Alaıda talaıdyń armanyna aınalǵan shekara shebindegi, eldiń sheti, jeldiń ótindegi Katonqaraǵaıda sońǵy jyldar muǵdarynda halyq sany azaıyp bara jatqany ashy da bolsa, shyndyq. «Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» demekshi, Altaıdan jurttyń aýa kóshýine sebep kóp. Sebeptiń bárin jipke tizsek, alysqa ketermiz. Kósher jurt kóshti, keter halyq ketti. Qazirgi eń úlken, túıindi másele – elde qalǵan aǵaıyndy saqtap qalý bolsa kerek. Jaqynda osy maqsatta burynǵy aýdan ortalyǵy – Katonqaraǵaı aýylynda «Katonqaraǵaı aýdanynyń bolashaǵyna sanaly kózqaras» atty ınvestısııalyq forým ótip, osy aýdan topyraǵynan túlep ushyp, búginde qanaty qataıǵan iri kásipkerler týǵan mekenderin túletý, el eńsesin kóterý jaıyn aqyldasty.
Aýylda 15 jylda adam qalmaýy múmkin
Katonqaraǵaıdyń is basynda, bıznes salasynda júrgen azamattary forýmǵa qur kelmepti, jergilikti jurtty serpiltýge septigi tıer naqty usynystaryn, júıeli josparlaryn ala kelipti. Oıǵa alǵan jospar-jobalaryn tezdetip qolǵa alý úshin úsh-tórt aı buryn Serik Tolyqpaev, Qaırat Ahmetov, Ǵanı Shaımerdenov bastaǵan mesenattar «Katonqaraǵaı aýdanynyń turaqty damýy» atty qoǵamdyq qor qurǵan eken. «Teatr kıim ilgishten bastalady» demekshi, qor alǵashqy qanatqaqty jumystaryn aýdan ortalyǵy – Úlken Naryn men Katonqaraǵaı aýyldaryn san jyl qordalanǵan qoqystan tazartýdan bastap, 10 mıllıon teńgege eki eldi mekendegi qoqys alańdaryn retke keltirip, arnaıy qorshaý ornatty. Eń mańyzdysy, qor Katonqaraǵaı aýdanyn damytýdyń 10 jyldyq josparyn ázirledi. Jospardy ázirleý úshin aýdannyń búgingi jaǵdaıyna barlyq sala boıynsha saraptama jasady. Qor usynǵan málimetterge súıensek, sońǵy 18 jylda aýdan halqy 48 paıyzǵa azaıǵan (qazirgi turǵyndar sany – 23 207 adam). Tek sońǵy eki jylda aýdannan 3 myńnan astam (2017 jyly – 975, 2018 jyly – 2355) adam kóship ketti.
Qor qazirden bastap tıisti is-sharalardy jedeldetip qolǵa almasa, Katonqaraǵaıdyń 2609 turǵyny bar 13 aýyly Aqsharbaq (9), Qundyzdy (23), Qarajal (51), Bekalqa (36), Alybaı (52), Sogornoe (75), Novopolıakovka (358), Prımorskoe (118), Solonovka (760), Besúı (83), Balǵyn (287), Moıyldy (55), Jańa-Haırýzovka (702) 5, 6259 turǵyny bar 15 aýyly Aqsý (649), Sennoe (209), Aqqaınar (755), Topqaıyń (517), Berel (457), Jazoba (154), О́rnek (127), Jambyl (348), Barlyq (368), Juldyz (218), Belqaraǵaı (501), Kishi Naryn (637), Soldatova (900), Úshbulaq (157), Kókbastaý (262) 10, al 14 339 turǵyny bar 20 aýyly Úlken Naryn (4552), Katonqaraǵaı (3262), О́rel (1125), Qaıyńdy (200), Altynbel (1102), Shyńǵystaı (608), Kókterek (302), Korobıha (383), Arshaty (375), Qyzyljuldyz (242), Úshtóbe (175), Jańa-Úlgi (348), Svınchatka (77), Egindi (169), Aqmaral (144), Eńbek (355), Maıemer (600), Qabyrǵa (217), Shubaraǵash (51), Rahman qaınary (52) 10-15 jyldan astam ýaqyttan keıin jabylýy múmkin degen boljamdaryn alǵa tartty. Árıne aýyl desek áýeli mektep eske túsedi. Qor aldaǵy 2-4 jyl kóleminde Aqmaral, Juldyz, Jazoba, Úshtóbe, Balǵyn, Qaıyńdy, Qabyrǵa, Qyzyljuldyz, Kókterek, Eńbek aýyldaryndaǵy 323 oqýshysy, 220 muǵalimi bar 12 mektep, 5-6 jyl kóleminde Sennoe, Barlyq, Jańa-Úlgi, Arshaty, Soldatova, Jambyl, Novopolıakovka, Topqaıyń, Maıemer, Berel, Belqaraǵaı, Kishi-Naryn aýyldaryndaǵy 956 oqýshysy, 250 muǵalimi bar 13 mektep, al 7-15 jyl kóleminde Aqsý, Solonovka, Shyńǵystaı, Jańa-Haırýzovka, Katonqaraǵaı, О́rel, Úlken Naryn aýyldaryndaǵy 2352 oqýshysy, 300 muǵalimi bar 12 mektep jabylý qaýpi bar dep eskertti. Árıne aýyldar men mektepterdiń jabylýynan betin aýlaq qylsyn deımiz. Degenmen «saqtyqta qorlyq joq».
Týrızm klasterine 500 mıllıon teńge bólinedi
Endi osy aýyldar men mektepterdiń jabylmaı, jandana túsýi úshin aýdan azamattary nendeı isterdi qolǵa alýy kerek? Qordyń jospary qandaı? Investısııalyq forýmdy ashqan Katonqaraǵaı aýdanynyń ákimi Renat Qurmambaev aýdannyń týrıstik áleýeti zor bolǵanymen kelýshilerge kedergi keltiretin jaıttardyń bar ekendigin aıtty. «Aýdanymyz shalǵaıda ornalasqan, birde bir óndiris orny joq, turǵyndar negizinen aýyl sharýashylyǵymen kúnderin kórip otyr. Týrızm – tek jaz maýsymynda ǵana. Sondyqtan aýdanda qysqy týrızmdi damytsaq deımiz. Aýdanǵa keletin týrıster tamaqtaný jaǵynan qınalady. О́skemen men Altaı aýdanynyń arasynda dámhana kóp. Al Úlken Naryn men Berel arasynda jalǵyz ǵana dámhana bar. Osy rette biz bıznes ókilderimen birlese jumys isteýge, usynystardy qabyldaýǵa daıynbyz. Halyq kóship jatqanymen aýdanǵa elimizdiń ózge óńirlerinen kóship kelip jatqan turǵyndar da bar. Eń mańyzdysy, biz «balyq berme, qarmaq ber» qaǵıdasyn ustanyp jergilikti halyqty tabys tabýǵa úıretýimiz kerek», dedi ol.
