Jer besigimizdiń tynyshtyǵyn buzyp, beıbit adamzatty qyzyl qanǵa bóktirgen fashıstik Germanııanyń salyp ketken oırany tarıh betine qara daqtarmen jazylyp qaldy. «Taý alystaǵan saıyn bıikteı túsedi» demekshi, arada qansha ýaqyt ótse de, sol bir kezeńniń mıllıondaǵan júrekterdi muzdatqan qaıǵy-qasiret jańǵyryǵy umytylýdyń ornyna zoraıa túskendeı bolady. Jýyrda jergilikti baspasózde urysta erlikpen qaza tapqan soltústikqazaqstandyq jaýynger Muqajan Mahmetovtiń medalonyn lenıngradtyq izdeýshiler taýyp, týystaryn qýantqany jaıly aqparat jarııalandy. Aradaǵy 70 jyldan keıin súıegi tabylǵan bozdaqqa topyraq týǵan jerinen buıyrdy. Elimiz egemendik alǵaly qanquıly soǵystyń nebir aqtańdaqtary ashylyp, tyń derektermen, ǵylymı saraptaýlarmen tolyǵa túskenin kórip otyrmyz. Sonyń bir mysaly retinde ózim kýá bolǵan tómendegi jaıtty gazet oqyrmandaryna jetkizgendi jón kórdim.
Úsh «Dańq» ordeniniń ıegeri Ábilqaıyr Begáliulynyń erlikke toly ómiriniń belgisiz qyrlary men syrlary kóp-aq
Jer besigimizdiń tynyshtyǵyn buzyp, beıbit adamzatty qyzyl qanǵa bóktirgen fashıstik Germanııanyń salyp ketken oırany tarıh betine qara daqtarmen jazylyp qaldy. «Taý alystaǵan saıyn bıikteı túsedi» demekshi, arada qansha ýaqyt ótse de, sol bir kezeńniń mıllıondaǵan júrekterdi muzdatqan qaıǵy-qasiret jańǵyryǵy umytylýdyń ornyna zoraıa túskendeı bolady. Jýyrda jergilikti baspasózde urysta erlikpen qaza tapqan soltústikqazaqstandyq jaýynger Muqajan Mahmetovtiń medalonyn lenıngradtyq izdeýshiler taýyp, týystaryn qýantqany jaıly aqparat jarııalandy. Aradaǵy 70 jyldan keıin súıegi tabylǵan bozdaqqa topyraq týǵan jerinen buıyrdy. Elimiz egemendik alǵaly qanquıly soǵystyń nebir aqtańdaqtary ashylyp, tyń derektermen, ǵylymı saraptaýlarmen tolyǵa túskenin kórip otyrmyz. Sonyń bir mysaly retinde ózim kýá bolǵan tómendegi jaıtty gazet oqyrmandaryna jetkizgendi jón kórdim.
Olar 5 aǵaıyndy jigit bolatyn. Dúıim eldiń toz-tozyn shyǵaryp, ábden dińkeletken stalındik qýǵyn-súrgin bul áýletti de aınalyp ótpedi. Úkimettiń qyspaǵynan qutylmasyn bilgennen keıin jat jerde boı tasalaýǵa májbúr boldy. Osydan birer jyl buryn qudaıy kórshimiz Nazymbek Áıkenov aǵamyz ben qudaı qosqan qosaǵy Nurıkamal apaıdyń bir qýanyshyna ortaqtasqanymda Qarlykólden ushqan bes arys jaıly kóp estidim. Qos zeınetker Aqmola oblysy Zerendi aýdanyndaǵy Qarlykól aýylynda soǵys jáne eńbek ardageri Ábilqaıyr Begáliulynyń 100 jasqa tolýyna oraı uıymdastyrylǵan eske alý sharasyna qatysyp, marqumnyń arýaǵyna taǵzym etip qaıtypty. Ákeleriniń janqııarlyq batyrlyǵy, kózsiz erligi jaıly «Kókshetaý», «Buqpa» gazetterinde jarııalanǵan maqalalardy oqyp kórýimdi ótindi. Stalıngrad shaıqasy, Kýrsk ıini, Qyrym túbegi, Perekop, Sevastopol, Sapýngora, Bahchasaraı, Iаlta túbindegi qandy qyrǵyndardy bastan ótkerip, beıbit ómir qurylysyna da belsene aralasqan. Bireýi – birinshi, ekeýi – úshinshi dárejeli «Dańq» ordenin jarqyratyp keýdege taǵý kez kelgenniń peshenesine buıyrmasa kerek. Bir tańǵalarlyǵy, «Dańq» ordenderiniń tolyq ıegerleriniń tizimine enbeı qalǵan.
Nazymbek aǵaı qaıyn atasynyń erligimen qatar, ataǵy jer jarǵan balýan bolǵanyn sıpattap bergende kóz aldyma iri deneli, qoldary qarýly tabıǵı qara kúshtiń ıesi elestedi. 1970 jyldyń jazy bolsa kerek. Burynǵy Býlaev aýdanynyń Taman aýylynda turyp jatqan munyń úıine Kókshetaý jaqtaǵy Qarly kólden 15 adam saý ete qalady. 28 jastaǵy súrboıdaq Nazymbek osy aýyldaǵy týysyna qonaqqa kelgen 18 jastaǵy úrip aýyzǵa salǵandaı symbatty Nurıkamaldy qatty unatyp, sóz baılasqan. Qaıyn atasy Ábilqaıyrdy birinshi ret kórýi. Burynǵynyń batyrlaryna kóp uqsatqan: keń jaýyryndy, moıyny men bilekteri jýan, saýsaqtary jumyr. Oń aıaǵy tizeden joǵary joq bolǵandyqtan, qos baldaqqa súıenip júredi eken. Keıin qansha kezdesse de tabıǵatynan tuıyq ol soǵys jaıly ashylyp sóılesken emes. Ordenderi men medaldaryn jarqyratyp taqqanyn da kórmepti. Tek bir ret sheshilip áńgimeleskeni esinde.
Birde jolaýshylap bara jatyp, jol-jónekeı Aıyrtaý aýdanynda kolhozshylardyń úlken jıyn-toıyna kezigedi. Qaýmalaǵan qalyń jurttyń ortasynda bir eńgezerdeı jigit qarsylastaryn sh etinen jyǵyp, eshkimge des bermeı tursa kerek. «Taǵy kim bar menimen kúresetin?» dep aıǵaı salady. Eshkimniń júregi daýalaı qoımaıdy. Sol kezde shetkerileý turǵan Ábilqaıyr: «Men barmyn», dep atynan túsip, túıe balýanmen beldese ketedi. Shalt qımyldap, jambasqa alyp urǵanda mynadaı oqys kóriniske tańǵalǵan el gý ete qalady. Esterin jıǵansha Ábilqaıyr kók ala atyna mine salyp, ǵaıyp bolypty. Taǵdyrdyń jazýymen 40 jyldan keıin eki balýannyń joly taǵy toǵysypty. 1980 jyly Nazymbek qaıyn atasyn Qarlykólge aparady. Jolshybaı Aralaǵash aýylynda bólimshe basqarmasy bolyp isteıtin Záıtón Sádirov degen týysynyń úıine aıaldaıdy. Áńgime arasynda osy aýylda tóńirekke aty shyqqan túıe balýannyń ábden qartaıyp, bala-shaǵasymen turyp jatqanyn estıdi. Ábekeń salyp uryp balýannyń úıine barady. Bir-birimen qushaqtasyp amandasyp, jastyq shaqtaryn eske túsiredi.
«Áı, Ábilqaıyr, seniń bir aıaǵyń qaıda?» degen qarııanyń suraǵyna: «Aıaǵymnan soǵysta aıyryldym. Osynda turyp jatqanyńyzdy estip, arnaıy amandasýǵa keldim», dep izettilik tanytypty. Ábden shaý tartqan eki balýannyń aǵaly-inilideı jarasymdy dostyǵy súısindirmeı qoımaıdy.
