Aqyn aǵanyń túsime Aqan taýynyń eteginde turǵany enýi de tegin emes sekildi. Bul – onyń kindik qany tamǵan kıeli óńirdegi ata-babalarynyń baǵzydan bergi qut-mekeni. Erkeshtiń uly atasy, Kenesary – Naýryzbaıdyń senimdi serikteriniń biri, Qaraýyldyń Qyldysynan shyqqan kózsiz batyr, qolmergen, Nysanbaı jyraýdyń ataqty dastanynda esimi Iman, Jáýke, Tólebaılarmen qatar atalatyn Er Kenjebaı ómir baqı ózi attas aıdyn shalqar aına kól julyǵyn sıpap jatqan osy Aqan taýynyń tóńiregin mekendegen. Balalary da ataqonystan taban aýdarmaı, kógildir kóldiń jaǵasynda, jasyl ormandardyń saıasynda, manar taýdyń aıasynda ómir keshken. Batyr myńǵyrtyp mal jınamaǵan, dóńgelek qana dáýlet ıesi bolǵan desedi. Balalary da sol aýqymnan aspasa kerek. О́miri enshi bólispegen Kenjebaıdyń úsh uly Táýirbaı, Berdibaı, Tileýberdiń menshiginde elý-alpys qoı, qyryq-otyz iri qara, eki-úsh júz qoı-eshki bolǵan. Sonyń ózi keshegi qyzyl belsendilerdiń kózine súıeldeı qórinip, «asha tuıaq qalmasyn, asyra silteý bolmasyn» saıasatymen aǵaıyndy úsheýin úshinshi deńgeıdegi baı-kýlak tobyna jatqyzyp, bar malyn ortaǵa túsirip, ataqonysyn ózgertýge úkim shyǵardy. Otarshyldarǵa qarsy kúreske qatysty dep patsha ulyqtary bir qýdalap, dúmdilerdiń urpaǵy dep keńes belsendileri jáne sońyna túsken Kenjebaı áýleti amalsyzdan orys selolaryn saǵalap, bosyp ketti.
Aqyry Táýirbaıdan týǵan Ebiken (azan shaqyryp qoıǵan aty – Ibrahım) otyzynshy jyldardaǵy alapat ashtyqtyń aldynda taýdyń tústik betkeıindegi qyldy aǵaıyndaryn taýyp, Tólebaı aýylyna kóship keldi. Osynda otyzynshy jyldyń qarasha aıynda ekinshi uly Erkesh dúnıege keldi. Qýǵyn-súrginnen qorqyp, qashyp-pysyp, kóship-qonyp júrgende aıyqpas syrqatqa shaldyqqan jas ana Álpesh ańsaǵan ulyn aýyzdandyra almaı ómirden ótti.
«Jetim qalǵan laqty kórsem titireıdi júregim, Men de sondaı ana sútin embegenniń biri edim» deıtini sodan aqynnyń.
О́leń-jyrǵa qumar, ásirese qazaq ádebıetiniń qyzyl suńqary Sáken Seıfýlınniń «Erke-Bulan» dep qol qoıatyn shyǵarmalaryn qyzyǵa oqıtyn Ebiken aqyn bolar ma eken degen ıgi tilekpen ulyna Erkebulan dep at qoıǵan edi. Keıin aǵaıyn-týǵandary erkeletip Erkesh atap ketti. Qazaqta jaqsy kórgen balalardy daralap, atyn ózinshe ózgertip alatyn daǵdy bar edi. Erkeshtiń jalǵyz aǵasy Bekqojany jurt «Bekesh» ataıdy. Ibrahımniń ózi Ebiken atanyp kúlli qujattarǵa sol esimmen endi emes pe. Jalpy, bul jaman da dástúr emes. Jaqyn tartýdyń, jaqsy kórýdiń, baýyrmaldyqtyń bederli bir belgisi. Osy baýyrmaldyq Erkeshtiń de jetimdiktiń ne ekenin bilmeı erkin, erke, bula bolyp ósýiniń bastaý kózi boldy. Jylandydaǵy jetijyldyq mektepte oqyǵanda da, Atbasardaǵy mektep-ınternatta orta bilim alǵanda da ol keýdesin asqaq ustap, úzdik oqyp, dos-jarandarynan, qurby-qurdastarynan oq boıy alda júrdi. Onyń aqyndyq qabileti orta mektepte júrgende-aq baıqaldy. Qazaq ýnıversıtetinde qanattandy. Baspasóz salasyndaǵy qıyn da qurmetti qyzmetinde qulashyn keń jaıyp eline eleýli, halqyna qalaýly qalamger etti.
