Qınaıatulynyń qubylysy

Osy jáne basqa da juldyzdy sát­teriniń negizinde alashtyq ıntellek­týaldy serpilispen qatar qazaq hal­qynyń bilim-ǵylymǵa sheksiz qush­tarlyǵy jatyr. Totalıtarlyq bı­lik ony túsingen de joq, laıyqty baǵa­la­ǵan da joq. Birese marapattady, laýazymdy qyzmetke qoıdy, birese qý­dalady. Ulan-ǵaıyr bilimi men joı­qyn talanty ǵana janyn aman saq­tap qaldy. Áıtkenmen, ekiudaı saıa­sat sal­qyny áli kúnge deıin joıy­la qoı­mady. Áıtpese, Almatyda Sát­baev kóshesiniń boıyndaǵy alańdy táýel­sizdik tusynda uly tulǵanyń esimi­men atamaı, Respýblıka alańy dep aıdar­laýǵa qandaı sebep bar, Keńestik zamanda 70 jyl boıy respýblıka bolyp keldik qoı. Jalpy, respýblıka atanýǵa qumarlyq XVIII ǵasyrǵa tán.

Iá, ulttyq tarıhymyzdyń juldyz­dy aıy – jeltoqsan qarsańynda Dúnıe­júzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń bas­tamashyldyǵymen ótken ǵylymı bas­qosý Zardyhan Qınaıatulyna ar­nal­ǵanymen, ult maqtanyshy Qanysh Sát­baevqa qandaı qatysy bar degen su­raq­tyń týyndaýy – zańdy qubylys. Qa­ne­keń dúnıeden ozǵanda Zardyhan Moń­ǵolııada turyp jatty, 24 jasta ǵana bolatyn.

О́sken, bilim alǵan, qyzmetke ara­las­qan mońǵol elinde ádiletsizdikti, ke­ıin­deri táýelsiz qazaq elinde ult­syzdanýdyń soraqylyǵyn basynan ót­kere júrip, Zardyhan Qınaıatuly da týma talanty men biliminiń arqasynda adam qyzyqqandaı bıikterge kóterildi, týǵan halqymen birge jasaı beretin ǵylymı mura qaldyrdy. Úlken ómir mektebinen ótti. Ol týraly fánıden baqıǵa attanardan 6 jyl buryn by­laısha jazǵany bar: «О́mirimde álem­niń 30-dan astam elinde bolyppyn. Olardyń árqaısynyń ózindik qyzyǵy bar... Meniń jetinshi atam Asýbaıdyń basy Katonqaraǵaıda, tórtinshi atam Jónbaıdyń basy Reseıdiń Taýly Altaı ólkesinde, uly atam Mamyrbaıdyń ba­sy Shyńjanda, ákem Qınaıattyń ba­sy Mońǵolııada (Qobdada) jatyr. О́zi­me Qazaqstan topyraǵy buıyratyn shyǵar».

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys órti órshı túsken 1940 jylǵy 31 jel­toq­sanda týǵan, joqshylyq pen jetimdiktiń kermek dámin jastaı tatyp alǵan ol qoǵam jáne memleket qaıratkeri bola tura orys shovınızmi men mońǵol ult­shyldyǵy dertimen san ret betpe-bet keldi. Mońǵolııanyń Qazaqstandaǵy elshiligindegi qyzmetin aıaqtap, ata­jurtta qalǵanda jumyssyzdyq pen bas­panasyzdyq aldynan shyqty.

