Qaratóbe qasireti

Sonda bul qaı Baraq boldy eken? Arqa men Alataý, Ertis pen Edil ara­syndaǵy Oırantóbeni de tarıh­tan bilemiz. Raıymbek batyr Jeti­sýda jońǵarlarmen soǵysqan jer­de Oırantóbe atty taǵy bir tóbe bar. Al Merki men Qulan aýyl­­da­rynyń arasynda Alataýdyń San­dyq jaılaýyndaǵy Oırandy atalatyn shatqaldyń jóni bir bólek. Sonda Oırantóbe Qazaq jerinde úsheý bolǵany ǵoı.

Osydan soń osy aýyldyń týma­sy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, bilim salasynyń ardage­ri, «Qurmet» ordendi Kóshkinbaı Elikbaevtan Seker, Baraq tarıhyn surastyrdyq. Jasy seksenge kelse de shıraq ta tyń Kóshkinbaı kókemiz bizdi Oırantóbege qınalmaı alyp shyqty. Oırantóbe kókemizdiń baý-baqshasynyń irgesinde-aq qol sozym jerde eken. Oırantóbe Qaratóbe atty bıik tóbeniń janynda oqshaý tur. Aınalasy or bolyp qazylǵan. Kezinde osy or boıymen sý kelip, syrttan kelgen jaý tóbe basyndaǵylarǵa óte almaǵan. Tóbe basyna Baraq pen Sekerge arnap belgi qoıylypty. Osy belgi basynda Kóshkinbaı kókem qyraǵyttap quran oqydy. Men Oıran­tóbe oqıǵasy, Seker, Baraq tarı­hy týraly aqsaqaldan sýyrtpaqtap syr suradym. Qulaǵynyń qaltasy bar Kóshekeń oqyp-toqyǵandaryn, estigenderin umytpaǵan.

Rasynda, bul Baraqtyń Kókjal Ba­raqqa tikeleı qatysy bar bolyp shyqty. Bul bylaı. Sıqym Kósh­kin­­shiniń Masa, Qoǵyl degen eki uly da jońǵarlarmen jaǵalasyp ót­ken batyrlar bolypty. Qoǵyl kezin­de kishi júz qolymen birge Edil bo­ıyn­daǵy Astrahan qalasyn jaý­dan qorǵaýda batyrlyqpen qaza ta­bady. Qoǵyl báıbishesinen bala súı­megen. Keıin aǵasy Masanyń aıtýy­men Kókjal Baraqtyń aıdaı sulý qaryndasyn alyp qashyp kelip, úılenedi. Úzeńgiles júrgen batyrdyń qaryndasyna kózi túskeni úshin Kók­jal Baraq onyń bul qylyǵyn ke­shir­gen desedi, onyń ústine qyzdyń so­ńynan kelgen qýǵynshylardy jaq­sylap kútip, mol dúnıe-múlikpen shy­ǵaryp salady. Kókjal Baraq jıenine «mendeı batyr bolsyn!» degen nıetpen óz esimin bergen desedi.

Qoǵyldyń ekinshi ulyna Seker degen atty kishi júzdiń batyry Taılaq qoıǵan. Kishi Baraq kishi júzdiń ataqty batyry Taılaqtyń qaryndasyna úılenedi. Negizinen bul nekege Qoǵylmen úzeń­giles júrgen Taılaq batyrdyń ózi yq­pal etse kerek. Taılaq batyrdyń qaryndasynan týǵan tuńǵysh ulǵa Nar esimi beriledi de, keıingisin na­ǵa­shysynyń qurmetine Taılaq ataıdy. Sonymen uly júz Sıqym eline orta jáne kishi júzdiń eki batyrynyń esimi sińisedi.

Aǵaıyndy Baraq pen Seker jyl­qyly baı atandy. Qaratóbe baý­raıyn jaılady. Baldyberek óze­ninen myńdaǵan jylqy sý iship, jaı­laýda jaıylyp jatty. Olar Saı­ramdaǵy ózbektermen tatý edi. О́z­bek aǵaıyndardyń qolynan kelmeı­tini, tappaıtyny bolýshy ma edi? Olar­dyń qaı-qaısysy bolsa da jyl­qyly aýylǵa kerek. Al Baraq pen Seker jońǵarlarmen shaıqasta olardy da qyzǵyshtaı qorǵady, et pen qymyzdan taryqtyrǵan joq. Kishi Taılaq ózbekten qyz alyp, eki el qu­dandaly boldy.

