Qazaqstannyń «Qanatty» metaly

Elbasy qazyǵyn qaqqan qurylys eldiń damýy men órkendeýiniń aıshyqty aıǵaǵyna aınaldy Qazaqstan elektrolız zaýyty» – elimizdegi alǵashqy alıýmınıı óndiretin zaýyt. Táýelsizdik jyldary salynǵan bul zaýyt – joǵary sapaly ónimdi shyǵarýǵa múmkindik beretin jańa zamanaýı qural-jabdyqtarmen jabdyqtalǵan óndiris orny. «Eýrazııalyq tabıǵı resýrstar korporasııasy» AQ (ENRC) quramyna enedi. Zaýyt salmaǵy 20 kg. alıýmınıı kesekterin shyǵarady. Al, 2009 jyly «QEZ» AQ-ta óndirilgen bastapqy alıýmınıı London metall bırjasynda resmı túrde tirkelgen.

ELEKTROLIZ ZAÝYTY – ǴASYR JOBASY

Qazaqstan elektrolız zaýyty – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan ǵasyrlyq joba. Zaýyttyń iske qosylýy qazaqstandyq óndiristiń úle­sin arttyrýǵa, eldiń eksporttyq áleýetin kóterýge jáne de ózge de qajetti óndirister qurýǵa, ınfraqurylymdy damytýǵa jol ashady. Mundaı jańa óndiristiń qurylýy otandyq ekonomıkaǵa sheteldik ınvestısııa tartý boıynsha memlekettik strategııaǵa sáıkes keldi. Álemdik rynokqa erkin shyǵýdyń da kórinisi. Búginde jumys istep turǵan óndiristerdi modernızasııalaý zaman talabyna aınalyp otyr. Básekelestikte ónimdilikke qol jetkizý aldyńǵy qatarda tur. Elektrolız zaýytynyń ónimi búgin­de álemdik rynokta suranysqa ıe sapaly taýar bolyp sanalady. Osy eki alyp kásiporyndy «Qazaqstan alıýmınııi» jáne «Qazaqstan elektrolız zaýyty» aksıonerlik qoǵamdaryn Almaz Ibragımov basqarady. Jalpy, zaýyt ISO 14000:2005 halyqaralyq standarty negizinde qorshaǵan ortany qorǵaý menedjmenti boıynsha jumys isteıdi. Zaýyt aýmaǵynda jasyl jelek otyrǵyzý jumystary júrgizilýde. Búginde elektrolız zaýytynda 2 200 adam jumys isteıdi. О́ndiriske qajetti mamandardy zaýyt shetelderge jiberip oqytady. Árbir elektrolızer-qazandyqtan táýligine 2400 kılo metall óndirilip shyǵady. О́nim odan ári quıý sehyna jóneltilip, onda «Qazaqstanda shyǵarylǵan» degen belgi soǵylady. Árbir elektrolızerde gaz tazalaıtyn norvegııalyq «Alstom» fırmasynyń elektr súzgileri jumys isteýde.

ENRC korporasııasy týraly

ENRC dep atalatyn bul korporasııa paıdaly qazba­lardy qazyp alý jáne baıytý salasyndaǵy jetekshi ártaraptandyrýshy kompanııalar toby bolyp tabylady. Iаǵnı, ken qazý, óńdeý, energetıka, kólik jáne marketıng kásiporyndarymen ıntegrasııalanǵan. Al, bul toptyń óndiristik aktıvteri negizinen elimiz­diń aýmaǵynda ornalasqan. Quramynda Qazhrom TUK, Jáırem KBK, Sokolov-Sarybaı ken-baıytý óndiristik birlestigi (SSKО́B), Qazaqstan alıýmınııi, Qazaqstan elektrolız zaýyty (QEZ), Eýrazııalyq energetıka kor­po­rasııasy (EEK) jáne ENRC Logistics sııaqty alpaýyt kásiporyndar bar. Basqa aktıvter, eń aldymen basqa tústi metaldar bólimsheleri, negizinen Afrıkada ornalasqan jáne onyń ishinde Central African Mining and Exploration Company (CAMEC) ı Chambishi Metals PLC kompanııalarynyń mys pen kobalt aktıvteri jáne Camrose Resources Limited (Camrose) kásipornynyń 50,5% úlesi bar. ENRC sondaı-aq Reseıdegi Serov ferroqorytpa zaýytyna, Bahia Minerals BV (BML) men Mineração Minas Bahia SA (MIBA), Brazılııadaǵy temir kenin óndirý jobalaryna, Qytaıdaǵy (Týolı) Xinjiang Tuoli Taihang Ferroalloy Company-diń 50%-yna jáne Ontús­tikafrıkalyq negizgi platına óndirýshisi Northam Platinum Limited-tiń 14,35% aksııalaryna ıelik etedi. ENRC-de qazirgi ýaqytta 70 000-nan astam adam jumys isteıdi, onyń 65 000-y Qazaqstanda. ENRC FTSE 100 (Financial Times Stock Exchange Index) tizimine enedi.

2011 jyldyń birinshi jartysyndaǵy óndiristik kórsetkishter

Kúrdeli shyǵyndar baǵdarlamasy

Qazaqstan elektrolız zaýyty aıasynda qýattylyǵy jylyna 136 myń tonna ónim shyǵaratyn anod zaýytynyń qurylysy júrgizilýde. Qury­lys­tyń aıaqtalýy 2012 jylǵa josparlanýda. Zaýyt syrtqy jabdyqtaýshylarǵa táýeldilikti joıyp, alıýmınıı óndirisin jetkilikti anod mólsherimen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Zaýytty iske qosý shamamen 500 adamǵa jumys ornyn ashady. Jobanyń smetalyq quny – 240 mln. AQSh dollary.

 Eńbekti qorǵaý jáne qaýipsizdik tehnıkasy

2011 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda eńbekti qorǵaý jáne qaýipsizdik tehnıkasy boıynsha shyǵyndar 257,09 mln. teńge (1,765 mln. AQSh dollaryn) qurady, onyń ishinde: – uıymdastyrý sharalary: saqtandyrý, ótemaqy tóleý, qosymsha tó­lemder, jeke qorǵaý quraldarymen qamtamasyz etý, arnaıy tamaqtandyrý jáne oqytý; – tehnıkalyq sharalar: qorshaýlar men qyzmet kórsetý alańshalaryn qurý, qyzdyrylǵan qabattardyń jylylyqtaryn saqtaý, ventılıasııa jáne aspırasıalyq júıelerdi jóndeý jáne qaıta jańǵyrtý. 2011 jyldyń sáýir aıynda eńbek pen ónerkásiptik qaýipsizdik jónindegi KIOSH-2011 birinshi halyqaralyq konferensııasy aıasynda ótkizilgen «Senim» ulttyq salalyq saıysynda QEZ «Úzdik qaýipsiz kásiporyn» atandy.

Derek pen dáıek

•  1997 j. 7 maýsym – Pre­zıdent Nursultan Nazarbaev alıýmınıı zaýy­ty­nyń aý­maǵynda zaýyt qu­ry­­ly­sy bas­talýynyń ny­sha­­ny bola­tyn kapsýla saldy. • 2002 j. jeltoqsan – el Úkimeti Pavlodar qa­la­synda elektrolız zaýytyn salý týraly qaýly qa­byl­dady. • 2005 j. 14 mamyr – «Qazaqstan elektrolız za­ýyty» AQ bas korpýsynyń alǵashqy irgetasy qalandy. • 2007 j. 12 jel­toq­san – Prezıdent Nursul­tan Nazarbaev zaýyttyń birinshi kezegin iske qosty. • 2009 j. naýryz – anod za­ýytynyń qurylysy bas­taldy. • 2010 j. 24 maýsym – Prezıdent Nursultan Nazarbaev zaýyttyń ekinshi kezegin iske qosty. •      Alıýmınıı óndirisi – 124 myń tonna (N1* 2010: 103 myń tonna, 20,4% ul­ǵaıý). _______________________ * H1 – birinshi jarty­jyldyq

Turǵyn úı baǵdarlamasy

2011 jylǵy birinshi jartyjyl­dyqta 145 páterli úıdiń qury­lysyna jumsalǵan shyǵyndar 443,4 mln. teńge (3 mln. AQSh dollaryn) qurady. Turǵyn úıdi tapsyrý jeltoqsan aıyna Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyn atap ótý mereıtoıyna jospar­lanǵan.

Áleýmettik baǵdarlamalar

2011 jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵynda áleýmettik baǵdar­lamalarǵa jumsalǵan shyǵyndar 41,4 mln. teńge (283,4 myń AQSh dollaryn) qurady, onyń ishinde: – áleýmettik paket shyǵyndary; – áleýmettik salaǵa jumsalǵan shyǵyndar.

Ekologııalyq baǵdarlama

2011 jylǵy birinshi jarty­jyldyqta qorshaǵan ortany qorǵaý jáne saqtaý sharalaryna jumsalǵan jalpy shyǵyndar 50,2 mln. teńge (343,83 myń AQSh dollaryn) qurady, onyń ishinde 2011 jyly: – qorshaǵan ortaǵa emıssııalar úshin tólemder; – tabıǵat qorǵaý ınvestı­sııa­lary men sharalary.

JAŃA ZAÝYT – EL IGILIGINE

Oblys ortalyǵynan 13 shaqyrymdaı, 190 ga aý­maqty alyp jatqan jerde «Qazaqstan elektrolız zaýyty» dep atalatyn jańa alyp zaýyt salynady degende 2005 jyly Elbasynyń ózi kelip, bos jatqan dalaǵa qazyq qaǵyp ketken bolatyn. 2007 jyly jeltoqsan aıynda 250 myń tonna bastapqy alıýmınıı óndiretin joǵary qýattylyǵy bar alyp zaýyt­tyń alǵashqy kezegi iske qosyldy. Elbasy Nursul­tan Nazarbaev 2007 jyly 12 jeltoqsanda oblys or­ta­lyǵynda salynǵan Qazaqstan elektrolız zaýy­tynyń birinshi kezegin iske qosý saltana­tynda sóı­legen sózinde “Qazaqstannyń jeke óziniń alıýmınııin shyǵarý meniń armanym edi. Bul sizderdiń de armandaryńyz bolatyn. Mine, sol arman oryn­daldy. Qazaqstan óziniń joǵary sapaly daıyn alıýmınııin shyǵaratyn dárejege jetti”, degen bolatyn. Qurylysqa jalpy kólemi 1 mıllıard AQSh dollary jumsaldy. Alyp zaýyt qury­lysyna álemniń 12 elinen kelgen 18 kompanııa qatys­ty. Eń bastysy, ǵasyr jobasy atalǵan bul qury­lysqa tek qana aldyńǵy qatarly ozyq tehnologııalar qoldanyldy. Alǵashqy kezegi iske qosylǵan zaýyt jyldyq qýaty 62,5 myń tonna taza alıýmınıı shyǵaryp keldi. Iаǵnı, salmaǵy 20 kılo tartatyn alıýmınıı quımalary zaýyt ónimi bolyp tabylady. Qazaq jeriniń alıýmınııi qazir Eýropa elderine belgili, aty keń tanyla bastady. 2009 jyly London bırjasy qazaqstandyq qanatty metaldyń sapasyn baǵalap, ony ózderiniń saýda-sattyq rynogynyń tizimine tirkeýge aldy. Bul qazaq jeriniń alıýmınııin shetelderge ótkizýge baıla­nysty kedergiler joq­ty­ǵyn baıqatady. Zaýytty salý barysynda qurylysqa qajetti birneshe qosalqy nysandar da iske qosyldy. Sonyń ishinde uzyndyǵy 10 shaqyrymdyq temir jol, materıaldyq qoımalar blogy, 500 kv. qosalqy elektr stansasy, kanalızasııa júıesi, órt qaýip­sizdigi deposy, t.b. salyndy. Zaýyttyń iske qosylý kesheniniń alǵashqy kezegi 2007 jylǵy jeltoqsan aıynda belgilengen merziminen 27 aı buryn aıaq­tal­sa, ekinshi kezeginiń qury­lysy da belgilengen ýaqy­tynan ótken jyly maýsym aıynda iske qosyldy. 2008 jyldyń ekinshi toqsanynda zaýyt qury­ly­synyń birinshi kezegi tolyq aıaqtalyp, zaýyt jylyna 125 myń tonna joǵary sapaly alıýmınıı shyǵa­ratyn óndiristik qýatqa qol jetkizdi. Zaýyt­tyń ekinshi kezegi bıylǵy jyldyń 24 maýsymynda saltanat­ty túrde iske qosyldy. Oǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev qatysty. «Jalpy mun­daı iri zaýyt salýǵa on-jıyrma jyl ýaqyt qajet. Alaıda elektrolız zaýytynyń árbir kezegi nebári eki jarym jyl ishinde salyndy. Bul osynda jumys istegen qurylys­shylardyń, me­tallýrgterdiń eren eńbeginiń úlgisi», degen edi zaýyttyń ekinshi kezegin iske qosý salta­natynda Prezıdent. Zaýyt jylyna 250 myń ton­nalyq bastapqy alıýmınıı óndiretin qýatqa qol jetkizdi. Qazirgi ýaqytta zaýytta zaman talaptaryna saı ekologııalyq qaýipsiz jáne eń sońǵy tehnolo­gııa­lar­dy paıdalaný arqyly progressıvti alıýmınıı óndi­rý tehno­logııalary qoldanylýda. Tehno­logııa­lyq ope­rasııa­lardyń tıimdiligin arttyrýǵa, elek­tro­lız­derdiń jumystaryna júıeli monıtorıng júrgi­zýge, gaz tazalaǵysh qurylǵylardy, quıý se­hy men kómekshi nysandardy der kezinde retteýge múm­kindik beretin jańa zaýyttyń barlyq tehnolo­gııa­lyq úrdisteri avtomattandyrylǵan basqarý júıe­lerimen baqylanady. Korporasııa basshylyǵy alıýmınıı óndirýshi­ler­ge qamqorlyq jasap keledi. Oblystyń áleýmettik jobalaryna da qarjy bólip otyrady. Dál osy kúnderi zaýyt demeýshiligimen óńirdegi halqyna qadirli áýlıe Aqkól-jaıylmada meshit, Haziret Isabek ıshan jáne Jandarbek qoja ata keseneler qu­rylysynyń jumystary da aıaqtalyp qaldy.

RAHMET SIZGE, ELBASY!

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen boı kótergen osy ǵa­syrdyń alyp qurylysy «Qazaqstan elektrolız zaýyty» bizdiń maqtany­shymyz. О́ıtkeni, bul elimiz táýelsiz­dik alǵaly salynǵan tuńǵysh zaýyt bolyp sanalady. Álemdegi on alıýmınıı zaýytynyń qataryna engen. Qazir elimiz jańa damý dáýirine qadam basty. 2020 jylǵa deıingi ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlama­sy osy damý jyldarynyń bastaýyna aınaldy. Elbasy Joldaýynda “In­dýs­trııalyq damý – bul bizdiń jańa onjyldyqtaǵy múmkinshiligimiz, el damýy úshin jańa múmkindikter. Qa­zaq­stan tabysty ındýstrııalyq der­java bolady – men buǵan ábden senimdimin”, – dep atap kórsetti. Oblys orta­lyǵynda boı kótergen Qazaq alıýmınıı óndirisiniń klasteri – ındýs­trııalyq eldiń alǵashqy qarly­ǵa­shy. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq óndiris degen osy. Budan buryn tek shıkizat qoımasy ǵana bolyp kelgen elimizde daıyn ónim shyǵaratyn óndi­ris orny ashyldy. Álemdik rynokta joǵary suranysqa ıe bolǵan «Qazaq­stan alıýmınııi» ómirge joldama aldy. Men ózim 2008 jyldan beri osy zaýytta eńbek etip kelemin. Jańa zaýytta jas, bilikti, jańa tehnologııalarmen jumys jasaı alatyn jastar kóptep eńbek etedi. Olar, ıaǵnı meniń qur­dastarym osyndaı qýatty jańa óndi­risterdiń elimizdiń damýy men órkendeýine bastalǵan jol ekenin jaqsy biledi. О́ndiriste eńbek etý ońaı emes. Ol taban­dy­lyqty, senimdilikti talap etedi. «Qa­zaqstanda jasalǵan» degen óz elimizdiń otan­dyq ónimderin óz qo­lymyzben jasap jatqanymyzdy bıik mártebe sanaımyz. Árıne, osyn­daı jarqy­raǵan jańa zaman zaýy­tynda eńbek ete júrip árqashanda Elbasynyń bizderge, jastarǵa, jas metallýrgterge degen shynaıy qam­qorlyǵyn kórip júrmiz. Burynǵy jumysshy­lardaı emes, biz qazir joǵary tehnologııalar óndirisinde jumys ja­saımyz. О́tken jyly jel­toqsan aıynda meniń baqytty kúnim boldy – jas metallýrg retinde, óndiristegi tynymsyz eńbektiń jolynda, Elba­synyń óz qolynan «Qurmet» ordenin aldym.

Ulan ÁÝBÁKIROV, alıýmınıı óndirisiniń operatory.

__________________________

Aıqarma betterdi daıyndaǵan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Pavlodar oblysyndaǵy menshikti tilshisi Farıda BYQAI.

Sýretterin túsirgen Valerıı BÝGAEV.