Talaı eldi aralap, dám-tuzyn tatqan aǵamyz barmyn dep aspady, joqpyn dep saspady, birde-bir el nemese ha­lyq, tipti jekelegen adam týraly ǵaı­bat sóz aıtqan emes. Jazǵandaryn oqy­ǵan, ózimen emen-jarqyn aralasqan adam retinde baıqaǵanym hám esimde aıryqsha saqtaǵanym mynaý: tula boıy elge-jerge súısiný men meıirge, otbasy men bilim-ǵylymǵa rııasyz mahabbatqa toly edi. Ásirese balalyq pen jastyq shaǵy ótken Mońǵolııa jerindegi Na­ryn, Kókserke, Dýndgol, tunyq Býıan­ty óńirin ómir boıy saǵynyshpen, tebi­renispen súıip ótti. Kindik qany tamǵan týǵan jermen úsh ret qoshtasqan eken. Alǵashqyda, 15-16 jastaǵy bala kezinde ákesi dúnıe salǵannan keıin ápkesine erip, Nalaıhan shahtasyna kóshedi. Ekinshi ret 28 jasqa tolǵan shaǵynda MHRP ortalyq komıtetine qyzmetke shaqyrylyp, Ulanbatyrǵa kóshedi. Sońǵy qoshtasýy 1992 jyly Mońǵolııanyń Tashkenttegi bas kon­sýly bolyp taǵaıyndalýymen támam­daldy. Úshinshi qoshtasýdyń jóni bólek ekenin ózi de sezedi. Oǵan myna jol­dar kýá: «Bar­lyǵy kóz aldymda. Qys­taýdan jaı­laýǵa, jaılaýdan kúzeýge kóshken ker­ýen joldar, ata-anań kóz jum­ǵan, jerlegen sátter, kerbestimen shań­datyp ótken belder, qozy jaıyp, asyq oınaǵan qo­zytas, qoıtastar, bura­lyp aqqan tu­nyq Býıant, ákem talaı kózin ashqan Aýyz qudyq, Shandýn qudyǵy, Shibir bu­­laǵy, Aqtasty qora, Aqjal asýy – bá­ri-bári artta qalyp barady. Qaıtyp ke­lemin dep táńirdiń buıryǵynsyz qa­laı aıta alasyń. Ishteı jylap tursam da, kóz ja­symdy kór­setpeı kete bardym».

Al es bilip, at jalyn tartyp mingen­nen keıingi qasterlegen qudireti – Qazaq eli. Ekeýine de qylaýdaı shań jýytqan emes.

Týǵan jer men atajurtqa degen sheksiz mahabbat Z.Qınaıatulynyń shy­ǵarmashylyq izdenisine arqaý boldy. Kommýnıstik ıdeıaǵa senimmen ómir súrgen jyldary fılosofııa ǵy­lymdarynyń kandıdaty, tarıh ǵy­lymdarynyń doktory dárejesine dıssertasııa qorǵady, tarıhqa, qoǵamǵa, sa­naǵa materıalıstik kózqarasty ýaǵyz­daǵan ǵylymı eńbekterin jazdy. So­­nyń ózinde kommýnızm elesine al­dan­­bas­tan, ulttyq másele men ult­tyq múddege berilgendigi kózge tús­peı turmady. Máselen, 1973 jyly KOKP ortalyq komıteti janyndaǵy qo­ǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń as­pı­ranty shaǵynda partııalyq shendi she­neýnikke Kenesaryny jaqtaǵan maz­munda suraq qoıǵany úshin Máskeýde de, Ulanbatyrda da ultshyl degen kúdikke ilinedi. 1981 jyly ańsaǵan atajurty Qazaqstanǵa alǵash kelgeninde qazaǵynyń qara orysqa aınalyp bara jatqanyna kózi jetedi. Qazaq álemi ta­rylǵanyna qınalǵan ol keıinde: «Ishim jylap qaıttym», dep jazdy. Áý bas­tan ulttyq baǵyt-baǵdary bekem qa­lyptasqandyqtan, kózqaras dramasy shyǵarmashylyq, tulǵalyq daǵdarysqa uryndyrǵan joq. Qaıta qurý tusynda «Ne isteý kerek?», «Kimmen bolamyn?» degen saýaldarǵa jaýapty dóp basyp taba aldy. Bul joly da sabyrly, sa­lıqaly bekzat bolmysynan aınymady. «Mońǵolııanyń Elsıni» atandy. «Partııalyq júıeni jáne onyń ıdeo­logııasyn qabyldaı almaıtynym­dy MHRP ortalyq kommıtetiniń ple­nýmynda resmı túrde jarııa etip, par­tııaǵa, partııalyq burynǵy serik­teri­me alǵysymdy aıtyp, 1990 jyly aqpanda partııa, onyń ıdeologııasymen birjola qosh aıtystym. Sóıtip men atajurtyma kommýnıst emes, qazaq bolyp oraldym», deıdi «Kóshpendilik ǵumyr» kitabynda. Tańdaǵan joly­nyń durystyǵyn ómirdiń ózi dáleldedi. Sol jyldary Zaqańnyń sońyna erip, shákirti atanǵan Sahıagıın Elbegdorj keıinde eki márte premer-mınıstr, 2009 jyly memleket basshysy bolyp saılandy. 2010 jyly abyz aqsaqal bylaı dep jazdy: «Ol qazirge deıin meni ustazym dep júretin kórinedi. Árıne, men Sahıagıın Elbegdorjdaı shákirtim bolǵanyna rızamyn. Ári qazaq jastarynan osyndaı qajyrly qaıratkerler týsa eken dep armandaımyn jáne týatynyna senemin de».

Bul elim degen erdiń sózi. Alda talaı qıynshylyq kútip turdy. Mońǵolııa kásipodaǵynyń keshegi jetekshisi, úki­met basshysynyń orynbasary, Uly hýral depýtaty Qazaqstanda baspanasyz, jumyssyz kún kórýge týra keldi. Azamattyń baǵasyn keshteý uqqan bılik ıeleri Ulttyq ǵylym akademııasynyń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne et­nologııa ınstıtýtyna qyzmetke orna­lasýyna, shaǵyn aýdandaǵy úsh ból­meli páterge kirýine septesti. Buǵan de­ıin saıa­sattyń tylsym syrlaryn meń­ge­rýge, ıdeologııanyń jumbaǵyn tar­qa­týǵa, totalıtarızmniń qylmysy men oz­byr­lyǵyn áshkereleýge aqyl-oıy men kúsh-qýatyn jumsaǵan Zaqań endi úlken ǵylymǵa, qazaq tarıhynyń, moń­ǵol tulǵalarynyń «aqtańdaqtaryn» ashý­ǵa, solaısha halyqtyń tarıhı ja­dy men sanasyn jańǵyrtýǵa belsene kiristi.

Q.Zardyhanulynyń ǵylymı mura­sy mazmunyna qaraı eki dáýirdi alyp jatyr. Biri – keńestik jyldardaǵy Moń­ǵolııa dáýiri, ekinshisi – táýelsizdik tu­syndaǵy Qazaqstan dáýiri. Birinshi dáýir­diń bolmys-bitimin ózi bylaı dáıek­tegen: «1980-1990 jyldardaǵy Moń­ǵolııa qoǵamy úshin demokratııalyq jańa ózgerister qajettigin teorııa tur­ǵy­synan alǵashqy bolyp jarııa etý ba­qyty maǵan buıyrypty. Muny búgin Mońǵolııada eshkim joqqa shyǵara almaıdy». Al Qazaqstan dáýirinde saıası ómirge aralasýdy saıabyrsytyp, tarıh ǵylymyna birjolata den qoıdy. Osy kezeńde jarııalaǵan zertteýlerin janrlaryna qaraı toptastyratyn bolsaq, olar mynadaı: Otan tarıhy, Álem ta­rıhy, Derektaný men tarıhnama, Tul­ǵataný, Etnografııa, Memlekettaný, Saıa­­sattaný, Dıasporologııa, Tarıh teo­­rııa­sy men metodologııasy. Eń bas­tysy – árqaısysynyń izashary, jańa­shyly, túrki jurtshylyǵy mo­ıyn­daǵan zertteýshisi bola alǵany. Shyń­ǵys han, Joshy han, Qazaq mem­le­kettiligi men onyń bıleý­shileri, túr­ki áleminiń tulǵalary jaıly eńbek­teri, A.Levshınge, V.Bartoldqa, L.Gý­mılevke, K.Nurpeıisovke, Bıanbyn Rın­chınge, Zaısanovqa arnaǵan shyǵar­ma­lary eshqashan mańyzdyly­ǵyn joı­maq emes. Máselen, Shyńǵysty qa­zaq qyl­ǵysy keletinderge úzildi-kesildi qar­sy shyqty. Ádebıettiń de bilgiri edi. Abaı, Aqyt Úlimjiuly, Shámel Qalqauly, Juban Moldaǵalıev syndy aqyndar murasyn ǵylymı taldaǵany áste kezdeısoqtyq emes. «Kóshpendilik ǵumyr» memýary men ondaǵy óleńderi talantynyń jáne bir qyryn kórsetedi. «Jetpis jyldyq ǵumyrynda, – dep jazypty Z.Qınaıatuly, – adamnyń basyna neler kelip, ne ketpeıdi. Biraq bul meniń jeke basymnyń ómirbaıany emes, ómirimde kórgen, bilgen, estigen, óz basymnan keshirgen qyzyqty jáne este qalarlyq sátterim jaıly oı úzikteri (esse). Munda týǵan jer, er jetkizgen orta, kóz kórgen adamdarym, olardyń taǵdyry týraly sóz bolady».

«Teńizdiń dámi bir tamshysynan-aq bi­linedi», deıdi halyq danalyǵy. «Ne jazyp ketse, jaıy sol» degen eken ha­kim Abaı. Búginde ortamyzda joq áı­gili tarıhshyny taný úshin jaz­ǵan­da­ryn oqýdan basqa jol joq. Solar­dyń ishin­degi erekshe mańyzdy 2-3 pa­ıym-tujy­rymǵa toqtala ketkendi jón kórdim.

1. Ulttyq tarıhnamamyzda kú­ni bú­ginge deıin HIH ǵasyrdaǵy orys she­­­­neý­­­nigi A.Levshındi «Qazaq tarı­hy­­­­nyń Gerodoty» dep baǵalaý saq­ta­­lyp keledi. Bul epıtetti alǵash aıt­­qan Shoqan Ýálıhanov bolatyn. Aqı­­qa­ty­na kelgende, Levshınniń qa­zaq ta­rı­­hynan shala saýatty pikirin jaq­tyr­­­ma­ǵan­­dyqtan Shoqan kekesinmen aıtqan teńeýdiń «aqtańdaǵyn» jan-jaqty ashqan ári dáıektegen ǵalym Zaqań edi. Zaqań aıtqan tujyrymnyń durystyǵyna Shoqannyń qalamynan týǵan eskertpelerdi, naqtyraq aıtsaq – Levshınniń qyrǵyz-qazaq ordasy jaıly sıpattamasynyń úshinshi bólimine eskertpelerin oqysaq kóz jetkizemiz. Shoqan on úsh máselege qatysty qate­lesý­lerdi egjeı-tegjeıli taldaǵan: aq býra sózi durys jazylmaǵanyn, qa­zaqtar qojalardy aqsúıekke jat­qyz­baıtynyn, saýmaldyń kóje emes, ashyp úlgermegen bıe súti ekenin, tur­mystaǵy áıelder shashtaryn tek qos burym etip óretinin, qazaqtar eshqashan shaıtanǵa tabynbaıtynyn, óz dinin bilmeıdi deý qate ekenin, sıqyr, aldaý jáne dýalaý din emes, yrymshyldyq ekenin, t.b.s.s. eskertedi. Halqymyzdyń sezimtaldyǵyn, jaqynnyń qaıǵysyn bólisýge daıar turatynyn, meıirimdili­gin «órkenıetti eýropalyqqa ónege, qasıetti uǵym» dep qorytyndylaıdy. Levshın shyǵarmasyndaǵy qaptaǵan qatelesýler men burmalaýlardy bul­tartpaı tizgen Z.Qınaıatuly da «XVIII ǵasyrǵa deıin bizdiń qazaqty tanyp bilmegen jattyń ókilin qazaq týraly bir monografııa, birneshe maqala jazǵany úshin qalaı «Qazaq tarıhynyń Gerodoty» dep tanýymyz kerek! Joq, men tarıhshy retinde A.Levshındi «Qa­zaq tarıhynyń Gerodoty» nemese «atasy» dep tanı almaımyn» de­gen sózdermen at quıryǵyn short kes­ken. Qazaqstan tarıhshylary osy usta­nymdy basshylyqqa alýmen ulttyq tarıh­namamyzdaǵy adasýdy tezge sal­ǵa­nyn qalaımyn.
2. Zaqańnyń metodologııalyq máde­nıe­tiniń óri men óresin baıqaý úshin «Vasılıı Bartold kóshpendiler mem­leketi týraly» maqalasymen tanysý jetkilikti. Bartoldtyń «Kochevoı na­rod prı normalnyh ýslovııah ne stre­­mıtsıa k polıtıcheskomý obe­dı­­ne­nııý» («Kóshpendi halyqtar mal-basynyń amanynda saıası birlikke um­tyla qoımaıdy») degen paıymdaýyn ǵun, baıyrǵy túrki, naıman, kereı memleketteri, mońǵol ımperııasy, Aq Orda, Ábilqaıyr handyǵy, Moǵolstan, keńestik Qazaqstan, táýelsiz Qazaqstan tarıhyn uǵynýdyń, bolmysyn ashýdyń kilti deńgeıine kóteredi. Bul oraıda Shyńǵys han, Joshy han, olardyń qazaq memlekettiligin qalyptastyrýdaǵy rólin zerdelegen monografııalarynyń orny erekshe. Qazaq memleketi tarıhynan kóptomdyq eńbek jazýdy josparlap edi. Artynda baıtaq zertteýlerge óris ashatyn sóz qaldyrǵan aǵanyń metodologııalyq dástúri men murasyn odan ári jalǵastyrý – jas ǵalymdardyń mindeti.
3. Ǵalymdar tarapynan ádil de bilikti baǵasyn almaı jatqan qazynasy – etnografııalyq zertteýleri. Bularda kóshpeli ómir salty, týystyq qarym-qatynastar, neke men otbasy, ulttyq tárbıe men pedagogıka, táńirilik na­nym-senim, qazaqy minez-qulyq, tórt tú­lik maldyń kútimi, taý men túzdiń taǵy­lary syndy irgeli máselelerge bir ja­ǵynan ǵylymı kózqarasyn bildiredi, ekinshi jaǵynan aqparat berýshi sý­bekt mindetin atqarady. Árbir quby­lystyń jumbaǵy men sheshimin qa­zaq qoǵamynyń fýnksıonaldyq, ıns­tı­týsıonaldyq, aksıologııalyq, ta­rı­hı-mádenı qundylyqtary men basym­dyqtarynan izdeıdi. Orystyń ana ǵa­lymy bylaı depti, aǵylshynnyń ǵa­lymy olaı depti, fransýz etnolog­teri mynadaı pikirde eken degenge saıaatyn, túptep kelgende, bizdi ózi­miz­den góri, solar tereń biletindeı tur­ǵydan oı qorytý múlde joq. Jańa býyn ǵalymdar eshqashan qaperinen shy­ǵa­rýǵa bolmaıtyn qaǵıdat – osy. Bóten­niń jeteginde júrýmen kósegemiz kógermeıdi. Jahandanýmen eseptesken jón, biraq ulttyq kodty saqtaı bilý odan áldeqaıda qymbat.
4. Tarıh ǵylymyndaǵy Qınaıatuly qu­bylysynyń basty erek­sheligi – uzaq jyldar boıy sosıa­lıs­tik ıdeıa men ıdeologııa máselelerin zer­delegen ma­mannyń qysqa merzim ishin­de Orta ǵa­syrlar tarıhynan eń tań­daýly ǵalym­dar qataryna qosyl­ǵany. Jasyratyny joq, KOKP saltanat quryp turǵanda partııa tarıhynan dıssertasııa qorǵaǵan júzdegen qazaqstandyq ǵalymnyń biren-sa­ra­ńy ǵana ahýaldyń túbegeıli ózge­rýi­­men jańasha oılaý údesinen shy­ǵa aldy. Aqıqatynan mıfi basym ıdeo­­logııaǵa tabynǵan jalǵan ǵalym­­dar­dyń deni azattyq tusynda bilgeni­nen aıyrylyp qaldy, arsyz keý­dem­soqtary sýmaqaılyqqa (pla­gıat) sa­ly­nyp, kúldibadam dúnıelerin jarııa­la­ǵandyqtan dúıim jurtqa kúl­kige qaldy. Ishinde JOO nemese ǵylymı zertteý ınstıtýty basshylary, professorlar men dosentter bar. Demek, Zaqań úlken ǵylymǵa kemel daıarlyqpen kelgenin tııanaqtaý – aldaǵy kúnniń enshisinde.

Ǵalymnyń haty ólmeıdi. En­deshe, áıgili tarıhshy Zardyhan Qınaıat­uly­nyń jazǵandaryn kóptomdyq túrinde qara orman oqyrmanyna, týǵan halqyna jetkizý – artynda qalǵan áriptesteriniń paryzy.

Hankeldi ÁBJANOV,

UǴA akademıgi