­da­rynda salyq agenti bo­lyp eńbek etti. Sheshesi Kúl­dá­ka­mal jeti qursaq kó­ter­se, solardan aman-esen ósip, erjetkenderi munyń apaıy Jul­dyz ekeýi ǵana. Iаǵnı, qalǵandary jastaı ómirden erte ozǵan. Allanyń bergenine shú­kirmen ǵu­­­myr keshken ata-analary uzaq jasap, biri sekseninshi jyldardyń basynda, al ekinshisi toqsanynshy jyldardyń or­ta­synda o dúnıelik boldy. Sóıtip, olar jal­ǵyz ul­dyń at jalyn tartyp minip, el syı­laıtyn azamatqa aınalǵanyn kórip ketti. Búginde bári esinde. О́miri aýyldan al­ysqa uzap shyqpaǵan ákesi men sheshesi bul mektepti bitirgen soń bir qıyrdaǵy Tashkent qalasyn betke alǵanda eshqan­daı qar­sylyq bildirmeı, aq batalaryn be­rip qala bergen. Sonda bul óziniń tııa­naqty bilimine sense, úlkender qaq-soǵy joq uldaryna sengen. Sóıtip, synyp­tasy Qadyr Tortaev ekeýi Almatydan da asyp, Tashkentten bir-aq shyqqan. Munda baılanys ınstıtýtyna oqý­­ǵa t­úsken Qa­dyr keıinde oblystyq baı­la­nys basqar­masynyń bastyǵy bolyp aby­roı­men qyz­­met etti, Semeı qalasynyń qur­metti azamaty atandy. Al sol tusta Alm­a­tyda qalǵan Bolat Saporov pen Tóken Ibra­gımov syndy synyptastary da biri birneshe aýdandy, al ekinshisi Abaıdyń res­pýblıkalyq qoryq murajaıyn basqar­ǵan elge syıly azamattar. Olar da bir basta­ryna jetetin ataq-abyroıdan kende emes. Tashkentegi Orta Azııa qarjy-ekono­mı­­kalyq ınstıtýtyna oqýǵa túskende bul eń aldymen tilden, sonsoń bas aı­nal­dyratyn ystyqtan qınalǵan. Iá, muny qalaı ekendigi belgisiz, bastapqy bette ózbek tobyna jazyp jiberipti. Sodan aryzdanyp júrip áreń degende orys tobyna aýysqan. Al ekinshi qıyndyqqa keletin bolsaq, ystyq­tan qatalap, sýdy qansha ishse de shóli bir qanbaı-aq qoı­ǵan. Sóıtip, ábden kúıi qa­shyp, salmaǵy elý kılodan da tómendep ketken. Sonda jasy úlken ózbek aǵaıynnyń biri sen keshke deıin sý ishe berme, ólip qala­syń, sýdyń ornyna shaı ish dep aqyl qos­qanyn qaıtyp umytsyn! Oqýǵa tóselip qalǵan soń bul boks sek­sııasyna baryp júrdi. Al ózderinen bir kýrs joǵary oqyǵan О́zbekstannyń qazirgi prezıdenti Islam Karımov voleıbolmen aınaly­satyn. Sol shaqta bas shulǵyp aman­dasyp qa­na júretinbiz deıdi búginde esh­qan­daı ar­­­tyq-aýys áńgimege beıimdiligi joq Nákeń. Qa­laı desek te, bular úlken sport­tyń so­ńyna túspegen. Bir eldiń basshy­synda nemiz bar, al biz­­diń keıipkerimizdiń ǵylymǵa beıim­­­di­­ligi stýdent kezinde-aq aıqyn ańǵarylǵan. Instıtýtty bitirgen soń arada bes jyl ótkenine qaramastan, Almaty halyq sha­rýashylyǵy ınstıtýtynyń aspıran­­týra­sy­na baryp túsken. Onda úsh jyl oqyp ǵy­ly­mı dıssertasııasyn óte sátti qorǵap, eko­no­mıka ǵylymdarynyń kan­dı­daty atanady. Osy oraıda onyń Fedor Jerebıatev, Saımasaı