Tanym • 16 Qarasha, 2020

«Esep» qaharmany

334 ret kórsetildi

Bizdiń bul maqalamyzǵa arqaý bolyp otyrǵan Aıtbaı Nareshuly – ulaǵatty ustaz, bilim berý salasynyń bilikti mamany, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardageri retinde tanylǵan tulǵa. Osynaý aıaýly azamattyń ulttyq qundylyqtardy aıaýsyz janshyp otyrǵan kommýnıstik júıege qarsy baǵyttalǵan elshil jastardyń «ESEP» (Elin súıgen erler partııasy) astyrtyn saıası uıymyndaǵy qaırat­kerlik qyzmeti aıtylmaı keledi.

Bizdiń qolymyzdaǵy Aıtbaı Na­re­sh­ulyna qatysty kóptegen arhıv qujat­taryna den qoısaq, halqymyz basynan ótkergen kúrdeli kezeń men qytymyr zaman aǵymyna tereń boılaımyz.

Elshil tulǵa óz qolymen jazyp tol­tyrǵan ómirbaıandyq anketasynda: «Men, Aıtbaı Nareshev, 1915 jyly Gýrev oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanynyń Qa­rabaý aýylynda sharýa otbasynda dúnıege keldim. Ákem 1919 jyly, al anam 1931 jyly qaıtys bolǵan. 1926 jylǵa deıin anamnyń tárbıesinde boldym. 1926 jyldan 1929 jyldar aralyǵynda baıdyń jalshysy bolyp jumys atqardym. 1929 jáne 1934 jyldary jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan ınternatta, 1934 pen 1938 jyldary Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqydym» deıdi.

Qazaqstanda oqý-aǵartý salasyn damytý maqsatynda alǵashqy pedagog mamandar daıarlaıtyn oqý ornyndarynyń biri retinde 1932 jyly ashylǵan Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynda (qazirgi tańda Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti) bilim alýy jas óskinniń ómirine úlken serpilis ákeldi. Instıtýtta Qazaqstandaǵy bilim berý isin damytýǵa ólsheýsiz úles qosqan belgili ǵalym-pedagogter V.S.Boıko, K.A.Ýtehına, N.M.Malecha, Q.Jumalıev jáne t.b. ustazdyq etip, tálim-tárbıe bergen bolatyn. Bizdiń qolymyzdaǵy Aıtbaı Nareshulynyń Oral pedagogıkalyq ıns­tıtýtynyń til jáne ádebıet fakýl­te­tinde 1936 jyly ekinshi kýrsty oqyp júr­gende grýppasymen túsken fotosýrette belgili ǵalym Qajym Jumalıev qazaq ádebıetiniń oqytýshysy bolǵandyǵy kórsetilgen.

1

Aıtbaı Oral pedagogıka ınstıtý­tynda bilim alǵan jyldary aqyn Qasym Amanjolovpen etene aralasady. Aqyn-pýblısıst Ramazan Nareshuly Qasym Amanjolov ómirine arnalǵan «Umytylmas beıne» atty esteliginde: «Mektepte oqyp júrgen kezimde aǵaıym Aıtbaıdyń aýzynan Qasym Amanjolov týraly, onyń talantty da daryndy aqyn ekendigin jıi estıtinmin» dep jazady.

Aıtbaı Nareshev 1938 jyldan 1981 jylǵa deıin Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtynda, odan keıin ýnıversıtette qazaq ádebıeti tarıhynan dáris oqyǵan ulaǵatty ustaz, bilgir ádebıetshilerdiń biri edi.

– Biz, – deıtin ol, – 1936 jyldary Oraldyń A.S.Pýshkın atyndaǵy peda­gogıkalyq ınstıtýtynda Qasymmen birge oqydyq. Ol stýdent kezinen-aq órshil, lırık aqyn, úlken ónerpaz jan boldy. Onyń tula boıy tunǵan jyr, júrgen jeri oıyn-saýyq bolatyn, – dep jazady.