Forýmda sóz alǵan «Katonqaraǵaı aýdanynyń turaqty damýy» qoǵamdyq qorynyń úsh quryltaıshysynyń biri, «Aitas KZ» AQ bas dırektory Serik Tolyqpaev aýdandaǵy halyqtyń kóshin toqtatyp, eldiń eńsesin kóterý úshin Katonqaraǵaıda týrıstik, agrarlyq jáne bilim klasterin birdeı damytý kerektigin atap ótip, qor aldaǵy 10 jyl kóleminde aýdandaǵy eń úlken úsh eldi mekendi – Úlken Naryn, Katonqaraǵaı men О́reldi ómir sapasy álemdik deńgeıge sáıkes keletin aýyldar qataryna qosýdy josparlap otyrǵandaryn jetkizdi. Qor aldaǵy 10 jylda osy úsh aýylda shaǵyn áýejaı, fın úlgisindegi balabaqshalar, aǵylshyn tilin tereńdetip oqytatyn jekemenshik mektepter, táýlik boıy jumys isteıtin dárihanalar men dámhanalar, jyl boıy toqtaýsyz qyzmet kórsetetin bilim berý lagerlerin, zamanaýı qurylǵylarmen jabdyqtalǵan emhanalardy ashyp, Arbat kóshesi, balalar alańdaryn, «Urpaqtar sabaqtyǵy» baǵdarlamasy aıasynda kottedjdi kvartal men sport keshenin salyp, bıznes ıdeıalarǵa shaǵyn granttar berýdi josparlaǵan eken. «Biz qordy qurmas buryn aýdannyń ozyq tustary men osal tustaryn ábden saraladyq. Sarapshylarmen kezdestik. Qordy qurýdaǵy maqsat-muratymyz – tabys tabý, qaıyrymdylyq kómek kórsetý emes, aýdandy kóterý, turǵyndardyń jumys isteýine múmkindik berý. Muny osy qasıetti topyraqta týyp-ósken Katonnyń týmalary, biz qolǵa almasaq, syrttan kelip eshkim istemeıdi. Bul jerde qoǵam, bılik pen bıznes úsheýiniń sınergııasy, ıaǵnı birligi kerek. Bul sharýa Katonqaraǵaıdyń árbir turǵynynyń erik-jigerin, týǵan jerge degen súıispenshiligin qajet etedi. Joǵaryda atap ótken jobalardy júzege asyrý úshin úlken ınvestısııa, qomaqty qarajat qajet. Osy iske aýdannyń úlkendi-kishili kásipker azamattary úles qosady degen senimdemin» degen Serik Tolyqpaev týǵan jerinde týrıstik klasterdi órkendetý úshin óz qaltasynan aldaǵy 10 jyl kóleminde jyl saıyn 50 mıllıon teńgeden 500 mıllıon teńge qarajat bólýge ázir ekendigin jetkizip, jerlesterin bir jelpindirip tastady. Kásipker bul qarajat aýdannyń týrızm salasyndaǵy barlyq máselesin sheshpese de, osy saladaǵy birqatar túıtkilderdi tarqatýǵa, halyqtyń ekonomıkalyq bilimin ulǵaıtýǵa, ekologııalyq saýatyn ashýǵa, kásibin endi bastaǵan azamattarǵa qol ushyn sozýǵa septesetinine senimdi.
«Jýsan» jerlesterdi shaqyrady
Qor aýdan jurtshylyǵy nazaryna usynyp otyrǵan jobanyń biri «Jýsan» dep atalady. Joba sheńberinde Úlken Naryn, Katonqaraǵaı jáne О́rel aýyldarynyń mańynda, tabıǵat aıasynda kottedjdi aýyl salý josparlanǵan. «Buryn aýdanda turyp kóship ketken jerlesterimiz arasynda týǵan jerine qaıta oralǵysy keletinderi de bar. Biraq baraıyn dese daıyn turǵan úıi joq. Sondyqtan biz bul jobany aýdanǵa qaıta kelýge nıetti azamattarǵa arnasaq deımiz. Olar osy ýaqytqa deıin alǵan bilimin, jıǵan tájirıbesin elge, jas urpaq ıgiligine jumsap, bilgenderin úıretse, oqytsa deımiz. Biz Úlken Naryn men Katonqaraǵaı aýyldarynan kottedjderdiń salynatyn ornyn da belgilep qoıdyq. Qalada bar jaǵdaıdyń barlyǵy jasalady. Jeke ákimshiligi bolady. Qorshaǵan ortamen úılesimde bolýy úshin tek tabıǵı materıaldardan turǵyzylatyn bul úıler jalǵa berilýi de múmkin, qonaqúı nómirleri de bolýy múmkin. Ol jaǵyn pysyqtap jatyrmyz. Tek osy jobaǵa ınvestor qajet», deıdi S.Tolyqpaev.
Qoǵamdyq qor eń áýeli aýdanda týrıstik klasterdi damytýdy josparlap otyr. Búginde aýdan ekonomıkasyndaǵy týrızmniń úlesi 1 paıyzdy ǵana quraıdy eken. «Katonqaraǵaı aýdanynyń turaqty damýy» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory Serik Júnisovtyń aıtýynsha, qor aldaǵy 10 jyl kóleminde aýdan ekonomıkasyna týrızmnen túsetin tabysty 30 paıyzǵa deıin kóterýdi kózdep otyr. «Qazirgi ýaqytta Katonqaraǵaıda bir mezgilde 555 adamdy qabyldaı alatyn 30 qonaqúı bar. Jol boıynda qyzmet kórsetetin nysandar sany – 14. Aýdanǵa keletin týrısterdiń jyldyq kórsetkishi 6 myń adam ar jaq-ber jaǵynda. Joǵaryda atap ótken 30 paıyzǵa jetý úshin qonaq úıler sanyn 80-ge jetkizýimiz kerek. Qonaqúıler bir mezgilde 3105 adamdy qabyldaıtyndaı bolýy qajet. Demek, aýdan jylyna 6 myń emes, 70 myń týrıstke qyzmet kórsetetin deńgeıge jetkeni abzal. Aýdannyń halyq kóship jatqan aýyldarynda etno týrızm men ekologııalyq týrızmdi damytýǵa kúsh salatyn bolamyz. Úlken ǵımarattar salmaımyz, týrısterge kıiz úı úlgisindegi nysandarda qyzmet kórsetiledi» deıdi ol.
Forýmda Qyrǵyzstan men Mońǵolııadan, elimizdiń Nur-Sultan, Almaty qalalarynan kelgen týrızm salasynyń bilikti mamandary Katonqaraǵaıda týrızmdi qalaı damytý, turǵyndardy qalaı oqytý kerektigi jaıyndaǵy oılaryn naqty mysaldar keltire otyryp ortaǵa salyp, tájirıbelerimen bólisti.
Utymdy usynystar
Aısha MÁMBETALIEVA,
«Qyrǵyz týrızm OsOO» dırektory:
– Týrızm salasynda 15 jyldan beri jumys istep kelemin. Áýelde eko týrızm sóz bolǵanda qyrǵyz aǵaıyndaryńyz da «Sasyq týrıster bizge ne kerek?» dep at-tonyn ala qashqan bolatyn. Qonaqjaılyq kóshpendilerdiń qanynda bar dúnıe ǵoı. Eshteńeni oılap tabýdyń qajeti joq. Mysal retinde Qyrǵyzstannyń Naryn oblysynyń Kochkor aýylyn aıtaıyn. Basynda bul aýylǵa eshkim barmaıtyn. Halyq kóship, aýylda úlken kisiler ǵana qalǵan bolatyn. Sóılestik, oqyttyq. Qazir Kochkor aýyly týrızminiń kósh basynda tur. 2000 jyly Qyrǵyzstan aýyldary bar-joǵy 18 týrıst qabyldasa, 2006 jyly bul kórsetkish 6 myńǵa jetti. Eger Katonqaraǵaıda sheteldik týrısterdi qabyldaı bastasańyzdar, qonaq bólmesin daıyndaý jaǵyn ǵana emes, olardy qyzyqtyratyn ártúrli baǵdarlamalardy da esten shyǵarmańyzdar. Máselen, Qyrǵyzstanda týrısterge kórsetiletin baǵdarlamanyń biri «Baýyrsaq shoý» 30 AQSh dollary turady. Bul bizdegi – eń tanymal shoý. Eń mańyzdysy, turǵyndardy oqytýǵa kóńil bólý kerek, týrısterdi qabyldaýdy úıretý qajet.
Aıdos ATAI, Mońǵolııa taý búrkiti qoǵamynyń atqarýshy dırektorynyń orynbasary:
– Mońǵolııadaǵy qazaqtar salt-dástúrdi jaqsy saqtaǵan. XIII ǵasyrda qalaı ómir súrse, qazir de solaı. Sheteldik týrıster osyny kórýge keledi. Olardy taǵy bir qyzyqtyratyn dúnıe – jabaıy tabıǵat. Bul jaǵynan Katonqaraǵaı Mońǵolııany on orap alatyn shyǵar. Osyny paıdalaný kerek. Sosyn kıiz úılerdi kóbeıtý qajet. Bizde saıatshylyq jaqsy damyǵan. Osyny Katonqaraǵaıda da qolǵa alsa artyq bolmas dep oılaımyn. Bul turǵyda ózimiz de kómektesýge daıynbyz.
Talǵat KERTEShEV,
BUU DB bıoalýantúrlilikti saqtaý jobalarynyń menedjeri:
– Ekotýrızm elimizde zań aıasynda jeke sala retinde bekitilmegen. О́ıtkeni birden shyǵyndy aqtamaıdy. Ýaqyt kerek. Katonqaraǵaıda týrızmniń osy salasyn damytýǵa múmkindik bar. Biz Katonqaraǵaı ulttyq parkinde Aqparattyq vızıt ortalyǵyn ashýǵa kómektesemiz. Týrısterge úsh tilde ekskýrsııa júrgizetin gıdterdi daıarlaýǵa, oqytýǵa ázirmiz. Eki kezeńnen turatyn «Eko damý» baǵdarlamasynyń alǵashqy kezeńinde Altynemel, Barsakelmes, Ústirt tabıǵı qoryqtary men Ile -Balqash tabıǵı rezervaty mańynda 209 jumys ornyn ashtyq. Ekinshi kezeń 2020 jyly bastalady. Osy baǵdarlama arqyly jergilikti turǵyndar 6-7 paıyzben nesıe alyp, qonaq bólmesin salyp, 5 jyl kóleminde qaıtarýǵa bolady.
Rashıda ShÁIKENOVA, Qazaqstan týrıstik assosıasııasynyń dırektory:
– Katonqaraǵaıda aýyl týrızmin damytýǵa bolady. Ol úshin ne kerek? Qonaq bólmesi kerek. Qonaq bólmesi kóp shyǵyndy qajet etpeıdi. Aýyl turǵyndary eshteńe salmaı-aq óz úılerinde týrısterdi qabyldaı alady. Biz osyndaı jobany Almaty oblysynyń Saty aýylynda qolǵa aldyq. Biri aýlasyndaǵy bos turǵan qosymsha úıin, biri aýlasyndaǵy kıiz úıin paıdalandy. Aýyl turǵyndarynyń kóbi óz úılerin týrısterge usyndy. Sheteldik týrısterge, onyń ishinde eko týrısterge eń birinshi keregi – taza jatyn oryn, jaqsy tamaq. Olarǵa qymbat qonaqúı emes, shyryshy buzylmaǵan tabıǵat kerek. Qazaqtyń salt-dástúrin kórgisi keledi. Qazir Saty aýylynyń turǵyndarynyń kópshiligi týrısterge qonaq bólmesin berýmen shuǵyldanady. 2019 jyly Saty aýyly 6 myń týrısti qabyldapty. Demek, kún saıyn 500 adamnan qabyldaǵan. Kishkene aýyl týrızmmen kún kórip otyr. Osyny nege Katonda qolǵa almasqa?!
Anatolıı SAVIChEV,
«Almaty city tour» kompanııasynyń teń quryltaıshysy:
– «Qysqy týrızmdi qaı jerlerde qolǵa alýǵa bolady?» dep jaz boıy 4500 shaqyrym jol júrip, Katonqaraǵaıdy aralap shyqtym. Qysqy týrızmdi, onyń ishinde shańǵy sportyn Sarymsaqtyda qolǵa alýǵa bolady eken. Infraqurylymy, jol jaǵdaıy, bári kelip tur. Jaz mezgilinde aýdanda atpen, velosıpedpen, jaıaý serýendeýdi jáne balyq aýlaýdy júzege asyrýǵa bolady. Katonqaraǵaı ulttyq parkinde 5 qosymsha marshrýt ashýǵa daıynbyz.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany,
Katonqaraǵaı aýyly
