Elbasynyń Jarlyǵyna sáıkes aýyldyq jáne aýdandyq ákimderdiń bir jyl ishinde atqarǵan jumystary jaıly turǵyndar aldynda jasaǵan esepterin jınaqtap, qorytyp, ne túıdik degen tóńirekte áńgime órbitkendi jón kórip otyrmyz. О́ıtkeni, egiz qozydaı uqsas baıandamalardyń qaı qaısysyn ashyp qalsań da syqıǵan sıfrlardan, alaýlatqan-jalaýlatqan raporttyq tabystardan, kóterińki, lepti sózderden kóz súrinetini jasyryn emes. Árıne, atqarylǵan sharýalar jaıly habardar etý qajettigin joqqa shyǵýrýdan aýlaqpyz. Biraq solaı eken dep derekterdi ońdy-soldy, jónsiz tyqpalaı bergennen tyńdaýshyny jalyqtyryp alary, mezi eteri anyq. Kerisinshe, dámin keltire otyryp, taıǵa tańba basqandaı, alaqanǵa salǵandaı búge-shigesine deıin jazylsa, sóz basqa. О́kinishke oraı jyl saıyn bas almastan oqylatyn taptaýryn, jattandy baıandamalar talaı jyl qordalanǵan shetin problemalardy sheshe qoıady degenge sený qıyn. О́ıtkeni, osyndaı alqaly bas qosýlarda aıtyla-aıtyla ábden jaýyr bolǵan máseleler jyl saıyn nege qaıtalana beredi degen saýal aldymyzdy kes-kesteı beredi. /Tipti málimetter ǵana jańartylyp, jurtshylyq nazaryna usynylǵan eski baıandamalardy da keziktirgenbiz.
О́zimiz de osy másele boıynsha qalam tartýǵa oqtalyp júr edik. Tezdetýge Arhan aýylynda turatyn gazetimizdiń turaqty oqyrmany Tólebaev Álim aqsaqaldyń telefon soǵýy túrtki boldy. «Meniń pikirimshe, jergilikti jerlerde ákimderdiń esepti kezdesýlerin uıymdastyrýdaǵy maqsat– kópshilikti tolǵantqan áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń kenjelep qalǵan tustaryn talqylaý, uǵynyqty usynystar men syn pikirlerdiń sheshimin tabýyna járdemdesý, yqpal jasaý, baqylaýǵa alý, joǵary atqarýshy organdarǵa jetkizý, másele etip qoıý» degen Álekeń jıyndy aýyl ákiminiń jaýapkershiligi men esep berý mindettiligine yqpal jasaıtyn qural retinde sezine almaǵanyn, ashyq suhbattan góri san, sıfr qýalap ketýshilik, jaǵdaıdy jalpylama baıandaý kóleńkesinen asa almaǵanyn jasyrmady. –Okrýgte jumys isteıtin sharýa qojalyqtary, seriktestikter ıeligindegi qoǵamdyq maldardan brýsellez aýrýy shyǵyp, onyń ýshyqqany sonshalyq adamdarǵa juqqan ondaǵan fakt tirkeldi. Onyń zardabyn áli kúnge deıin tartyp kelemiz. Osyndaı soqtaly máselelerdiń ne sebepti oryn alýyna baǵa berilip, budan bylaı boldyrmaýdyń joldary atap kórsetilýi kerek edi. Jeke adamdardyń maldary sharýashylyqtardikimen aralasyp baǵylatyndyqtan, juqpaly kesel taralmaǵanda qaıtedi? Alda belgilengen mindetter qoǵamdyq ómirimizdegi saıası-ekonomıkalyq jaǵdaılarmen, Elbasynyń talap-mindetterimen sabaqtastyryla qamtylsa áldeqaıda nanymdy ári naqty bolar edi degen úmitimiz ázirge aqtalmaı tur, dedi ol sóziniń sońynda.