Tátibekov, Qabı Oqaev, Keńes Ber­dálıev, Jaqııa Áýbákirov, Kópjasar Nári­ba­ev, Asylhan Qurmanbaev, Dúısenǵalı Qab­dıev, Nur­­ǵa­lı Mamyrov, Vladımır Talalaev syn­dy ustazdaryna alǵysy sheksiz. Shyn­dy­ǵynda bular keıingi shákirtteri maqtan tutýǵa ábden laıyq jandar ǵoı. Keıinde Nákeń bulardyń sońǵysy­men uzaq jyl birge qyzmet etti. Iаǵnı, Vladımır Dmıtrıevıch Jambyl tehnologııa ıns­tı­týtynyń Semeıdegi fılıa­lynyń dırek­tory bolsa, Nádirbek Áp­sálemuly bastap­qyda dırektordyń or­ynbasary, al keıinirekte prorektor bo­lyp qyzmet etti. Bul kezde keshegi fılıal óz aldyna jeke shańy­raq kótergen bolatyn. Ǵylymda da, oqý isinde de birshama tá­jirıbe jınaqtap qalǵan Nákeń erdiń jasy elýge taqaǵan shaǵynda, naqtylap aıtsaq 1990 jyly respýblıka Bilim berý mınıs­trliginiń buıyryǵymen sonyń aldynda endi Semeı et jáne sút óner­kásibi ınstıtýty atanyp, óz aldyna jeke otaý tikken oqý or­nynyń rektory bolyp taǵaıyndalady. Bul kez keshegi myzǵy­mastaı kóringen alyp ım­perııanyń demigip turǵan shaǵy edi ǵoı. Sonyń sal­darynan osydan úsh jyl buryn bas­talǵan ınstıtýttyń bas ǵımaratynyń kor­­­pýsy toqtap turyp qalǵan. Al munyń ózi ınstıtýttyń jańa basshysyna úlken syn edi. Iskerlik qabilet osyndaıda ta­nyl­sa kerek. Biraq qurǵaq sózben is bitpeıdi. Qurylysqa qajetti tıisti qarajat taby­ńyz, sizben sodan keıin sóılesemiz deıdi «Semjılgrajdanstroı» tresiniń basqarý­shy­sy V.Goncharov. Jón sózdi jón degen durys. Sodan ja­ńa rektordan maza ketedi. Endi qaıt­pek? Oı­lana kelip, ınstıtýttyń buryn­ǵy túlek­terimen baı­­­lanysqa shyǵady. Al bul kezde óz qoldary óz aýyzdaryna jetip qalǵan ınstıtýt túlekteri bar edi. Keshegi shákirtteri munyń sózin dalaǵa tastamaı, biri qar­jylaı, ekinshisi materıaldaı kómekterin kórsete bastaıdy. Búginde N.Ápsálemov elimizdiń Shy­ǵys óńiri boıynsha ekonomıka ǵylym­da­rynyń tuń­ǵysh doktory, kóptegen ǵy­ly­mı maqala­lar­dyń, jıyrmadan astam oqý quraldary men oqýlyqtardyń, úsh ǵyly­mı eseptiń, tórt monografııanyń avto­­ry. Munyń syr­tynda onyń osy jyl­dar ara­­lyǵynda AQSh, Gollandııa, Germanııa, Kýba, Shveısarııa, Ulybrı­ta­nııa, Japonııa elderinde ótken túrli ǵylymı konferensııalar men sımpozıýmdarda tar­tym­dy baıandamalar jasa­ǵanyn jaqsy bilemiz. Elimiz egemendikke qol jetkizgennen ber­gi jerde ǵalymnyń ekinshi tynysy ash­yl­dy ma deımiz. Sonyń taǵy bir dálelin­deı onyń qaı eńbegi bolsyn el ómirine qatysy zor. Al oǵan mysal kerek bolsa aı­taıyq. Máselen, «Qa­zaq­stan Respýblıkasy­nyń agroónerkásip sek­to­ry: qalyptasý jáne damý máseleleri», «Agro­bıznestiń eko­­nomıkalyq negizderi», Reseı ǵalymda­rymen birlesip jaz­ǵan «Naryq jaǵdaı­yn­daǵy ekonomı­ka­lyq táýeldilik jáne qaý­ipsizdikti qam­tamasyz etý», «Qazaqstan­nyń qazirgi za­manǵy bıýdjettik saıasaty» atty ǵylymı eńbekterinde qazirgi kúnniń ózekti máse­leleri keńinen qamtylyp, taldanǵan. Mu­ny bir desek, ekinshiden bilikti ǵa­lym­­nyń ulaǵatty ustazdyq joly tý­raly da aıt­paı ketýge bolmaıdy. Aı­talyq, osy kisiniń bas­ta­masymen elimizde tuńǵysh ret taǵam óndirisi boıynsha tórt tehnı­kalyq mamandyqqa qa­tys­ty kandıdattyq dıssertasııa qorǵaý jó­nin­de ǵylymı keńes ashylǵan. Ol munyń syr­tynda on jylǵa jýyq ýaqyt Shá­kárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetinde kan­dı­dattyq dıssertasııa qorǵaý jónin­de­gi keńestiń múshesi boldy. Osy jyldar ishinde ǵalym­nyń jetekshiligimen 3 dok­torlyq, 8 kandı­dattyq, 10-nan astam magıstrlik dıssertasııalar qorǵaldy. Búgingi kúni Nádirbek Ápsálemuly os­yn­daǵy Qazaq qarjy-ekonomıkalyq aka­de­mııa­sy­nyń prezıdenti. Onyń nól­den bastap negizin qalaǵan da bir ózi. Atalǵan joǵary oqý orny jańa zaman­nyń tala­byna oraı ber­tinde quryldy. Jáne onyń ana bir jyldardaǵy jań­byrdan keıingi sańy­raý­qu­laqtaı qaptap ketken jekemenshik joǵary oqý oryn­da­rynan ózgesheligi tipten de kóp. Joǵary oqý oryn­­darynda kóp jyl basshy bol­ǵan Nákeń óziniń baı tájirıbesin munda da kórsete aldy. Sóı­tip ol burynǵy temirjol tehnıkýmynyń ǵımaratyn jańa tur­patty materıaldyq qory baı joǵary bilim ordasyna aınal­dyra bildi. Mun­daǵy ustaz­dar quramy da biliktilikpen iriktelip, ja­saqtaldy. Bú­gin­gi kúni akademııa qarjy­symen eki oqy­týshy Al­matydaǵy T.Rys­qu­lov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnı­ver­sıtetiniń dok­­to­ran­týrasynda oqyp jat­sa, jeti oqy­tý­shy PhD doktory, al jeti oqy­týshy kan­dıdattyq dıssertasııasyn sáti­men qor­ǵap shyqty. Munyń syrtynda akademııa 2006 jyly Shveısarııanyń «IN­­SAM» al­tyn medalin ıelense, al keler jyly akademııa prezıdenti N.Ápsálemov ǵy­lymdaǵy eren eńbegimen, basqasha aıt­qanda bilim berý qyzmetin Eýropalyq bilim standar­ty­men ushtastyra bilgeni úshin Sokrat atyn­daǵy «Eýropalyq sapa» syılyǵymen (Uly­brıta­nııa, Oksford) marapattaldy. Qazirde Qazaq qarjy-ekonomıkalyq aka­demııasynyń túlekteri res­­­­pýblı­ka­myz­ben birge shet elderde kommersııalyq bankterde, qarjy-saqtandyrý kompa­nııa­­larynda, basqa da túrli salalarda jemisti eńbek etýde. Akademııanyń jyl saıynǵy tú­­­lekte­ri­niń kemi 80 paıyzy ju­­­­myspen qamtamasyz etilip kele jatqany óz aldyna bir áńgime. Qadirli azamattyń ǵy­lym­daǵy, bas­shy­lyq qyzmettegi óne­geli ómir joly tý­raly aıt­tyq qoı. Endi onyń qoǵamdaǵy, jalpy ómirdegi, otbasyndaǵy abzal qa­sıetteri týraly aıtpaı ketkenimiz jón bolmas. Qo­ǵam demekshi, jumysy bastan