«El aǵasyz bolmas» demekshi, el ishinde darııa keýde, qazyna, aýzy dýaly qarııalar barshylyq. Bilermen, elge yqpaly júretin, elim degende ishken asyn jerge qoıatyn, mende bolǵansha, elde bolsyn dep eldiń qamyn erterek oılaıtyn aǵa býyn legi áli taýsylǵan joq. Olar bilikti de bilimdi, kórgen-bilgeni kóp, keshegini de basynan ótkizgen, búgingini de biletin úlkender tobymen tolyǵyp jatyr. Bul, árıne, ómirdiń jalǵasy, eshqashan taýsylmaq emes.
«El aǵasyz bolmas» demekshi, el ishinde darııa keýde, qazyna, aýzy dýaly qarııalar barshylyq. Bilermen, elge yqpaly júretin, elim degende ishken asyn jerge qoıatyn, mende bolǵansha, elde bolsyn dep eldiń qamyn erterek oılaıtyn aǵa býyn legi áli taýsylǵan joq. Olar bilikti de bilimdi, kórgen-bilgeni kóp, keshegini de basynan ótkizgen, búgingini de biletin úlkender tobymen tolyǵyp jatyr. Bul, árıne, ómirdiń jalǵasy, eshqashan taýsylmaq emes.
Bizdiń uly batyr babamyz Raıymbektiń atymen atalatyn aýdanda zeınetker qarııalardyń uıymdary bar. Olar 64 bastaýysh, bir aýdandyq uıymǵa biriktirilgen. Bulardyń barlyǵy: «Bárin de kórdińizder, bárin de berdińizder, Bárine kóndińizder, bárine sendińizder», dep Muqaǵalı jyrǵa qosqandaı, ómir ótkelderiniń barlyǵynan ótken, tájirıbeleri jetkilikti, búgingi tirlikti jatsynbaı, shama-sharqynsha óz úlesterin qosýǵa daıyn aqsaqaldar men ata, ájeler legi.
Táýelsizdiktiń alǵashqy tańy atyp, boıyndaǵy buǵaý, oıyndaǵy kisen alynǵannan bastap, jańasha ómir súrýdiń dabyly qaǵysymen, búgingimen bite qaınasyp, kedir-budyr kedergilermen kúresti erkin bastap ketken edi aǵa býyn. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary nebir qıynshylyqtar boldy. Osy tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn qarııalar tapty.
Jalańash – burynǵy Kegen aýdanynyń ortalyǵy bolǵan eldi mekende sol jyldary túnde adamdar kóshege shyǵýdan qalyp, buzaqylar bel alyp, eldi tonap, qorqytyp, úreı týǵyzǵan edi. Muratbek bastaǵan aqsaqaldar atty jasaq quryp, túnde ózderi bastap kóshe-kóshege shyǵyp, buzaqylar men basbuzarlarǵa tyıym saldy. Kóp keshikpeı Jalańash aýylynda tynyshtyq ornady.
Taǵy bir mysal. О́zderi bata berip, toıyn ótkizgen jas otbasy jyl ótpeı jatyp, ajyrasatyn boldyq dep Muratbekke keledi. Másele, kelinnen emes, eneden eken. Jas kelindi adýyndy ene «otyrsa opaq, tursa sopaq», «aqyryn júrse shýaıaq, qatty júrse qýaıaq» jasap, úıge syıǵyzbaıtyn bolǵan. Muratbek aqsaqal ene, kúıeý men kelin, quda-jekjatty aqsaqaldar alqasyna salyp, kelistirip, tabystyrǵan edi sonda. Olar qazir úbirli-shúbirli, úlgili otbasy bolyp otyr.
Qarqara aýyly Qyrǵyzstanmen shekaralas, kúre joldyń boıyndaǵy eldi meken. Sol kezderi onda mal urlyǵy beleń alyp, aýylda tártip nasharlady: kúl-qoqys kóshege tógilip, kórshiles aýyl turǵyndarynyń arasynda urys-keris, daý-damaı kóbeıdi. Aýyl aqsaqaldary keńesiniń tóraǵasy Ábdirasyl qarııalardy jınap, aqyldasty. Tártipke shaqyratyn ýchaskelik polısııa ınspektory joq, ne isteý kerek? О́zderi uıymdasyp, polısııa ınspektoryn ustaýǵa qarjy jınap, jasaq quryp iske kiristi. Sonyń nátıjesinde aýylda tártip ornady, urlanǵan maldar keri qaıtaryldy.
Al Sarybastaýdyń kórshi Uıǵyr aýdanymen jaz jaılaýy, qys qystaýy bir. Mal urlyǵy órshidi, mal tabyn-tabynymen joǵalatyn boldy. Aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy Áshirbek túngi atty jasaq quryp, ańdyp, urylardy quryqtady. Sóıtse, aýyl urylary taý asyryp, arǵy bettegi Súmbege, Súmbeniń urylary sol jaqtyń malyn beri asyryp, aıyrbastap paıda tabady eken. Sóıtip, eki jaqtyń urylaryna da tuzaq salyndy.
Búginde Saryjaz aýyly ardagerler keńesiniń tóraǵasy Mels Mamythanov qoǵamǵa jat minez tanytyp júrgen, usaq urlyq jasap, aǵaıynnyń arazdyǵyn qozdyratyndardy tezge salýda. Máselen, buzaqylardyń Dıdar Shalabaev degen azamatty soqqyǵa jyqqanyn estip, kinálilerdiń aıybyn moıyndaryna qoıyp tatýlastyrǵan edi. Aýylda mektepten qashyp, oqymaı ketken balalardyń ata-analaryn shaqyryp, úsh balany Saryjazǵa kásiptik lıseıge túsirgen bolatyn.
Bul birer mysal ǵana. Aýdanymyzdaǵy 23 aýyldyq okrýgtegi aqsaqaldardyń istep jatqan osyndaı jumystary jeterlik. El emes pe, aǵaıynnyń arazdyǵy, daý-damaı bolmaı turmaıdy. Ony shama-sharqynsha osy aqsaqaldar-aq sheship keledi.
Bizder eldiń eń shetindegi Qytaı men Qyrǵyzstannyń shekarasynda turyp jatyrmyz. Shekaranyń tynyshtyǵy, shekaradaǵy eldiń birligi – basty baılyǵymyz. «El syrty – jaýsyz, el ishi – daýsyz» bolsa eken dep, aqsaqaldar tún uıqysyn tórt bóledi. Osy turǵyda aýyl-aýylda qolǵa alynyp jatqan qarııalar bastamasy kóńil qýantady. Biraq, aýyl aqsaqaldarynyń osyndaı qoǵamdyq eńbegi elenip jatqan joq . Ardagerler týraly zań jobasynyń Parlamentte jatqanyna ondaǵan jyldar boldy. Aǵa urpaqtyń qatary ýaqyt ótken saıyn azaıyp barady. Mysaly, bizdiń aýdanda 9 soǵys ardageri men 23 soǵys ardageriniń jesiri ǵana qaldy. Al tyl ardagerleri bolsa – 750. Olardyń da qatary azaıýda. Ashy bolsa da aıtaıyn, bázbireýler ardagerlerdi masyl retinde esepteıtin sııaqty.
2011 jyldyń tamyz aıynan bastap «Medıasııa týraly» QR Zańy qoldanysqa endi deıdi, zańgerler. Biraq ol áli iske asqan joq. Onyń júzege asyrylý mehanızmi áli sheshilmegen. Medıasııa, medıator isi – burynǵy qazaq bıleriniń istep ketken jumysy. El ishindegi daý-damaıdy bitimgershilikpen kelistirip, eki jaqty da rıza etetindeı etip sheshýdiń múmkinshiligin týǵyzatyn shara edi ol. Osyndaı istiń túıinin jer-jerdegi aqsaqaldar sheshe alady emes pe?
Men Raıymbek aýdanynda ardagerler uıymy qurylǵaly beri aqsaqaldar uıymyn basqaryp kelemin. Eldiń birligi, yntymaǵy qalyptasty. О́tken Prezıdent saılaýynda Elbasy Nursultan Nazarbaevqa aýdan saılaýshylary 100 paıyzǵa jýyq daýys berdi. Parlament saılaýynda da «Nur Otan» partııasyna kóp daýys bergen oblystaǵy úsh aýdannyń birinen sanalamyz. Sol saıası naýqandardyń aldyńǵy leginde qarııalar men aqsaqaldar júrdi.
Búginde biz ótkenimizdi ekshep, olardy búginmen baılanystyryp, erteńgimen jalǵastyrýdy maqsat etip jatyrmyz. Aýdanda 64 eskertkish bar: el qorǵaǵan batyrlarymyz, eldi jyrlaǵan aqyndarymyz, elimizdi el etken qaıratkerlerimiz el esinde máńgi qaldyrylyp, eskertkish bop tuǵyrǵa qondyrylýda. El qorǵaǵan uly batyr babamyz Raıymbekke aýdannan úsh jerde jáne Almaty qalasynda, eldiń basyn biriktirgen abyz babamyz Shoǵanǵa, batyrlardyń basyn qosyp, batasyn berip, eldiń bútindigin oılaǵan Álmerekke, «Bala ólgenshe, shal ólsin» dep urpaq qamyn oılaǵan Qarqara-alban kóterilisiniń kósemderi Uzaq, Jámeńke, Qazybekke, Uly Otan soǵysynyń bozdaqtaryna 24 aýylda, soǵys jesirleri men 1937-1938 jyl qurbandaryna Kegen aýylynda, birtýar abzal azamat Dinmuhamed Qonaevqa eńseli eskertkish qoıyldy.
Muqaǵalı Maqataevtyń 80 jyldyǵy halyqaralyq deńgeıde ótti. Kelgen meımandar: «Mundaı da berekeli el, shuraıly jer bolady eken. Mundaı elden Muqaǵalı shyqpaýy múmkin emes edi, Muqaǵalıy bar sender baqyttysyńdar, áli talaı Muqaǵalı shyǵady osy jerden», dep tarqasty. Muqaǵalı murajaıy qaıta jasalyp, jańaryp, jabdyqtaldy. Jyl saıyn onda respýblıka deńgeıinde músháıra ótip turady. Sondaı-aq, Kegendegi Oraz Jandosov atyndaǵy murajaı qaıta jóndelip jatyr. Kúzge qaraı esigin aıqara ashady. Mektepterde 12 jerde ólketaný murajaılary men bólmeleri bar. Bulardyń barlyǵynyń ólkemizdi urpaqqa tanytýda, tarıhymyzdy tanýda ólsheýsiz úlesi bar.
Aýdandaǵy aýyldardyń kelbeti jyl saıyn jańaryp, jasaryp, kóriktenip keledi. Eldi mekenderde eńseli ǵımarattar, kóp qabatty úıler, balabaqshalar, mektepter, mádenıet úıleri boı kóterýde. Ekonomıkalyq ósý, saıası turaqtylyq, el ishiniń tynyshtyǵy – halqymyzdyń yntymaq, birliginiń ornyqty bolýyna baılanysty. Sonyń bel ortasynda aǵa býyn qarııalar júr. Olar jas urpaqtyń qýanyshy men maqtanyshy.
Muqaǵalı aıtpaqshy: «Aınalaıyn, qart babalar, Urpaǵyńa ne aıtasyń artta qalar. O, tiri shejireler, qaldyryńdar, Qanekı neleriń bar, saltqa jarar», – degenge aqsaqaldar ulttyq salt-dástúr, ádet-ǵuryp, sanany qalyptastyrýda. «Ata-baba dástúri – urpaqqa amanat», dep atalar men ájeler, apalar men ákeler, dástúrin damytyp, jas urpaqtyń sanasyna ulttyq sáýle túsirý maqsatynda aıanbaı eńbektenýde.
Sovet ORAZAEV,
Raıymbek aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy.
Almaty oblysy,
Kegen aýyly.
