Berekeli óńirge merekelik kóńil-kúı jarasady

О́kinishke qaraı, elimiz táýel­sizdik alǵan jyldardan bastap Qostanaıdyń dáýir­legen dańqy birtindep báseńsı berdi. О́ıtkeni ege­men­diktiń eleń-alań shaǵynda «barter» degen paıda bolyp, búkil mal ataýlynyń túbine jetti. Aıtalyq, eń nashar degen, biryńǵaı dotasııamen kún kórip otyrǵan keńshardyń ózinde ol jyldary kem degende myńǵa tar­ta jylqy,  5-6 myń bas iri qara, 20 myńnan as­tam qoı bolsa, búginde sol maldan tigerge tuıaq qal­ǵan joq.

Toqsanynshy jyldar­daǵy daǵdarystyń sal­da­ry­nan mıllıondaǵan gek­tarǵa egilip kelgen astyq al­qaptarynyń kólemi kúrt qul­dyrady. Mysal úshin aıtar bolsaq, ol ýaqyttary keıbir keńsharlardyń bir ózi ǵana 100 myń gektardan astam alqapqa egin egetin. Qostanaıda óndiriletin ken­niń negizgi tutynýshysy bolyp tabylatyn Reseı óz eko­nomıkasynyń turalaýyna baılanysty qazaqstandyq shıkizattan bas tartty. Mi­ne, osy jaǵdaılardyń bári oblysqa aýyr soqqy bolyp tıdi.

Oblystaǵy turǵyndar sany­nyń kemý úrdisi de biraz jaıdan habar beretin táriz­di. Máselen 1999 jyl men 2011 jyldyń arasynda oblys halqynyń sany 1 017 729-dan 879 579-ǵa deıin kemi­gen. Odan keıingi tórt jyl­da halyq sany 3 myń adamǵa artqanymen, sońǵy eki jylda taǵy da 8 myń adam­ǵa azaıyp ketken. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynda oblystyń eń shaǵyn degen aýdandarynyń halqy 30 myńǵa jaqyndap baratyn. Búginde negizinen jergilikti ult ókilderi qonystanǵan Amangeldi, Jankeldın, Naýyrzym aýdan­darynyń ár­qaısysynyń hal­qy­nyń sany 20 myńǵa da jetpeıdi.

Deı tursaq ta, Qazaqstan ekonomıkasy jandana bastaǵan 2000-jyldardyń ba­synan bastap Qostanaı óńirinde de qarań-qurań tirshilik paıda boldy. De­genmen, ábden tıtyqtaǵan sharýa­shylyqtardy qaıta qal­pyna keltirý ońaı mindet emes edi. Sondyqtan bolar,­ oblys­tyń áleýmettik-eko­no­mıkalyq ahýalyn jaqsartý baǵytyndaǵy jumystardyń aıtarlyqtaı dárejede qolǵa alynǵanyna qaramastan,  bir kezderdegi bıik mejelerge jetý áli de múmkin bola almaı otyr. 

Taıaýda Qostanaıda bolǵa­nymda, atqarylyp jatqan oń­dy is-sharalardy kórip kóńil toǵaıdy. Qalada qurylys ju­mys­tary jap-jaqsy qar­qynmen júrgizilip jatyr eken. Bulaı deıtinim, bir zamand­ary turǵyn úı, basqa da qurylystar salý­dan elimizde aldyńǵy oryn­dar­dyń birin ıelengen Qos­tanaıda soń­­ǵy jyldary bul sala da edáýir saıabyrsyp qal­ǵan bola­tyn.

Negizinen kottedjder tur­ǵyzylyp (olardy da qaltaly azamattar óz kúshterimen salyp jatyr), kóp qabatty úılerdiń boı  kóterýi Qazaqstannyń basqa óńirlerimen salys­tyrǵanda tym sylbyr damydy. Sońǵy jyldary sol olqylyqtyń ornyn toltyrý baǵytynda talpynystyń bar ekendigi baıqalady. Sonyń nátıjesi shyǵar, bir kezderi qulazyp bos jatqan «ekinshi Qostanaı» dep atalatyn aımaqta bútindeı bir shaǵyn aýdannyń paıda bolyp kele jatqanynyń kýási boldyq.

Dál osy jerde turǵyzylǵan aýmaǵy atshaptyrym bolatyn «Qostanaı plaza» dep ata­latyn sýpermarket te halyqqa qazirgi zaman talabyna saı qyzmet kórsetip tur eken. Buǵan deıin de qalada iri-iri saýda oryndary paıdalanýǵa berilgenin eskersek, jańa sýpermarket solardyń qataryn tolyqtyra túsken syńaıly.

Onyń syrtynda qala kósheleri tártipke keltirilip, jańadan asfalt tóselýde. Bul az deseńiz, qa­la­da ÝEFA standarttaryna jaýap beretin, bıiktigi shamamen toǵyz qabat úıdeı eńseli bolatyn fýtbol arenasy salynyp jatqany týraly jaǵymdy jańalyqty da estip qýanyp qaldyq. Eger osy qarqynynan tanbasa, sońǵy ýaqytta damýy tejelińkirep qalǵan qalanyń boıyna qan júgirip, kelbetiniń kórkeıe túser kúni de alys emes.

Biz Qostanaıdaǵy qury­lys barysyn jaıdan-jaı áńgimelep otyrǵan joqpyz. Bir zamandary oblys qury­lys salýdan respýblıka­da aldyńǵy qa­tardan kóri­ne bildi. Oǵan qalada te­mir-beton buıymdary kom­bınatynyń jumys isteýi de óz septigin tıgiz­geni anyq.­

Eń úlken avtovokzal­ (Almatydan keıingi) men kóz tartatyn temir jol vok­zaly da qalada sonaý 1970-1980 jyldary boı kóterdi. Kınoteatrlar men mádenıet úıleri de ózge qalalardaǵydan artyq bolmasa kem bolǵan joq. Eń bas­tysy, qala óte taza, tur­ǵyn­dardyń ómir súrýi úshin meılinshe qolaıly bolatyn. Soǵan oraı shaharda qoǵamdyq tártip te jaqsy boldy.

Sóz oraıynda sútti un­taq­tan ezip iship, et pen je­mis-jıdekti syrttan tasymaldap otyrǵan qazirgideı shaqta oblystyń aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa suranyp turǵan óńir ekenin es­ke sala ketý de artyq emes. Oǵan joǵaryda ózimiz az-muz toqtalyp ótken burnaǵy jyldardaǵy kórsetkishterge nazar aýdara otyryp ta kóz jetkizýge bolady. 

Kezinde biz de osy qalada oqydyq, ómir súrdik. Qaladaǵy as­ha­­na­larda taǵam túrleri degenimiz molynan bolatyn. Ási­rese  jaılaýda júrgen maldan alynǵan qaımaq pen sút adam­nyń tilin úıiretin. Nesin jasyramyz, qazirgi ýaqytta oblystaǵy mal ósi­rýge de, baý-baqsha ósirýge de qolaıly ulan-baıtaq jerler qańyrap bos jatyr. Ony da ózimiz árili-berili ótkende jyl saıyn kórip júrmiz. Máselen Qostanaı qala­sy­nan Arqalyq qalasyna deıin shamamen alǵanda 450 shaqyrymdaı jer.

Mine, dál osy aralyqty júrip ót­kende jolshybaı jaıylyp júrgen bir asha tuıaqty kez­destirmeýge bolady. Osy oraıda aýyl sharýa­shy­lyǵy nelikten kenjelep qalyp otyr, ony alǵa bas­tyrý úshin ne isteý kerek degen saýaldyń týyndaýy ábden múmkin. Bul úshin bar bolǵany memleket tarapynan laıyqty qoldaý kórsetilýi kerek, ıaǵnı arnaıy sýbsıdııalar bóle otyryp, mal bordaqylaý alańdary  men taýarly-sút fermalarynyń sanyn arttyrý qajet. Sonda ǵana Memleket basshysynyń aýyl sharýashylyǵyn ekono­mıkanyń draıverine aınaldyrý kerek degen talaby naqty júzege asatyn bolady.

Árıne, bul aıtylǵandarǵa qarap Qostanaı topyraǵynda aýyl sharýashylyǵy múl­de turalap tur degen uǵym­ týmaýy tıis. Oblys kóle­minde «Karken» JShS, «Altyn­sarıno», «Qara­sý et» sııaqty jap-jaqsy je­tistikterge qol jetkizip júrgen maqtaý­ly aýylsharýashylyq qurylym­dary bar. Sol sııaqty Sachıkov aýylynda taýarly-sút fermasynyń ashylǵanynan da qulaǵdarmyz.

Biraq ulan-­ǵaıyr terrıtorııany alyp jatqan oblys úshin joǵa­rydaǵydaı sanaýly sharýa­shylyqtardyń teńizge tamǵan tamshydaı ǵana áser etetinin de moıyndaý qajet. Ras, oblystyń ońtústik aýdandarynda mal ósirip otyrǵan jekelegen adamdar bar. О́ki­nishke qaraı, oblys halqy olar­dyń malynan alynǵan ónimniń ıgiligin kóre alyp otyrǵan joq.

О́ıtkeni tym shalǵaıda jatqan eldi mekenderden ónim jetkizý óte qıyn mindet bolyp tur. Sondyqtan olar da qolyndaǵy maldaryn saýdagerlerge tiri salmaqta satyp, kúnkórisin aıyrýdan árige bara almaı otyr.

Osy oıdyń oraıynda bir eske­retin jaıt, ár óńirdiń ózine tán erekshelikteri bar.­ Qazaqstannyń batysy mu­­naıy­men jáne gazymen órkendep jatsa, ondaı qaz­ba baılyǵy joq Qostanaı sııaq­ty oblystardyń aýyl sha­rýa­shylyǵyn damytýy tıis ekendigi esh kúmán týdyrmaýy tıis. Ásirese azyq-túlik qa­ýipsizdigi problemasy álemdik qa­ýymdastyqty alańdatyp otyr­ǵan qazirgi shaqta munyń ózi der kezinde qolǵa alynǵan óte mańyzdy is bolar edi.

Tek osyndaı múm­kindikterdi paıdalana otyryp qana Tobyly men Torǵaıy týlap aqqan, jaǵa­laı qaraǵaılar kómkergen berekeli meken Qostanaı aty­ra­bynyń merekelik kóńil-kúımen ómir sú­retinine úlken úmitpen qaraýǵa bolady.

Seıfolla ShAIYNǴAZY,

«Egemen Qazaqstan»