Jylyna bir márte ótetin dástúrli sharanyń mańyzdylyǵyn, aýqymdylyǵyn eskermeýdiń taǵy bir mysalyna toqtala ketken artyqtyq etpes. Oblys ortalyǵymen irgeles qonǵan Qyzyljar aýdanynda 50 myńǵa jýyq adam turady. Qaı jaǵynan alsaq ta, aýdannyń áleýeti zor bolǵanymen, áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdi sheshýdegi múmkindikter utymdy paıdalanylmaı keledi. Prıbrejnoe aýyldyq okrýginde uıymdastyrylǵan kezdesýge 3 myńǵa jýyq turǵynnan 50-deıi ǵana qatyssa, jartysynan astamy aýdan ákimine ere kelgen laýazym ıeleri bolyp shyqty. Osynyń ózinen adamdar durys qulaqtyndyrylmaǵan bolmasa jergilikti bılikke degen senimsizdigi bolar degen qorytyndy jasaýǵa ıtermeleıtin tárizdi. Sebebi, Petropavl qalasynan 15 shaqyrym ǵana jerdegi shaqaýlyqtardyń shurq-shurq tesik joldyń azabyn kórip kele jatqanyna birneshe jyl. Ár kezdesý saıyn oryndalmaıtyn ýáde úıip-tógip berilse de «baıaǵy jartas-bir jartastyń» kebin kıgen. Aýylishilik joldar da–quraq kórpe ispettes. Baıandamadaǵy «Dıplommen–aýylǵa!» baǵdarlamasy jas mamandardyń eldi mekenderge kelip, turaqtanýyn qamtamasyz etip jatyr degen sózder qulaqqa jyly estilgenimen, kóńilge kúdik uıalatatyn tustar joq emes. Jas maman Nartaı Moldahmetov 10 jyldan beri osy baǵdarlamanyń ıgiligin kóre almaı, saly ábden sýǵa ketken. Jeńildetilgen nesıege baspana turǵyzyp alaıyn degen úmiti oty óshken. Bul joly da shyǵaryp salma jaýapty qanaǵat tutty.
«Arman» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Amanbaı Sádýov ishte jınalǵan sherin aýdan ákiminiń aldynda aqtarǵanymen, oıynyń júzege asýy neǵaıbyl. Ol ekinshi toptaǵy múgedektigine qaramastan tórt túlik ósirýmen aınalysady. Mal jaıatyn jaıylymǵa qoly endi jete bergende basqa okrýg turǵyny qaǵyp áketken. Sonyń saldarynan 4 mıllıon teńgege satyp alǵan tehnıkasy, aýyldastaryn jemshóppen qamtamasyz etemin degen ýádesi jaıyna qalǵan. Osyndaı bassyzdyqqa qatty kúıinip, amalsyz sotqa qaırylǵan. Bir sózben aıtqanda, ony alda áli talaı shyrǵalań, árli-berli sendelis kútip turǵan tárizdi.
1500-deı turǵyny bar Prıbrejnoe aýylynyń da ashy ishekteı sozylyp kele jatqan problemalar jetip artylady. Máselen, jastar jaǵy klýb úıin salyp berý jóninde aýyl, aýdan ákimdigine birneshe ret barypty. Bıyl da bul ótinish qanaǵattandyrylady degenge sený qıyn. О́ıtkeni, berilgen jaýap ekiushty. Sonda deımiz-aý, Elbasynyń bastamasymen bıylǵy jyl «Jastar jyly» retinde jarııalanǵanyn bilmegenderi me? Kúniburyn qam jasap, «mine, ıesiz nysan taptyq, kúrdeli jóndeý jasap beremiz dese, jastar máz bolyp qalmaýshy ma edi? Atqaminerler áli kúnge deıin bos ǵımarat satyp alý jaıyn «qarastyrýmen» júr.
Kóktemge salym eldi meken qar qursaýynda qalyp, onyń aqyry qarǵyn sýǵa ulasyp jatady. Jylda osylaı. Byltyr birqatar úılerdi qyzyl sý shaıyp, úlken shyǵyn keltirgen. Bıylǵy jaıymyz ne bolady, eski damba jaramsyz. Jańasy qashan turǵyzylady? degen suraqqa da mardymdy jaýap alynbady.
Aýdan ortalyǵy Beskól kentinde de sheshimin kútken máseleler az emes. Onyń birsypyrasy qaıtadan qozǵaldy. Ásirese, jol, qoǵamdyq kólik qatynasy, abattandyrý, jaryqtandyrý, turǵyn úı jaıy ótkir tur. Tatıana Torgasheva balalar úıinde tárbeıelenipti. Ata-ananyń qamqorlyǵynsyz ósken boıjetken qazir aýdan ortalyǵyndaǵy mektepterdiń birinde muǵalim bolyp isteıdi. Áli kúnge deıin basybaıly páteri joq. Baspananyń kezeginde turǵanyna on jyldan asypty. Osydan birer aı buryn halyqtyń áljýaz sanaty úshin 30 páterlik úı qoldanysqa berilgenimen ilikpeı qalypty. Ol ózim qatarly qurbylarym qonys toıyn toılady, meniń kezegim qashan jetedi dep nazalanady. Aýdan ákimi 5 qabatty eki turǵyn úıdiń jobalaryn ázirlep jatyrmyz. Olar jeke ınvestısııa boıynsha jáne jaldamaly baspana retinde memleket qarajatyna salynady degen jalpylama jaýappen ǵana shekteldi.
Zeınetker Ermek Muqanov otbasymen kenttiń ońtústik-shyǵys yqsham aýdanynda turady. Balalary men nemereleri oblys ortalyǵynan atasy men ájesine qonaqqa kelý úshin 101-shi avtobýspen qatynaıdy eken. Eki aralyqty jalǵastyratyn jalǵyz qoǵamdyq kólik bul yqsham aýdanǵa barmaıtyn kórinedi. Qarııanyń tarapynan marshrýtty uzartyp berseńizder. Bul jaqta oqýshylar kóp, mektep bolsa alys. Balalarǵa jaıaý qatynaý óte qıyn degen usynys aıtylǵanymen, aıaqsyz qalǵan. Osy máseleni sheshý jóninde buǵan deıin naqty tapsyrma berilse de, esepti kezdesýge deıin oryndalmaı kelgeni salǵyrttyqtyń saldary degen tujyrym jasaýǵa tolyq negiz bar.
Volodar aýyldyq okrýginiń turǵyndary aýyzsýdyń sanıtarlyq-gıgıenalyq talaptarǵa sáıkes kelmeıtinin aıtyp, nalıdy. Osydan bes jyl buryn aýylda jergilikti sý uńǵymasy qazylyp, sapasy jaqsarǵanymen, sý súzgisi isten shyqqandyqtan, sý laılanyp, dámi kermek tartqan. Eki jylǵy sergeldeń jabdyqty jańalaýǵa tirelip turǵan jaıy bar. Qandaı qarajat kózi tartylary belgisiz. Aqan-Burlyq eldi mekeniniń turǵyndary medısına qyzmetkeriniń joqtyǵynan kórshi Quspek aýylyna 3 myń teńgege kólik jaldap barýǵa májbúr. 800-ge jýyq adam turatyn Voskresenovka aýyly aýyz sýǵa muqtaj. Mamlıýt aýdany ákiminiń mindetin atqarýshy Rýstam Ǵabbasovtyń sý máselesin qarastyryp jatyrmyz. Naqty sheshim áli joq degen jaýaby esepti kezdesýge qatysýshylardy qanaǵattandyra qoıǵan joq. Dárihana ashý sekildi qarapaıym másele kún tártibinen túspeýine qaraǵanda áli biraz ýaqyt kútýge týra keletin syqyldy. Aqjar aýdanynda ótken eseptik kezdesýlerde aılyq jalaqynyń tómendigi, memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysý belsendiliginiń tómendigi, memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń báseńdigi belgili boldy.
Aýyldyqtardy aýyz sýmen jabdyqtaý, keń jolaqty ınternetke, uıaly baılanysqa qosý, jańa jumys oryndaryn ashý, kásipkerlikti damytý, jeńildikti nesıe, jer telimin alý jaılary da qatty tolǵandyratyny esepti kezdesýler barysynda anyq baıqaldy. Olaı bolsa, ákim esebi jurtshylyq úshin jasalatynyn uǵynatyn mezgil jetti. Ýáde bergen eken, údeden kóriný–buljymas mindet.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