Aqynnyń tusyna jete bere asaý taıdaı bult etip, aýnap túsip, ıesin tastap ketetin qolshananyń da túske kirýi jaıdan-jaı emes aý, sirá. Erkeshtiń tyrnaqaldy týyndylarynyń biri – osy oqıǵa sýretteletin «Qolshana» aqyndy zyr etip Jyr saraıynyń qaqpasynan ótkizip jibergen aqjoltaı óleń. Ol jýrnalda jarııalanǵan bette-aq asa kórnekti qoǵam qaıratkeri, qazaq ádebıeti men óneriniń janúzer janashyry, zerdesi zerek bilimdar synshy Ilııas Omarovtyń nazaryna ilinip, laıyqty baǵasyn aldy. «Bas-aıaǵy tórt aýyz óleńde syrǵanaqpen birge ketken, aýdarylyp artta qalǵan balalyq, alda kútip turǵan úmit pen kúdik aqynnyń oı aǵysyn ańǵartyp, fılosofııalyq tereń maǵynasymen ýaqyt pen ómirdiń ushqyr qımylyn ańǵartady. Jazylýy qarapaıym, biraq sulý» dep jas aqynǵa aq jol tilep, sát sapar aıtady aqylman aǵa. Demek, «Qolshana» aqyn úshin syrly sazdy jyr sandyǵyn ashyp bergen altyn kilt syndy.
Asyly, Erkesh Ibrahım jaraýy kelisken júırikteı jyr báıgesine erkin qosylyp, birden kózge túsip, oqyrmannan oń baǵasyn alǵan jáne oryndy alǵan aqyn. Tuńǵysh jyr jınaǵy jaryqqa shyqqanda «Lenınshil jas» aq tileýli alǵysózben kitapqa engen bes-alty óleńdi jarnama retinde jarııalasa, on alty oblystyq qazaq gazetteri túgel derlik jaǵymdy pikir aıtyp, jyly lebiz bildirgeni kúni búginge deıin esimde. Solardyń kóbin óz kózimnen ótkerip, súısine oqyǵanymdy umytqanym joq áli. О́ıtkeni sol elý segizinshi jyly ınstıtýttan keıin bir jyldaı aýyl muǵalimi bolǵan men Erekeńniń qam-qareketi men abyroı-bedeliniń arqasynda oblystyq gazetke ádebı qyzmetker bolyp kirip jáne aqynnyń ózi basqaratyn mádenıet bóliminde istegen edim. Erkeshtiń «Qarlyǵash» jınaǵyndaı jabyla jappaı pikir jazylǵan jyr kitabyn keıin kórgen de, estigen de joqpyn.
Saryarqanyń kıeli topyraǵynan jaralyp, kókoraı shalǵynyn jórgek qyp, sabat samalyn simirip, kúmis kólderine súńgip ósken Erkeshti dalanyń dara jarshysy dese de artyq bolmas. Qyr perzenti atanǵan halyqta dalany jyrǵa qospaǵan aqyn az da shyǵar. Alaıda Erkeshteı dalany egile, tógile jyrlaǵan samalyndaı esiltip, borandaı burqyratyp, nóserindeı tópeletip jıi jazǵan jáne júıeli jazǵan aqyn kemde-kem.
Dala degen nemene? Samal jel me?!
Jel degen ne? Kóktemnen jeter dem be,
Osylardy shynymen súıe almasam,
Shirkin júrek júrgeni beker mende, – deıdi aqyn aǵynan aqtarylyp.
Jyl mezgiliniń tórt toqsanynda túrlishe túlep, dala dıdary onyń jyrlarynda totynyń qanatyndaı júz qubylyp, qulpyryp turady. Qysta kúmis qardan kórpe jamylyp, uıqyǵa ketken arýǵa uqsasa, kóktemde qara barqyt qamzol kıgen gúl erindi qyzdaı bulǵańdaıdy, jazda qyzyl-jasyl kóılegi kólbeńdep kúlkisi taý sýyndaı syńǵyrlaǵan kelinshekti elestetse, kúzde altyn dán ýystan bereke shashqan sarkidir báıbishege aınalyp, elge yrys-qut ákeledi. Sol beınelerdi kóz aldyńa keltirgende óziń de osy qyrdyń bir tetigine jarap, bolat túrenmen borazda burymyn órgen dıqan, keń jaılaýda qoı jaıyp, qozy jamyratqan shopan, tebinge jylqy salyp, asaýdyń qulaǵynda oınaǵan jylqyshy, qyrda aq shańqan qala turǵyzǵan qurylysshy bolyp ketkiń keledi.
Ol osy dalanyń dańǵaıyr ıesi men kıesi syndy Sosıalıstik Eńbek Erleri beldi de bedeldi qaıratker Baıan Janǵalovtyń, dańqty dıqan Turlybek Ábilpeıisovtiń, qut qonǵan qoıshy Mántaı Álkebaevtyń, avtopoıyz avtory Ǵazız Nuǵymanovtyń bederli beınelerin somdap, kózi tirisinde-aq óleńmen eskertkish ornatty.
Árıne, Arqanyń altyn alqasy – Kerbez Kókshe bolmasa, bul dalanyń da qý mekıen qula túz bolyp qalary aqıqat. «Jannaty jer men kóktiń sulý Kókshe, rızamyn bar ǵumyrym Kókshemde ótse» dep Maǵjan men Sákendeı sańlaqtar bastaǵan talaı aqyn jyrlaǵan. Biraq solardyń Kóksheni dál Erkeshteı qasterlep, qulaı súıip, qulshyna jyr etkeni shamaly. Ol ózin, «Qyzǵysh» atty óleńinde aıtqandaı, Kóksheniń jaratqannan keıingi jalǵyz ıesindeı kórdi. Jáne Kóksheniń shyrqaý bıigimen shektelmeı, onyń quramdas qundylyqtaryn tutas qamtyp, jeke-jeke jyr etedi. Olardy oqyp otyrǵanda Oqjetpestiń ushar basyndaǵy pil tas qozǵalyp, ornynan turǵaly jatqandaı kórinedi. «Bıshi qaıyńdaǵy» kúmis kól tartylǵanda aıdynynda bılep júrgen aq baltyr qyzdar jaǵada qalyp qoıyp, burala bitken qaıyńǵa aınalýy ǵajaıyp bir tylsym dúnıege jeteleıdi. Aınala aq tolqynnyń ortasynda turǵan «Jumbaqtas» bir jaǵynan qarasań sý sarynymen shaptyqqan kári kempirge uqsasa, endi bir jaǵynan baıqasań shashyn jel jelpigen arýdaı júzi jaınap, kúnge qarap syq-syq kúletin sııaqty. Ne kerek, áıteýir bir ertegi áleminde júrgendeı bolasyń.
Býrabaıda aq boıaýmen jartasqa,
Jazylǵan bir alǵystar bar marǵasqa:
«Emdelýge áıelderin jibergen,
Júz rahmet alystaǵy joldasqa».
Sol jartasta kól ústinde túnergen,
Bıkeshter de úzdirmeıdi kúderden:
«Kóp rahmet kelinshek pen qyzdarǵa, –
Dep jazypty, jigitterin jibergen».
Toq balamen oınaı almaı ash bala,
Muńly kózden sirkireıdi jas qana,
Sonaý sózdiń kim bolsa da salmaǵyn,
Kótere almas,
Kóterer tek tas qana.
Ásire boıaý áshekeısiz osynaý qarapaıym joldarǵa qansha qalyń oı, qanshalyq zil salmaq jatyr deseńizshi. Shyndyq qorǵasynnan da aýyr, ótten de ashy. Demalysta bolǵanymyzda santalaı oqyǵan sózder ǵoı bul. Alaıda onyń astarynda ashy da aýyr shyndyq jatqanyn kim elegen. Zerdesi zerli aqyn tálim alar oı týǵyzyp otyr.
Atajurttyń aıtýly jerlerin, ózen-kólderin, tarıhı oryndaryn, tanymal tulǵalaryn jyrlaýdyń sanaýly sheberleriniń biri de Erkesh. Qazaqtyń Qarataýy men Alataýynyń, Altaıy men Ulytaýynyń, Qarqaralysy men Baıanaýylynyń beınesin bar bolmys-bitimimen bederlep, syrly sózben som sýretin sanaǵa sińirdi. Esile aqqan Esil, sozylyp jatqan Nura, muhıtqa quıar Ertis, jeti ózendi Jetisý da qalamynan qaǵys qalǵan joq. Bir ǵajaby, qaı jerdi jyrlasa da ony tarıhı tulǵalarymen astastyryp, bederin aıshyqtap, bedelin aspandata túsedi. Syrymbetti ǵalym Shoqan, Qoskóldi seri Aqan, Býrabaıdy sal Birjan, Jalǵyztaýdy Úkili Ybyraı arqyly kemeldendirip, eńsesin kóterip otyrady. Sóıtip týǵan jerdiń ǵana emes, uly babalarynyń da tutas beınesin jasap, tuǵyryn bekite, bıiktete túsýge kúsh salady. Tastaryna tabanyn tildirip, balalyqtyń bal kúnderin ótkizgen Aqan men Aıyrtaý, Aqsorań men Imantaý jaıyndaǵy jyrlary ózinshe bir saǵynysh soraby.
Týǵan jerin aıalaǵan bul qazaq,
Aıdar taǵyp, at qoıypty tym ǵajap.
Jarty aspandaı shalqyp jatqan dalasyn,
Qorǵaý úshin shekse-daǵy qıly azap.
Týǵan jerdiń árbir aty, ataýy,
Oǵan degen meıirimniń otaýy.
О́zen-kólim – mahabbatym máńgilik,
Týǵan dalam – Mahabbattyń otany.
Mine, bul bárimizge ortaq aq nıet, adal pikir. Átteń, osy týǵan jer taqyryby búginde sánnen shyǵyp, óleń órnegine ilinbeı júrgeni ókinishti.
Kógildir Kókshe, kógildir sháıi perdeńdi ash,
Qasqaıa tússhi Oqjetpesim meniń nar mańǵaz,
Uıqyda jatqan oıan sen, Jekebatyr,
Tas bolyp qatqan aq býram turyp mań-mań bas, dep týǵan taýynyń baýraıyn túgel dúr kóteretin Kókshetaýdyń Erkeshi, kórkem sózdiń serkesi ata-mekenindegi menshikti tilshi qyzmetin on eki jyl minsiz atqaryp, ómiriniń sońǵy on jylynda sol «SQ»-nyń (Egemen Qazaqstan) Qaraǵandy oblysyndaǵy ókiletti ókili bolyp istedi. Qazaq qalamgerleriniń arasynda alǵashqylardyń biri bop KSRO Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty atanǵan Erkesh aǵanyń jańa orynda tyń tynysy ashylǵandaı, shabyty shamyrqana tústi.
«Túsip kettim shahtaǵa,
Túbinde barar jer ǵoı dep,
Túnekti túrgen qap-qara,
Jeńgen de mendeı er ǵoı dep»
berip ketken ol jeti qat jer tamyryn soqtyryp jatqan qurysh qoldy kenshilerdi kórip, óndiris oshaqtarynyń júregin irkilissiz soqtyryp, jurttyń úı-jaıyn jylytyp turǵan «tasty otqa aınaldyrar» kómir osylardyń mańdaı terimen tabylatynyna kóz jetkizdi.
Aspany qyzyl araı tań aldyndaı araılap turǵan Magnıtkaǵa da baryp, Marten peshiniń aýzynda aq jalynmen alysyp, bolat balqytyp, qurysh quıyp júrgen qazaq jigitterin kórip, eńbegine tánti boldy. Kúni keshe aýylda at qulaǵynda oınap júrgen jastardyń búginde alaý otty aýyzdyqtap, alapat jalynmen julqysyp júrgen ójettigin aıtsaıshy. Solardyń osynaý erlik eńbegin jalpaq jurtqa jedel jetkizý úshin ol qalamyn kósilte siltep, óleńdi de, ocherkti de óndirte jazdy. Álbette, aqynǵa qara sózden óleń ońaı emes pe, negizinen olardy jyrǵa arqaý etti. Buryn túrli taqyrypta toǵyz poema jazǵan ol kenshiler jaıynda dastanǵa bergisiz «Alaý», «Ottyń týýy», «Bolat sýdaı tasıdy» tárizdi tolǵaýlar týǵyzyp, «Ańyz aǵa» atty dıalog-dastan jazyp, az jylda óndiris taqyrybynda úsh kitap shyǵaryp, ilgeride jaryq kórgen onshaqty jyr jınaǵyn jańa týyndylarmen tolyqtyrdy. Osy arada Sosıalıstik Eńbek eri Altynbek Dáribaevpen ashyq-jarqyn áńgime túrinde óleńmen jazylǵan «Ańyz aǵa» eńbegine az-kem toqtaı ketken artyq bolmas. Onda Altynbektiń aýzymen aıtylatyn mynandaı joldar bar:
Arǵyn men jeke jyrla Tólegendi,
Sóz qozǵaý bastyq jaıly kerek endi.
Eńbekqor sonaý bizdiń Nursultandaı,
Kórgem joq bul óńirde eren erdi.
Ol keldi... jalǵyz kelmeı otyz keldi,
Otyz keldi... dúbirletip otyz beldi,
Otyzdyń otyzy da otyz jalyn,
Úrledi otyz otqa otyz jeldi.
Ol keldi otyz dúrkin eseli bop,
Otyzdyń murtsyz ǵana kósemi bop,
Otyzy otyz túrli óner tógip,
Otyzy otyz túrli kósheli bop.
Ol isti gornovoıdan bastap edi,
О́nerin tógip-tógip tastap edi,
Kóndirip ot barysyn degenine,
Oıpyr-aı, aq jalyndy jasqap edi.
Bildi ol kúıerin de, janaryn da,
Erekshe jalyn oınap janarynda,
Partııa soldaty bop kete bardy,
Jalynnyń oty alaýlap talabynda.
Bul búginde ult kóshbasshysy bolyp, otyz jyl boıy eldi urys-kerissiz, yń-shyńsyz sony soqpaqpen nurly bolashaqqa bastap kele jatqan Nursultan Nazarbaev. Elbasymyzdy tabany kúrekteı qyryq tórt jyl buryn alǵash jyrǵa qosqan bizdiń Erkesh Ibrahım ekenin qazir ekiniń biri bile de bermeıtin shyǵar. Muny daryndy tulǵanyń kemeńgerligi deımiz be, kóregendigi deımiz be – qaısysy bolsa da shyndyqtan shalǵaı ketpes, sirá. Oǵan myna joldar da aıǵaq bolady.
Júregimniń jylynyp otymenen,
Ishimde de ekinshi jatyr álem.
Ishimde de bar meniń, bir sıqyr nur,
Balqyp júre beredi aqyq óleń.
Dosym, muny durys-aq túsingeniń,
Ushqanyn da sońyra qusym meniń,
Synyq ıne ómirden áketpespin,
Tek ishimde ketedi aý ishimdegim.
Saqı tartqan, salıqaly aqyl ıesi sarabdal aqynnyń ishinde kóp dúnıe, qundy da buldy dúnıe ketkeni anyq. Ony otyz jyl bir teriniń pushpaǵyn birge ılesken men jaqsy bilemin. Uzyn joldyń ústinde tanysyp, ádebıet aıdynynda tabysyp, baspasóz degen bıik minberde birimizge-birimiz kezek-mezek bastyq bolyp, balań jigit kúnimizden birge istep, aǵaly-inilideı bolyp ketken edik. Eshqashan áı-sháı desken, júz shaıysqan jerimiz joq. Ol – aqylshy aǵa, men – iltıpatty ini boldyq. Otaý tigip, shańyraq qurýymnyń da basy-qasynda ózi júrdi. Sodan bastap otbasymyzben alǵaýsyz aralasyp, balalarymyz birge ósti. Ol meni ómir-baqı Sarbas demeı, ata-anam erkeletkendeı Sarken dep ketti. Almatyǵa jumys babymen jáne óz sharýasymen kelgen saıyn Jazýshylar odaǵynda bolyp, baspalardy aralap, qalamdastarmen birer kún dýyldasyp ábden sharshaǵanda bizdiń úıge kelip bir-aq tynystap, jaǵasy jaılaý bop jatar edi.
Eń sońǵy ret seksen altynshy jyldyń mamyrynda menshikti tilshilerdiń jıynyna kelgende, boıyn yrdý-dyrdýan aýlaq salǵysy keldi me, áriptesterine jolamaı birden bizdikine tústi. Qazylyp qatty júdegen eken. Jan-jary Aqyldan qapııada kóz jazyp, kámeletke tolmaı, otaý quryp úlgermegen úsh balanyń qam-qareketi, otanasyz qalǵan otbasynyń taýqymeti óz moınyna túsip, kúnkóris kúıbeńi dińkeletip, densaýlyǵyna qatty áser etkeni belgili. Keıingi kezde jastaı jabysqan búırek derti qaıta meńdep, aýrýy asqynyp, álsin-áli aýrýhanaǵa túsip, jıi jatyp qap júrgen-di. Osy joly jumysyn tapsyryp, qyzmetten ketýge bel baılap kelipti. «Má, mynany erteń redaktoratta jurtqa óziń oqyp ber. Aqyryna deıin oqýǵa meniń demim jetpeıdi» dep ótinishin maǵan usyndy. Úsh betke marjandaı móldiretip óleńmen ózi jazǵan qoljazbany kóńilim buzylyp, áreń oqyp shyqtym da: «Ereke, qatardan ketip qaıtesiz? Qýyp, qýdalap jatqan ázir eshkim joq. Jumysyńyz da qalpynsha» dep edim, «Ortaq iske kóleńke túspeýi kerek, men báribir burynǵydaı bola almaımyn. Onyń ústine kúlli tilshilerdiń jumysyna jaýap beretin saǵan «aǵasyn aýyrsa da ustap otyr» degen sóz ermesin» dep bir-aq qaıyrdy.
Erteńine erteletip mashınkaǵa on-on bes dana ǵyp bastyrdym da, alqa músheleri men kóńil jeter jigitterge bir-birden úlestirip, jınalystyń basynda kózim býlanyp, únim býlyǵyp óleń-ótinishti jınalǵandarǵa oqyp berdim. Áriptesterimiz kúrsinip, keıbiri kózine jas aldy. «SQ»-ǵa ótinish» dep jazylǵan on jeti shýmaq óleńniń myna bir úzindisi-aq kóp jaıdy ańǵartar:
Báıteregim,
Máýelegen emenim!
Qaıda júrsem jatsynbaǵan sen ediń.
О́ziń bolyp sańqyldady daýysym.
О́ziń bolyp tamyljydy óleńim.
О́ziń bolyp jaqsylarmen janastym,
Talaı kúrtik qardy kúrep jol ashtym,
Bir tún boıy jattym qardyń astynda,
Aq boranda eki kúndeı adastym.
Solaı saǵan habar berip jotadan,
Sóıtip meniń shyǵyp jatty maqalam.
О́leńder de týdy boran astynda,
Ocherk te týdy aıazda qaqaǵan...
Endi shyrqap shyǵa almaımyn shyǵanǵa,
Ere almaımyn mynaý uly uranǵa,
Daýysyń bar, ózderiń joq syqyldy,
Eki kózim qadalady tumanǵa.
Artyq-kemim bolsa meniń, keshińder,
Úzeńgiden aıaǵymdy sheshińder,
O, týǵandar, osylaısha bir tilshi,
Báıterekteı omyryldy dersińder,
... Omyryldy dersińder».
Iá, otty jyrdyń Oqjetpesi, serke sózdiń Erkókshesi osylaı omyrylyp, eren aqyn Erkesh Ibrahım ujymymen qosh aıtysqan edi. Araǵa bes aı salyp pánı jalǵanmen de qoshtasty. Soǵan deıin qatarda ustaýǵa bolatyn edi-aý. Oǵan biraq ózinen góri ortaq múddeni joǵary qoıatyn iri tulǵanyń ózi kónbedi. Biz turǵylastardyń tálimi de, tárbıesi de osy ǵoı.
Sarbas AQTAEV,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri
