Bizdiń qolymyzdaǵy Aıtbaı Nareshulyna qatysty kóptegen arhıv qujattaryna den qoısaq, halqymyz basynan ótkergen kúrdeli kezeń men qytymyr zaman aǵymyna tereń boılaımyz.
Elshil tulǵa óz qolymen jazyp toltyrǵan ómirbaıandyq anketasynda: «Men, Aıtbaı Nareshev, 1915 jyly Gýrev oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanynyń Qarabaý aýylynda sharýa otbasynda dúnıege keldim. Ákem 1919 jyly, al anam 1931 jyly qaıtys bolǵan. 1926 jylǵa deıin anamnyń tárbıesinde boldym. 1926 jyldan 1929 jyldar aralyǵynda baıdyń jalshysy bolyp jumys atqardym. 1929 jáne 1934 jyldary jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan ınternatta, 1934 pen 1938 jyldary Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqydym» deıdi.
Qazaqstanda oqý-aǵartý salasyn damytý maqsatynda alǵashqy pedagog mamandar daıarlaıtyn oqý ornyndarynyń biri retinde 1932 jyly ashylǵan Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynda (qazirgi tańda Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti) bilim alýy jas óskinniń ómirine úlken serpilis ákeldi. Instıtýtta Qazaqstandaǵy bilim berý isin damytýǵa ólsheýsiz úles qosqan belgili ǵalym-pedagogter V.S.Boıko, K.A.Ýtehına, N.M.Malecha, Q.Jumalıev jáne t.b. ustazdyq etip, tálim-tárbıe bergen bolatyn. Bizdiń qolymyzdaǵy Aıtbaı Nareshulynyń Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń til jáne ádebıet fakýltetinde 1936 jyly ekinshi kýrsty oqyp júrgende grýppasymen túsken fotosýrette belgili ǵalym Qajym Jumalıev qazaq ádebıetiniń oqytýshysy bolǵandyǵy kórsetilgen.
Aıtbaı Oral pedagogıka ınstıtýtynda bilim alǵan jyldary aqyn Qasym Amanjolovpen etene aralasady. Aqyn-pýblısıst Ramazan Nareshuly Qasym Amanjolov ómirine arnalǵan «Umytylmas beıne» atty esteliginde: «Mektepte oqyp júrgen kezimde aǵaıym Aıtbaıdyń aýzynan Qasym Amanjolov týraly, onyń talantty da daryndy aqyn ekendigin jıi estıtinmin» dep jazady.
Aıtbaı Nareshev 1938 jyldan 1981 jylǵa deıin Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtynda, odan keıin ýnıversıtette qazaq ádebıeti tarıhynan dáris oqyǵan ulaǵatty ustaz, bilgir ádebıetshilerdiń biri edi.
– Biz, – deıtin ol, – 1936 jyldary Oraldyń A.S.Pýshkın atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtynda Qasymmen birge oqydyq. Ol stýdent kezinen-aq órshil, lırık aqyn, úlken ónerpaz jan boldy. Onyń tula boıy tunǵan jyr, júrgen jeri oıyn-saýyq bolatyn, – dep jazady.