Nurıkamal apamyz – qýǵyn-súrgin zardaptaryn ábden tartqan baı áýletiniń tuqymy eken. Atalary Naýryzbaı Qarlykóldiń jaǵasyn qonystanǵan. Balalarynan myńǵyrǵan eń baıy Begáliniń mal-múlki tárkilenip, ózi aıdalyp ketipti. Jasyrylǵan mol dáýlettiń bir bóligin aqshaǵa, altyn men kúmis buıymdarǵa, baǵaly zattarǵa aıyrbastap, bala-shaǵany asyraýǵa jumsapty. Uzynkól degen jerde Ábilqaıyrdyń anasy Saǵıla qaıtys bolyp, sol mańaıdaǵy Shańdaq degen aýyldyń zıratyna sýyt jerlenedi. О́ıtkeni, arttaryna túsken qýǵynnan tezirek iz sýytyp úlgirý kerek. Soǵys bastalǵan jyly Qyzyl Tý, Eńbek aýyldaryn panalaıdy. Qýǵynshylardyń jaqyndap qalǵan habaryn estisimen qaryndastary Ǵalııany osy eldegi týystaryna qaldyryp, ózderi qalyń aǵashtarǵa tyǵylady. Sodan ne kerek, aǵaıyndy bes jigit– Qabdil men Qabdrahman Begimovter, Qalı Júsipov, Nyǵmetjan Kásenov jáne Ábilqaıyr Begalın túndeletip qashyp, Petropavl qalasynyń vokzalynan júretin poıyz vagondarynyń birine jasyrynady. Qansha júrgenderin bilmeıdi, tań sibirleı atqanda poıyz bir jerge uzaq toqtaıdy. Sóıtse, Novosibir qalasynan bir-aq shyǵypty. Odan jaqyn mańdaǵy ormanǵa tyǵylady. Kún sýyq, qaryn ash. Ne isterlerin bilmeı daǵdaryp turǵanda, ishindegi eń estııary Qabdil: «Elge barsaq, «qasqyrdyń bóltirikteri» dep bizge tynyshtyq bermeıdi, keıin qaıtatyn jol joq. Soǵysqa baraıyq! Bir tilim nan men bir staqan shaıymyzdy adalynan taýyp jeımiz ǵoı. Búıtip qor bolǵansha, jaýmen shaıqasyp ólgenimiz jaqsy», deıdi. «Nar táýekel!» dep qalǵandary qostaıdy. Surastyryp, Novosibir qalalyq soǵys komıssarıatyn taýyp, tórteýi eriktilerdiń tizimine jazylady. Jasy 18-ge tolmaǵan Nyǵmetjan mılısııa oqýynda qala beredi. «Tiri qalsaq, Qyzyl Tý men Eńbekte kezdeseıik, onda Ǵalııa bar ǵoı!», dep serttesedi. Novosibir qalasynda Nyǵmetjan mılısııanyń 6 aılyq kýrsyn bitirip, óz erkimen soǵysqa suranady. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen. Aǵaıyndy bes qyran soǵysqa bastan-aıaq qatysyp, el-jurtpen aman-esen qaýyshady. Ábilqaıyr ǵana I toptaǵy múgedek bolyp oralady.
Qýǵyn-súrginnen ábden zárezap bolǵan bular kóp ýaqyt boıy Qarlykól jaqqa jolamaıdy. Tek 1950-jyldary bir-birlep kóshe bastaıdy. Ábilqaıyrdyń qyzy Nurıkamal da ákesiniń soǵys marapattaryn jarqyratyp taǵyp, qalaı soǵysqany týraly maqtanyp aıtqanyn birde-bir ret estimepti. Gospıtalda emdelip, soǵysqa jaramsyz dep tanylsa da elge qaıtýǵa qorqyp, sharýashylyq bólimde qaldyrylypty. Qarlykóldegi týǵan-týysqandarymen jamyraı tabysqan aǵaıyndy arystar osy kúnge jetkenderine táýbe desken. Jalǵannyń jazýymen bútin bir áýlettiń taǵdyry tálkekke túsip, nebir shyrǵalańǵa kezikse de, shyrmaýynan shyǵar jol taýyp, ata-jurtynyń kıeli topyraǵynda urpaq órbitý baqytyna keneldi.
Qaırat DÚISENBI.
Petropavl.