asa júrip Nákeńniń qoǵamdyq jumystan syrt qalǵan kezi bolǵan emes. Sonyń dále­lin­deı ár jyldarda aýdandyq, qa­lalyq jáne oblystyq halyq keńesiniń depýtaty bolyp saı­­landy. Aýmaqtyq saılaý ko­mıs­sııasynyń tór­aǵasy, ótken jylǵy Qazaq­stan Respýblı­kasy Prezıdentin kezekten tys saılaý kezinde Memleket bas­shy­synyń senimdi ókili bol­ǵany jáne bar. 2005 jyly Nákeń tizginin ustap otyr­ǵan akademııada elimiz boıynsha tuńǵysh ret batyr­­lar murajaıy ashylsa, ol da rek­tordyń, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵy­lymdary aka­demııasynyń aka­­demıginiń óz bas­tamasy. Mu­­­rajaı kóshpen­di­ler­diń myń­­daǵan jyldyq máde­nıe­ti men dástú­ri­niń úlgisindeı kıiz úı-sha­ńyraq stılinde sa­­lyn­ǵan foıege orn­a­las­qan. Akademııada ana bir jyly Ba­tyrlar qo­ry­nyń prezıdenti Nádirbek Ápsálem­uly­­­nyń bas­­tamasymen akademııa­da «Qarakereı Qa­ban­baı jáne otan­tanýdyń ózekti máse­le­le­ri» atty res­pýb­lıkalyq kon­ferensııa ótkizildi. Nákeń búginde tek stýdentterdiń ǵana emes, el qamqorshysy atanyp otyr. Só­zimiz qurǵaq bolmas úshin oǵan da mysal keltire keteıik. 2009 jyldyń kókte­min­de Tarb­aǵa­taı óńirinde taýdyń kúrt erigen qar sýy Bazar, Boǵas ózenderiniń arnasynan asyp, tó­mendegi Jántikeı, Kókjyra aýyldarynyń úı, qora-jaı­laryn jaıpap ketti. Sondaı qysylshań shaqta Nákeń bastaǵan el aza­mat­tary eldiktiń úlgisin kórsetti. Soǵan oraı akademııada arnaıy shtab quryldy. Bas­ta­ryna is túsip, qıyndyqqa tap bolǵan jergilikti halyqqa kómek retinde azyq-túlik, kıim-keshek, tipti otyn, mal azyǵyna deıin tıelgen birneshe «KamAZ» kóligi jiberildi. Til-aýzymyz tasqa deıik, Nádirbek aǵa­myz otbasynda da baqytqa kenelgen jan. Qudaı qosqan qosaǵy Zoıa Temir­han­qyzy densaýlyq saqtaý salasynda minsiz qyzmet etken aq jeleńdi abzal jan. Sol kisimen birge búginde tórt ul men qyz, olardan segiz nemere súıip otyr. Ba­lalarynyń úlkeni Erbolat Nádirbekuly Ápsálemovtiń esimi búginde búkil respýblıka jurtshylyǵyna keńinen tanymal, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty boldy. Kezinde ol «Bolashaq» baǵdarlamasy boı­yn­sha AQSh-ta bilim alyp kelgen soń Semeıdegi iri kásipkerler sapynan tabyla bildi. Qyzy Gaýhar óziniń oń qoly, ıaǵnı aka­demııanyń vıse-prezıdenti. Ekinshi uly Bekbolat ta Túrkııada bilim alǵan talap­ty azamat, bú­gin­de qala kólemine tanyl­ǵan kásipker. Al kenjeleri Álisher bolsa AQSh-taǵy Boston ýnıversı­teti­niń tór­tinshi kýrs stýdenti. Mine, búgingi kúni sóz basynda aıt­qan­daı ómir asýynyń jetinshi belesine kóte­ri­lip otyrǵan azamat joly osyndaı. Dáýlet SEISENULY. Semeı. –––––––––––––– Sýretterde: Nádirbek Ápsálemov jumysta jáne akademııa túlekterimen.