Bul oqıǵa 1757 jyldyń kókte­min­de oryn alady. Qarataý men Alataý­dy jońǵar qalmaqtary shegirtkedeı jaılap, eldiń shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı ýysynda ustap, bilgenderin jasap basyna bastaıdy. Onymen de qoımaı, jalǵyz-jarym otyrǵan aýyldy qy­ryp-joıyp, ishke suǵyna tústi. Jaý­dyń jaýyzdyq nıeti belgili edi. Olar Saıramdy baǵyndyryp, ózbek qyzdarynyń arasynan tańdap júrip 350 qyzdy tutqynǵa alady. Olardy aldaryna salyp, óz elderine aıdap áketý úshin arnaıy jasaǵy da da­ıyn turdy. Osy ashy habar Tóle bı men Qoıkeldi batyrdyń da qulaǵyna tıgen. Ekeýi aqyldasa kele, qazaq jasaqtaryn atqa qondyrdy.

Jońǵar qalmaqtary Qaratóbe ar­qyly Alataý asyp, odan ári elde­rine ketýshi edi. Osyny biletin qazaq­tar Qaratóbe túbinde toptasty. Alaı­da sońdarynan negizgi kúsh kelip jet­pegendikten, qazaq jasaǵynyń sany qalmaqtarǵa qaraǵanda tym az bo­latyn. Onyń ústine qalmaqtarda zeń­birekter bar.

Kóshkinshiden taraǵan Masa, Qo­ǵyldyń urpaǵy jaýǵa top bolyp attandy. Ishterinde árıne, Baraq pen Seker de bar edi. Olar óz jasaǵynyń kóp ekenin kórsetý úshin aldaryna úıir-úıir jylqy salyp aldy. Mańaı tutasqan shańǵa bókti. Qalmaqtar zeń­birekterimen ústi-ústine oq jaý­dyrǵan soń mańaı azan-qazan bolyp ketti. Bul kezde Qaratóbe baý­raıy qalyń arsha eken. Naızadaı bolyp aspanǵa shanshylyp tur­ǵan arshanyń kóptiginen onyń ishine ja­syrynǵan jandy tabý qıyn bolatyn. Jońǵarlar mine, osy arsha arasyna zeńbirekterin myqtap turyp tyqqan-dy. Jaýjúrek Baraq pen Seker jaý­dan taısalǵan joq. Zeńbirek otta­rynan da qaımyqpady. Tóbeden do­malap túsken jaýdyń bastarynan shashyraǵan qaraqoshqyl qan to­py­raqqa sińip jatty. Aǵaıyndy batyrlardy naıza men qylyshtyń ushymen ala almasyn bilgen qalmaqtar endi zeńbirektiń uńǵysyn ekeýine qaraı baǵyttady. Oqpannan atylǵan jaý oǵy aǵaıyndylardy mert etti. Osy kezde Baraqtyń balalary Nar men Taılaq atoı salyp urysqa kirisken edi. Olar zeńbirekke qaraı umtyl­dy. Jankeshti sherikter zeńbirekti qaıta oqtaımyz degenshe jetip baryp, olar­dy qylyshpen aıamaı osqylady. Zeńbirektiń zapyran úni óshken soń qalmaqtarda záre qalmady, tonap alǵan dúnıe-múlikterin, tutqyn ózbek qyzdaryn tastaı qashty. Osy kezde Qarataýdyń ár qatparynan qazaq qoly da kórine bastaǵan edi. Aldymen Sámen bastaǵan Botbaı qoly, artynsha Boras urpaqtarynyń batyrlary men Rysbek toby jetti. Kóp uzamaı Tóle bı men Qoıkeldi bastaǵan jasaq ta kelip úlgerdi. Jansaýǵalap qashqan jaýdyń jelkelerine jebe qadaldy, keýdelerin naıza kúıretti, denelerin qylysh osqylady. Alaıda úsh júzdiń balasy úshin Baraq pen Sekerdiń qa­zasy aýyr tıdi. Olar jınalyp, aǵa­ıyndy batyrlardy osy mańǵa arýlap jerledi.