Alash qaıratkeri Álimhan Ermek­uly­nyń ustazdyq ónegesin alǵan Qajym Jumalıevtiń aldyn kórgen Aıtbaı Nareshuly atalǵan joǵary oqý ornyn támamdaǵan soń Qazaq KSR Halyq aǵartý komıssarıaty (Narkompros) joldamasymen Qaraǵandy muǵalimder ınstıtýtyna oqytýshylyqqa jiberiledi. 1938 jyldyń 3 qyrkúıeginen bastap 1942 jyldyń tamyz aıyna deıin oqytýshy bolyp qyzmet atqarady. Bul tusta ol oqytýshylyq qyzmetimen qatar qoǵam­dyq isterge de belsene aralasa bas­taı­dy. Osy kezeń týrasynda aqyn, ǵalym, «ESEP» partııasynyń negizin salýshy Búrkit Ysqaquly óz esteliginde: «1940 jyly Nuradan bir top oqýshy (ishinde E.Bımaǵambetov, J.Áýbákirov, M.Temirov, D.Shalabekov, A.Dúısembaev, Á.Súleımenov bar) Qaraǵandyǵa kelip, ondaǵy oqytýshylar ınstıtýtyna (ol 1952 jyldan – pedınstıtýt, al 1972 jyldan – ýnıversıtetke aınaldy) oqýǵa tústik. Baqsam, baıaǵy dosym Jappar О́mirbekov te osynda oqýǵa túsipti. Ony kórip qýanyp kettim. Orta mektepke qa­raǵanda, munda qazaq, orys jáne Batys Eýropa ádebıetteri keńirek jáne tere­ńirek ótiledi. Bul pánderden soǵys aldynda jáne soǵys jyldary Máskeý, Lenıngrad, Saratov jáne Reseıdiń basqa da ortalyq qalalarynan aýysyp kelgen ataqty oqytýshy-professorlary (máselen, prof. P.S.Bogoslavskıı, prof. A.Romanovskıı, prof. Sh.Lıf, dosentter A.P.Spasıbenko, S.F.Medeles, M.Starkov, S.I.Tabysheva t.b.) sabaq berdi. Onyń ústine ınstıtýt janynda «Jas qalam» atty ádebıet úıirmesi jumys istedi jáne osy attas qoljazba jýrnal shyǵyp turdy. Úıirmeniń je­tekshisi – A.S.Pýshkın atyndaǵy Oral pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen, qazaq ádebıeti pániniń oqytýshysy A.Nareshev boldy. Onyń jumysyna stýdentter J.О́mirbekov, Q.Ydyrysov, J.Baıahmetov, D.Myrzahmetov, D.Turǵanbekov, t.b. belsene qatysady eken. Sol ádebı or­taǵa men de aralasyp kettim» dep jaza­dy. Derekte keltirilgen ınstıtýt qabyr­ǵasyndaǵy «Jas qazaq» ádebıet úıir­mesinen bastalǵan eldik bulqynys jas­tardyń astyrtyn uıymy «ESEP» par­tııasynyń qurylýyna ákelgendigin kórýimizge bolady.

Instıtýttaǵy oqytýshylyq eńbeginde jas shákirtteriniń sanasyna eldik qasıet­ter sińirip, Alash ardaqtylarynyń ıdeo­lo­gııalyq qysymdaǵy ádebı murasyn nasıhattaıdy. «ESEP» partııasynyń múshesi Mahmet Temiruly: «Aıtbaı Na­resh­uly dáristeriniń mańyzy, ınstı­týttaǵy «Jas qalam» atalatyn úıirmege basshylyq etkenin aıta kelip: «...Bir kúni Aıtbaı Nareshev aýyryp qalyp, ınstıtýtqa kelmegen soń, Búrkit ekeýimiz úıine bardyq. Tósek tartyp jatyr eken. Amandyq-saýlyq surasqannan keıin inisi Ramazanǵa kitap sórelerinen bir-eki kitap alǵyzyp berdi. Onyń jeke ki­taphanasyndaǵy kitaptardyń kóptiginen, buryn mundaıdy kórmegen Búrkit eke­ýimizdiń esimiz shyqty... Keıinnen aǵa­synyń úıde joqtyǵyn paıdalanyp, inisi Ramazanǵa jalynyp shkafty ashtyryp kórsek, ishi tolǵan «halyq jaýlary» Sákenniń, Beıimbettiń, Ilııastyń t.b. kitaptary. Shkaftyń eń tómengi túp jaǵynda bizdi erekshe qyzyqtyratyn arapsha áriptermen jazylǵan Ahmet Baı­tursynovtyń «Masa», «Qyryq mysal» kitaptary, Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan, qazaq!» sııaqty kitaptary saqtaýly eken.

Búrkit ekeýimizdi erekshe qyzyqtyrǵan taǵy bir kitap Sábıt Muqanovtyń «HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti» (1-bólim, ult­shyldyq – baıshyldyq dáýir. Qazaqstan baspasy. 1932 jyl. Qyzylorda. Latyn áripterimen jazylǵan) degen kitaby boldy. Búrkit ekeýimiz bul kitaptardy birtindep qana bildirtpeı alyp, eshkimge kórsetpeı ońasha oqyp shyqtyq. О́zimizge unaǵan óleńderdi dápterge jazyp alyp, jattap otyrdyq», – deıdi.

Osy týrasynda bizdiń 2011 jy­ly Mahmet Temirulymen bolǵan suhbaty­myzda asyl aǵa sol bir kúnderdi: «О́leńdi oqyp otyrǵan kezde, bizde súıispenshilik paıda boldy. Mysal úshin Sákenderdiń óleńin oqyǵan kezde zamannyń kúıin sezdirtip, al Maǵjannyń óleńderin oqy­ǵan kezde, tipti keremet áser beretin boldy. Sóıtip, biz qazaqtyń Alash aqyndary, Alash qaıratkerleri «shirkin-aı, sovet ókimetinde komýnıstik partııa emes, Alash partııasy bolsa qazaq halqy mundaı qyrǵynǵa ushyramas edi» dep oılaıtyn edik. Qazaq halqy óziniń asyldaryn saqtar edi. Endeshe kommýnıstik partııa emes, elin súıetin, eli úshin qyzmet etetin jańa partııa kerek degen uran tastadyq. Sóıtip, biz qazaqtyń qamyn oılaıtyn jańa partııa qurmaq boldyq. 1941 jyly partııa qurdyq. Onyń atyn ESEP – Elin súıgen erler partııasy dep qoıdyq. Halqy úshin qyzmet etetin partııa kerek dep, 1941 jyldyń bas kezinde ózimizshe partııa uıymdastyryp aldyq», – dep eske alǵan-dy.

Aıtbaı Nareshuly 1942 jyly 9 ta­myzda partııalyq mobılızasııamen so­ǵysqa attanyp, 1945 jyldyń qazan aıy­na deıin áskerde reaktıvti snarıad (RS) júıesinde qyzmet etedi. Ekinshi dúnıe­júzilik qan-qasap soǵystyń maıdan dalasyna barýynyń ózi tulǵanyń zerttelmeı jatqan qyry. Qolda bar derekterge júginer bolsaq, surapyl soǵystyń al­dyńǵy shebinen Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetine kelip túsken ótinish hatta reaktıvti snarıad (RS) júıesi qyz­metine bilikti mamandar kerektigi basa kórsetilipti. Sol hattyń negizinde, Qara­ǵandy qalasynan Jarkov, Kýzýbaev, Grıb, Jomartov, Pankretov, Lysenko, Emelıanovtar qatarynda A.Nareshuly da tańdap alynady. «Katıýsha» dalalyq zymyrandyq artıllerııalyq júıelerinde maıdanda bolǵan segiz qaraǵandylyq jaýyngerler jóninde sol kezeńniń ózinde soǵys jyldaryndaǵy basylymdarda qun­dy maqalar jarııalanǵan bolatyn. Sondyqtan da Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵystyń málim de beımálim jylnama­syn zerttep, zerdeleýde atalǵan qara­ǵandylyq soǵys ardagerleriniń eleýsiz erligi nazardan tys qalmaǵany abzal.

Maıdan dalasynan oralǵan Aıt­baı­dyń jeke ómirbaıandyq qujattarynan tómen­degideı derekterdi oqımyz: «Demo­bı­lızasııadan keıin 1945 jyldyń 11 qazanynan 1950 jyldyń shilde aıyna deıin Qaraǵandy oblysynyń mádenı-aǵartý mekemeleri bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardym. 1950 jyldyń shilde aıynan 1951 jyldyń aqpan ara­ly­ǵynda Qaraǵandy muǵalimder ınstı­týtynda oqytýshy jáne fakýltet bóli­miniń meńgerýshisi boldym. 1951 jyl­dyń 28 aqpanynan 1956 jyldyń 17 shil­desine deıin 58-bappen sottalyp, saıası qylmysker atandym. 1956 jyldyń 17 qarasha kúni KSRO Joǵary sotymen aq­taldym».

UQK arhıvinde jumys isteý barysynda «ESEP» partııasynda bolǵan tulǵalarǵa qatysty kóptomdyq qylmys­tyq ispen jan-jaqty tanysýǵa múmkindik aldyq. «ESEP» partııasyna baılanys­ty Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qa­ýipsizdik komıtetiniń Almaty qalasy bo­ıynsha departamenti arhıv qujatynda tir­kelgen ESEP partııasy múshelerine arnalǵan qylmystyq is boıynsha materıaldarynda 1951 jylǵy 19 qańtarda isti qabyldaý jáne júrgizý týraly qaýly qabyldanǵany jazylǵan.

Osy qylmystyq is boıynsha B.Ys­qaq­uly, M.Temiruly, A.Nareshuly, R.Na­resh­uly, J.Qalıuly, M.Azanbaev, A.Aman­qulov qýdalanyp, tutqyndaldy. Aıtbaı Nareshulyn 1951 jyly 23 aqpanda qamaýǵa alý týraly qaýlyda: «...О́ziniń dushpandyq senimimen sovet­ke qarsy ult­shyldyq úgit-nasıhat jumys­taryn júr­gizip, aınalasyndaǵy adam­darǵa Alashorda jazýshylarynyń shyǵar­malaryn taratady» – dep kórsetildi.

1951 jyly 23 aqpanda bultartpaý sharasyn tańdaý týraly, 1951 jyly 28 aqpanda Qaraǵandydan Almatyǵa etappen aıdaý týraly qaýly qabyldanady. 1951 jyly 28 aqpandaǵy tutqynǵa alý týraly order negizinde Qaraǵandy qalasy Lenın kóshesindegi №48 páterine tintý júrgizildi.

Arhıv qujattaryndaǵy A.Nareshuly­nyń otbasyna qatysty derekterde áıeli Galına Madenovanyń 1917 jyly týǵany, balalary Asqar 1937 jyly, Aıan 1939 jyly, Naýryzbaı 1942 jyly, Noıan 1947 jyly dúnıege kelgeni jazylǵan.

Almatyda 1951 jyly 15 qańtardaǵy aıyp taǵý týraly júrgizilgen tergeý qaý­lysynda «ultshyldyǵy»: «...Is boıyn­sha tergeý tarıhyn qarap, Aıtbaı Nare­shevtiń 1940-1942 jyldardaǵy sovet ókimetine qarsy dushpandyq kózqarasyn bildire otyryp, Qaraǵandy muǵalimder ınstıtýtynda jumys istegen kezeńde jas­tardy sovetke qarsy ultshyldyq rýhta tárbıelegeni, olardy sovet ókimetine qarsy uıymdasqan kúreske baǵyttaǵany aıǵaqtaldy. Ol so­ǵystan keıingi ýaqytta da sovetke qarsy jumys júrgizdi» – dep kórsetilgen. De­mek, jappaı repressııa jyldary «halyq jaýlary» atanyp aty­lyp ketken Alash qaıratkerleriniń oqýǵa tyıym salynǵan kitaptarymen stýdent­terdi tanystyrǵan Aıtbaı Nareshuly bolǵanyn arhıv qujat­tary dáıekteı túsedi.

Aıtbaı Nareshuly – táýelsizdik jo­lynda kúresken Alashtyń asyl perzent­teriniń ulttyq ıdeıasyn tarıhı sabaq­tastyqta jańǵyrýyna ólsheýsiz úles qosqan tulǵa. «ESEP» partııasynyń mú­sheleri sol bir qytymyr jyldary áleý­met sanasyna Alash ıdeıasyn sińirip, tarıh taǵylymyna boılaýlaryna serpilis darytty.

1951 jyly 36 jastaǵy jalyndy jigit Aıtbaı Nareshuly Qazaq KSR Jo­ǵarǵy sotynyń Qylmysty ister jó­nindegi Kollegııasynyń 1951 jylǵy 14-15 maýsymdaǵy úkimi boıynsha RSFSR Qylmysty ister kodeksiniń 58-10, 58-11 baptarynyń 2-tarmaǵymen aıyptalyp, 25 jyl merzimge bas bostandyǵynan aıy­rylady. Oǵan qosymsha 5 jylǵa aza­mattyq quqyǵynan shettetiledi. Elim degen esil er otyz jyldy arqalap ıtjekkenge kete bardy. Osy jerde aıta ketetin bir jaıt, OGPÝ-KGB qyzmetkerleri adam aıtqysyz qatygezdikterimen qanshalyqty uryp-soǵyp, qınaǵanymen aldyn ala tergeý barysynda da, sotta da taǵylǵan aıyp­tar boıynsha ózin kináli dep tanymaǵan jalǵyz tulǵa – Aıtbaı Nareshuly bolǵa­nyn arhıv qujattary aıǵaqtaıdy.

Lagerde jazasyn ótep júrgen ke­zeń­deri qıyndyqtarǵa moıymaı, ar-uj­­danyn qorǵaý maqsatynda KSRO Jo­­ǵarǵy soty Tóraǵasyna ótinish ja­zady. О́tinishteri qarastyrylyp, KSRO Joǵarǵy soty Qylmysty is­ter jónin­degi Kollegııasynyń 1956 jyl­ǵy 17 qara­sha­daǵy qaýlysymen «ESEP» partııasy músheleri tolyq aq­ta­lady. 1993 jylǵy 14 sáýirdegi Qa­zaq­stan Respýblıkasy «Jap­paı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý tý­raly» zańymen «ESEP» partııa­sy músheleriniń quqyqtary qalpyna keltirildi. О́kinishtisi, Aıtbaı Nareshuly syndy «ESEP» partııasynyń keıbir músheleri tarıhı ádildik saltanat qurǵan kúnderdi kóre almaı ómirden ótti.

GÝLAG júıesiniń qandy tezinen ót­ken Aıtbaı Nareshuly oqytýshylyq qyz­­metine qaıta oralady. Buǵan qatysty ómir dereginde: «1956 jyldyń 15 qarasha men 1957 jyldyń 16 maýsym aralyǵynda Qaraǵandy oblysynyń muǵalimder bilik­tiligin arttyrý ınstıtýtynda ádisker qyzmetinde boldym. 1957 jyly 16 maý­symnan 1958 jyldyń 15 sáýiri ara­lyǵynda Qaraǵandy pedagogıkalyq ıns­tıtýtynda oqytýshy, 1957 jyldyń 15 sáýirinen bas­tap qazirgi ýaqytqa deıin syrttaı oqytý boıynsha dırektordyń orynbasary bolyp qyzmet atqaramyn. 1942 jyldan bastap Keńes Odaǵynyń Kommýnıstik partııasy múshesimin», – dep jazady. 1981 jyly 24 sáýirge deıin Qaraǵandy ýnıversıtetin­de ártúrli laýazymdy qyzmetterdi abyroımen atqardy. Sol arqyly ulttyq rý­ha­nııa­tymyzdyń órkendeýine, qazaq tili men ádebıetiniń bilikti mamandaryn daıyn­daýda ólsheýsiz úlesin qosty. Elshil tulǵa, otanshyl aza­mat qandaı bolý kerektigin isimen dá­leldep ótti.

Biz osy maqalany jazý barysynda, Aıtbaı Nareshulynyń nemeresi Lı­ka apa­myzben kezdesip, suhbattasqan edik. Lıka Naýanqyzy sol bir kelmes kúnder elesin: «Ákem – Naýan atamnyń tuńǵysh balasy. Ájem – Gúlzaǵıpa Málik­qyzy Seıfýllına qoǵam jáne memleket qaıratkeri Sáken Seıfýllınniń týǵan jıen qaryndasy bolyp keledi. О́ziniń balasy bolmaǵandyqtan, týǵan qyzyndaı ósirgen eken. Sáken Seıfýllın ustalǵanda, ájem Máskeýde oqyp júrgen. Tyǵylyp júrgen ájeme Sákenniń jaqyn tanysy Galına Serebrıakova qashýǵa kómektesken. Sodan Galına Madenovna Madenova bolyp aty-jónin tolyq ózger­tip tastaǵan. Men bulardy ákemniń aıt­qany boıynsha aıtyp otyrmyn», – dep jetkizgen-di.

Lıka Naýanqyzy: «Atam ustalǵan ke­zinde ájeme: «Saǵan balalardy ósirip, jetkizý kerek, sondyqtan da meni kútpe, turmysqa shyǵa ber» dep aıtyp ketken eken», – deıdi. Merzimin ótep, 1956 jyly tolyq aqtalyp otbasyna kelgen Aıtbaıdy áıeli Gúlzaǵıpa aıaǵy aýyr bolyp qarsy alady. Sodan ekinshi márte Marııam anamyzǵa úılenedi. Qarap otyr­sańyz, jaýyńyzǵa tilemeıtin qorqy­nyshty kórinis, totalıtarlyq júıe osyndaı qanshama otbasyn oırandap, taǵdyr-tálkegine ushyratty deseńizshi!

Túıip aıtqanda, ámirshil-ákimshil jú­ıe­niń qıturqy saıasatyna qarsylyq tanytyp, kúreske shyqqan elshil jastardyń astyrtyn saıası uıymy «ESEP» partııasy qazirgi Otandyq tarıhta áli de tolyq baǵasyn alǵan joq. Bul baǵytta qolǵa alar, atqarylar ister jetip artylady.

Týǵanyna júz bes jyl tolyp otyr­ǵan ustaz, tálimger, pedagog Aıtbaı Naresh­­ulynyń qaıratkerlik tulǵasy jú­ıeli zert­teýdi qajet etedi. Stalınızm jyl­­dary qýǵyndalǵan týǵan baýyry Rama­zan Nareshulynyń da ómiri men shyǵar­mashylyǵy baıypty qarastyrýǵa muqtaj.

Alash ıdeıasyn Keńes dáýirinde jań­ǵyrtyp, «ESEP» partııasyn qurǵan tul­ǵalardyń qoǵamdyq qyzmeti BAQ júıe­sinde keńinen nasıhattalyp, olardyń aıaýly esimderi ulyqtalýy qajet. Elin súıgen erlerdi qasterleý – eldikke syn!

 

Saǵymbaı Jumaǵul,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

 

Ádilet Jaǵypar,

tarıhshy

Sońǵy jańalyqtar

Nar Narymbetov edi...

Qazaqstan • Keshe

«Omıkron» shtamy oqshaýlaıdy

Koronavırýs • Keshe

Portrettegi parasat

Elbasy • Keshe

Almatyda 5G jelisi iske qosyldy

Tehnologııa • Keshe

Uqsas jańalyqtar