Alash qaıratkeri Álimhan Ermekulynyń ustazdyq ónegesin alǵan Qajym Jumalıevtiń aldyn kórgen Aıtbaı Nareshuly atalǵan joǵary oqý ornyn támamdaǵan soń Qazaq KSR Halyq aǵartý komıssarıaty (Narkompros) joldamasymen Qaraǵandy muǵalimder ınstıtýtyna oqytýshylyqqa jiberiledi. 1938 jyldyń 3 qyrkúıeginen bastap 1942 jyldyń tamyz aıyna deıin oqytýshy bolyp qyzmet atqarady. Bul tusta ol oqytýshylyq qyzmetimen qatar qoǵamdyq isterge de belsene aralasa bastaıdy. Osy kezeń týrasynda aqyn, ǵalym, «ESEP» partııasynyń negizin salýshy Búrkit Ysqaquly óz esteliginde: «1940 jyly Nuradan bir top oqýshy (ishinde E.Bımaǵambetov, J.Áýbákirov, M.Temirov, D.Shalabekov, A.Dúısembaev, Á.Súleımenov bar) Qaraǵandyǵa kelip, ondaǵy oqytýshylar ınstıtýtyna (ol 1952 jyldan – pedınstıtýt, al 1972 jyldan – ýnıversıtetke aınaldy) oqýǵa tústik. Baqsam, baıaǵy dosym Jappar О́mirbekov te osynda oqýǵa túsipti. Ony kórip qýanyp kettim. Orta mektepke qaraǵanda, munda qazaq, orys jáne Batys Eýropa ádebıetteri keńirek jáne tereńirek ótiledi. Bul pánderden soǵys aldynda jáne soǵys jyldary Máskeý, Lenıngrad, Saratov jáne Reseıdiń basqa da ortalyq qalalarynan aýysyp kelgen ataqty oqytýshy-professorlary (máselen, prof. P.S.Bogoslavskıı, prof. A.Romanovskıı, prof. Sh.Lıf, dosentter A.P.Spasıbenko, S.F.Medeles, M.Starkov, S.I.Tabysheva t.b.) sabaq berdi. Onyń ústine ınstıtýt janynda «Jas qalam» atty ádebıet úıirmesi jumys istedi jáne osy attas qoljazba jýrnal shyǵyp turdy. Úıirmeniń jetekshisi – A.S.Pýshkın atyndaǵy Oral pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen, qazaq ádebıeti pániniń oqytýshysy A.Nareshev boldy. Onyń jumysyna stýdentter J.О́mirbekov, Q.Ydyrysov, J.Baıahmetov, D.Myrzahmetov, D.Turǵanbekov, t.b. belsene qatysady eken. Sol ádebı ortaǵa men de aralasyp kettim» dep jazady. Derekte keltirilgen ınstıtýt qabyrǵasyndaǵy «Jas qazaq» ádebıet úıirmesinen bastalǵan eldik bulqynys jastardyń astyrtyn uıymy «ESEP» partııasynyń qurylýyna ákelgendigin kórýimizge bolady.
Instıtýttaǵy oqytýshylyq eńbeginde jas shákirtteriniń sanasyna eldik qasıetter sińirip, Alash ardaqtylarynyń ıdeologııalyq qysymdaǵy ádebı murasyn nasıhattaıdy. «ESEP» partııasynyń múshesi Mahmet Temiruly: «Aıtbaı Nareshuly dáristeriniń mańyzy, ınstıtýttaǵy «Jas qalam» atalatyn úıirmege basshylyq etkenin aıta kelip: «...Bir kúni Aıtbaı Nareshev aýyryp qalyp, ınstıtýtqa kelmegen soń, Búrkit ekeýimiz úıine bardyq. Tósek tartyp jatyr eken. Amandyq-saýlyq surasqannan keıin inisi Ramazanǵa kitap sórelerinen bir-eki kitap alǵyzyp berdi. Onyń jeke kitaphanasyndaǵy kitaptardyń kóptiginen, buryn mundaıdy kórmegen Búrkit ekeýimizdiń esimiz shyqty... Keıinnen aǵasynyń úıde joqtyǵyn paıdalanyp, inisi Ramazanǵa jalynyp shkafty ashtyryp kórsek, ishi tolǵan «halyq jaýlary» Sákenniń, Beıimbettiń, Ilııastyń t.b. kitaptary. Shkaftyń eń tómengi túp jaǵynda bizdi erekshe qyzyqtyratyn arapsha áriptermen jazylǵan Ahmet Baıtursynovtyń «Masa», «Qyryq mysal» kitaptary, Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan, qazaq!» sııaqty kitaptary saqtaýly eken.
Búrkit ekeýimizdi erekshe qyzyqtyrǵan taǵy bir kitap Sábıt Muqanovtyń «HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti» (1-bólim, ultshyldyq – baıshyldyq dáýir. Qazaqstan baspasy. 1932 jyl. Qyzylorda. Latyn áripterimen jazylǵan) degen kitaby boldy. Búrkit ekeýimiz bul kitaptardy birtindep qana bildirtpeı alyp, eshkimge kórsetpeı ońasha oqyp shyqtyq. О́zimizge unaǵan óleńderdi dápterge jazyp alyp, jattap otyrdyq», – deıdi.
Osy týrasynda bizdiń 2011 jyly Mahmet Temirulymen bolǵan suhbatymyzda asyl aǵa sol bir kúnderdi: «О́leńdi oqyp otyrǵan kezde, bizde súıispenshilik paıda boldy. Mysal úshin Sákenderdiń óleńin oqyǵan kezde zamannyń kúıin sezdirtip, al Maǵjannyń óleńderin oqyǵan kezde, tipti keremet áser beretin boldy. Sóıtip, biz qazaqtyń Alash aqyndary, Alash qaıratkerleri «shirkin-aı, sovet ókimetinde komýnıstik partııa emes, Alash partııasy bolsa qazaq halqy mundaı qyrǵynǵa ushyramas edi» dep oılaıtyn edik. Qazaq halqy óziniń asyldaryn saqtar edi. Endeshe kommýnıstik partııa emes, elin súıetin, eli úshin qyzmet etetin jańa partııa kerek degen uran tastadyq. Sóıtip, biz qazaqtyń qamyn oılaıtyn jańa partııa qurmaq boldyq. 1941 jyly partııa qurdyq. Onyń atyn ESEP – Elin súıgen erler partııasy dep qoıdyq. Halqy úshin qyzmet etetin partııa kerek dep, 1941 jyldyń bas kezinde ózimizshe partııa uıymdastyryp aldyq», – dep eske alǵan-dy.
Aıtbaı Nareshuly 1942 jyly 9 tamyzda partııalyq mobılızasııamen soǵysqa attanyp, 1945 jyldyń qazan aıyna deıin áskerde reaktıvti snarıad (RS) júıesinde qyzmet etedi. Ekinshi dúnıejúzilik qan-qasap soǵystyń maıdan dalasyna barýynyń ózi tulǵanyń zerttelmeı jatqan qyry. Qolda bar derekterge júginer bolsaq, surapyl soǵystyń aldyńǵy shebinen Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetine kelip túsken ótinish hatta reaktıvti snarıad (RS) júıesi qyzmetine bilikti mamandar kerektigi basa kórsetilipti. Sol hattyń negizinde, Qaraǵandy qalasynan Jarkov, Kýzýbaev, Grıb, Jomartov, Pankretov, Lysenko, Emelıanovtar qatarynda A.Nareshuly da tańdap alynady. «Katıýsha» dalalyq zymyrandyq artıllerııalyq júıelerinde maıdanda bolǵan segiz qaraǵandylyq jaýyngerler jóninde sol kezeńniń ózinde soǵys jyldaryndaǵy basylymdarda qundy maqalar jarııalanǵan bolatyn. Sondyqtan da Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń málim de beımálim jylnamasyn zerttep, zerdeleýde atalǵan qaraǵandylyq soǵys ardagerleriniń eleýsiz erligi nazardan tys qalmaǵany abzal.
Maıdan dalasynan oralǵan Aıtbaıdyń jeke ómirbaıandyq qujattarynan tómendegideı derekterdi oqımyz: «Demobılızasııadan keıin 1945 jyldyń 11 qazanynan 1950 jyldyń shilde aıyna deıin Qaraǵandy oblysynyń mádenı-aǵartý mekemeleri bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardym. 1950 jyldyń shilde aıynan 1951 jyldyń aqpan aralyǵynda Qaraǵandy muǵalimder ınstıtýtynda oqytýshy jáne fakýltet bóliminiń meńgerýshisi boldym. 1951 jyldyń 28 aqpanynan 1956 jyldyń 17 shildesine deıin 58-bappen sottalyp, saıası qylmysker atandym. 1956 jyldyń 17 qarasha kúni KSRO Joǵary sotymen aqtaldym».
UQK arhıvinde jumys isteý barysynda «ESEP» partııasynda bolǵan tulǵalarǵa qatysty kóptomdyq qylmystyq ispen jan-jaqty tanysýǵa múmkindik aldyq. «ESEP» partııasyna baılanysty Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Almaty qalasy boıynsha departamenti arhıv qujatynda tirkelgen ESEP partııasy múshelerine arnalǵan qylmystyq is boıynsha materıaldarynda 1951 jylǵy 19 qańtarda isti qabyldaý jáne júrgizý týraly qaýly qabyldanǵany jazylǵan.
Osy qylmystyq is boıynsha B.Ysqaquly, M.Temiruly, A.Nareshuly, R.Nareshuly, J.Qalıuly, M.Azanbaev, A.Amanqulov qýdalanyp, tutqyndaldy. Aıtbaı Nareshulyn 1951 jyly 23 aqpanda qamaýǵa alý týraly qaýlyda: «...О́ziniń dushpandyq senimimen sovetke qarsy ultshyldyq úgit-nasıhat jumystaryn júrgizip, aınalasyndaǵy adamdarǵa Alashorda jazýshylarynyń shyǵarmalaryn taratady» – dep kórsetildi.
1951 jyly 23 aqpanda bultartpaý sharasyn tańdaý týraly, 1951 jyly 28 aqpanda Qaraǵandydan Almatyǵa etappen aıdaý týraly qaýly qabyldanady. 1951 jyly 28 aqpandaǵy tutqynǵa alý týraly order negizinde Qaraǵandy qalasy Lenın kóshesindegi №48 páterine tintý júrgizildi.
Arhıv qujattaryndaǵy A.Nareshulynyń otbasyna qatysty derekterde áıeli Galına Madenovanyń 1917 jyly týǵany, balalary Asqar 1937 jyly, Aıan 1939 jyly, Naýryzbaı 1942 jyly, Noıan 1947 jyly dúnıege kelgeni jazylǵan.
Almatyda 1951 jyly 15 qańtardaǵy aıyp taǵý týraly júrgizilgen tergeý qaýlysynda «ultshyldyǵy»: «...Is boıynsha tergeý tarıhyn qarap, Aıtbaı Nareshevtiń 1940-1942 jyldardaǵy sovet ókimetine qarsy dushpandyq kózqarasyn bildire otyryp, Qaraǵandy muǵalimder ınstıtýtynda jumys istegen kezeńde jastardy sovetke qarsy ultshyldyq rýhta tárbıelegeni, olardy sovet ókimetine qarsy uıymdasqan kúreske baǵyttaǵany aıǵaqtaldy. Ol soǵystan keıingi ýaqytta da sovetke qarsy jumys júrgizdi» – dep kórsetilgen. Demek, jappaı repressııa jyldary «halyq jaýlary» atanyp atylyp ketken Alash qaıratkerleriniń oqýǵa tyıym salynǵan kitaptarymen stýdentterdi tanystyrǵan Aıtbaı Nareshuly bolǵanyn arhıv qujattary dáıekteı túsedi.
Aıtbaı Nareshuly – táýelsizdik jolynda kúresken Alashtyń asyl perzentteriniń ulttyq ıdeıasyn tarıhı sabaqtastyqta jańǵyrýyna ólsheýsiz úles qosqan tulǵa. «ESEP» partııasynyń músheleri sol bir qytymyr jyldary áleýmet sanasyna Alash ıdeıasyn sińirip, tarıh taǵylymyna boılaýlaryna serpilis darytty.
1951 jyly 36 jastaǵy jalyndy jigit Aıtbaı Nareshuly Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń Qylmysty ister jónindegi Kollegııasynyń 1951 jylǵy 14-15 maýsymdaǵy úkimi boıynsha RSFSR Qylmysty ister kodeksiniń 58-10, 58-11 baptarynyń 2-tarmaǵymen aıyptalyp, 25 jyl merzimge bas bostandyǵynan aıyrylady. Oǵan qosymsha 5 jylǵa azamattyq quqyǵynan shettetiledi. Elim degen esil er otyz jyldy arqalap ıtjekkenge kete bardy. Osy jerde aıta ketetin bir jaıt, OGPÝ-KGB qyzmetkerleri adam aıtqysyz qatygezdikterimen qanshalyqty uryp-soǵyp, qınaǵanymen aldyn ala tergeý barysynda da, sotta da taǵylǵan aıyptar boıynsha ózin kináli dep tanymaǵan jalǵyz tulǵa – Aıtbaı Nareshuly bolǵanyn arhıv qujattary aıǵaqtaıdy.
Lagerde jazasyn ótep júrgen kezeńderi qıyndyqtarǵa moıymaı, ar-ujdanyn qorǵaý maqsatynda KSRO Joǵarǵy soty Tóraǵasyna ótinish jazady. О́tinishteri qarastyrylyp, KSRO Joǵarǵy soty Qylmysty ister jónindegi Kollegııasynyń 1956 jylǵy 17 qarashadaǵy qaýlysymen «ESEP» partııasy músheleri tolyq aqtalady. 1993 jylǵy 14 sáýirdegi Qazaqstan Respýblıkasy «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zańymen «ESEP» partııasy músheleriniń quqyqtary qalpyna keltirildi. О́kinishtisi, Aıtbaı Nareshuly syndy «ESEP» partııasynyń keıbir músheleri tarıhı ádildik saltanat qurǵan kúnderdi kóre almaı ómirden ótti.
GÝLAG júıesiniń qandy tezinen ótken Aıtbaı Nareshuly oqytýshylyq qyzmetine qaıta oralady. Buǵan qatysty ómir dereginde: «1956 jyldyń 15 qarasha men 1957 jyldyń 16 maýsym aralyǵynda Qaraǵandy oblysynyń muǵalimder biliktiligin arttyrý ınstıtýtynda ádisker qyzmetinde boldym. 1957 jyly 16 maýsymnan 1958 jyldyń 15 sáýiri aralyǵynda Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqytýshy, 1957 jyldyń 15 sáýirinen bastap qazirgi ýaqytqa deıin syrttaı oqytý boıynsha dırektordyń orynbasary bolyp qyzmet atqaramyn. 1942 jyldan bastap Keńes Odaǵynyń Kommýnıstik partııasy múshesimin», – dep jazady. 1981 jyly 24 sáýirge deıin Qaraǵandy ýnıversıtetinde ártúrli laýazymdy qyzmetterdi abyroımen atqardy. Sol arqyly ulttyq rýhanııatymyzdyń órkendeýine, qazaq tili men ádebıetiniń bilikti mamandaryn daıyndaýda ólsheýsiz úlesin qosty. Elshil tulǵa, otanshyl azamat qandaı bolý kerektigin isimen dáleldep ótti.
Biz osy maqalany jazý barysynda, Aıtbaı Nareshulynyń nemeresi Lıka apamyzben kezdesip, suhbattasqan edik. Lıka Naýanqyzy sol bir kelmes kúnder elesin: «Ákem – Naýan atamnyń tuńǵysh balasy. Ájem – Gúlzaǵıpa Málikqyzy Seıfýllına qoǵam jáne memleket qaıratkeri Sáken Seıfýllınniń týǵan jıen qaryndasy bolyp keledi. О́ziniń balasy bolmaǵandyqtan, týǵan qyzyndaı ósirgen eken. Sáken Seıfýllın ustalǵanda, ájem Máskeýde oqyp júrgen. Tyǵylyp júrgen ájeme Sákenniń jaqyn tanysy Galına Serebrıakova qashýǵa kómektesken. Sodan Galına Madenovna Madenova bolyp aty-jónin tolyq ózgertip tastaǵan. Men bulardy ákemniń aıtqany boıynsha aıtyp otyrmyn», – dep jetkizgen-di.
Lıka Naýanqyzy: «Atam ustalǵan kezinde ájeme: «Saǵan balalardy ósirip, jetkizý kerek, sondyqtan da meni kútpe, turmysqa shyǵa ber» dep aıtyp ketken eken», – deıdi. Merzimin ótep, 1956 jyly tolyq aqtalyp otbasyna kelgen Aıtbaıdy áıeli Gúlzaǵıpa aıaǵy aýyr bolyp qarsy alady. Sodan ekinshi márte Marııam anamyzǵa úılenedi. Qarap otyrsańyz, jaýyńyzǵa tilemeıtin qorqynyshty kórinis, totalıtarlyq júıe osyndaı qanshama otbasyn oırandap, taǵdyr-tálkegine ushyratty deseńizshi!
Túıip aıtqanda, ámirshil-ákimshil júıeniń qıturqy saıasatyna qarsylyq tanytyp, kúreske shyqqan elshil jastardyń astyrtyn saıası uıymy «ESEP» partııasy qazirgi Otandyq tarıhta áli de tolyq baǵasyn alǵan joq. Bul baǵytta qolǵa alar, atqarylar ister jetip artylady.
Týǵanyna júz bes jyl tolyp otyrǵan ustaz, tálimger, pedagog Aıtbaı Nareshulynyń qaıratkerlik tulǵasy júıeli zertteýdi qajet etedi. Stalınızm jyldary qýǵyndalǵan týǵan baýyry Ramazan Nareshulynyń da ómiri men shyǵarmashylyǵy baıypty qarastyrýǵa muqtaj.
Alash ıdeıasyn Keńes dáýirinde jańǵyrtyp, «ESEP» partııasyn qurǵan tulǵalardyń qoǵamdyq qyzmeti BAQ júıesinde keńinen nasıhattalyp, olardyń aıaýly esimderi ulyqtalýy qajet. Elin súıgen erlerdi qasterleý – eldikke syn!
Saǵymbaı Jumaǵul,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
Ádilet Jaǵypar,
tarıhshy