Qazaq pen qalmaq qyrqysyp jat­qanda Nar men Taılaqtyń jalǵyz qa­ryndasy qurbylarymen birge Saı­ramsý boıyndaǵy qalyń qoǵa ara­syna baryp jasyrynyp qalǵan edi. Olar qalmaqtardyń bytyraı qashyp ketkenin kórip syrtqa shyq­qanymen Nar men Taılaqtyń qaryn­dasynyń júregi áldenege zýyldap, ilgeri basqan aıaǵy keri kete ber­di. Sol kezde olardyń qulaǵyna Taı­laq­tyń sybyzǵysynyń zarly úni keldi. Sybyzǵy tili sumdyq jaıtty suń­ǵyla bir sybyrmen jetkizip tur­dy. Tula boıy túrshikken boıjet­ken sol jerde ańyraı qulap, joqtaý aıtty. Oǵan barlyq qyzdar qosyldy. Qara jamylǵan topqa jaqyndap kel­gende qyz ózin ustaı almady. Sol qyzdyń zarly joqtaýy el jadynda «Oırantóbe oıyldy, Seker, Baraq qo­ıyldy. Seker, Baraq ákekem, Se­ker, Baraq ákekem!» dep jattalyp, Yqylas Dúkenulynyń «Seker-Ba­raq» atty kúıine ulasqan. Estigende qa­byrǵany qaıystyratyn bul kúı el ishinde áli de oryndalady.

Sodan keıin Taılaq Oırantóbe­niń basyna shyǵyp alyp, sybyzǵy­syn sarnatyp, ákesi men aǵasyn joq­taýdy bir kúnge de úzgen joq. Oǵan qaryndasy qosyldy. Oırantóbe basynda aıtylǵan joqtaý tóńirektegi el-jurtty túgel kúńirentti. Budan bylaı da Nar men Taılaqtyń, oǵan qosylyp qaryndasynyń joq­taýy tıylmaıtyndyqtan aýyl aqsaqal­dary amal izdeı bastady. Ony Taı­laq­tyń ózi tapty. Áýlıeatadan asyp, Aqyrtóbe mańyna jetkende osy mań­nyń tabıǵatyna uqsas Jarlysý, Sar­dala degen jerdi talaı kórgeni bar. Qaıǵyny umytý úshin amal joq, týǵan jerdi tastap, olar kúzdiń bir kúni Qordaı asyp, Aqterek mańyna qonys aýdardy.

– Oırantóbe men Qaratóbe ma­ńyn Toǵataı Sıqym urpaǵy ıen jaı­lap otyrǵan. 1913 jyly olardy Re­seıden kóship kelgen mujyqtar yǵys­tyrady. Selony uly ımperııany bılegen áýlettiń úsh jyldyǵyna oraı Romanov ataıdy. Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda osy jerdegi usaq sharýashylyqtar biriktirilip, «Sovetskıı» ujymshary atandy. 1937 jyly qanquıly Goloshekın osy tóńirektiń barlyq jylqysyn mań­qa aýrýyna ushyrady degen je­leýmen attyryp tastaıdy. Berige de­ıin Baraq, Sekerdiń attaryn ataýǵa da qoryqtyq qoı. 1993 jyldyń 10 tamyzynda Jambyl oblysy Aqyrtóbe mańyndaǵy aǵaıyndar kelip, bir jylqy soıyp, Baraq pen Sekerge úlken as berdi. Olar osynda 3 avtobýs bolyp kelgeni esimde. Oırantóbeniń ústine Baraq pen Sekerge arnap belgi tas qoıyp ketti. «Qaıta aınalyp so­ǵamyz. Babalarymyzdyń basyna eskertkish qoıyp, Oırantóbeni tarıhı orynǵa aınaldyramyz» desip ketken edi. Zamana aýany des bermedi me, basqa da sebepteri boldy ma, bul ázirge toqtap tur. Degenmen tarıh pa­raǵynan olardyń erligi óshpeıdi, – dedi bizge Kóshkinbaı qart.

Baraq pen Sekerdiń tusynda osy mańda Taılaq toǵany bolǵan desedi. Ony Baraq balasyna arnap arnaıy saldyrǵan kórinedi. Kóshtekeń bul áńgimeni estigenimen dál qaısy toǵan ekenin naqty aıtyp bere almady. Bálkim, kolhozdastyrý kezinde bul toǵan buzylyp ketti me eken?

Oqshaý turǵan Oırantóbe búginde jan-jaǵyn qorshaǵan úılerden, tal-terekten anyq kórinbeıdi. Janynan ótken bylaıǵy jurt kóp tóbelerdiń biri dep qana ketýi múmkin. Osy rette aýyldyń baskóterer azamattary Oırantóbeni qaıta jańǵyrtyp, basyna eskertkish qoıyp, oǵan barar joldy retke keltirse urpaq úshin bul da bir saýap tirlik bolar edi. Sonda umyt qalǵan aǵaıyndy qos batyr rýhy qoldap júrmes pe? Tarıhty alystan izdemeı-aq úı irgesinen tap­qan urpaq babalar erligin sanalaryna sińirip almas pa?

Ormandy oıǵa batqan Oırantóbe ún qatpaıdy. Al oǵan til bitiretin búgingi urpaǵy emes pe?

Sabyrbek OLJABAI,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi