Qýǵyn-súrgin jáne kún tártibi

Ekinshiden, qaıǵynyń úlkeni – ólim. Al ólim ádiletsizdikpen, zorlyqpen kelse, esh kinási joq jazyqsyz jandar, urpaqtary, týǵan-týystary qýdalansa, qyl­mystyń aýyrlyǵy arta túspeı me! «Úlken terror» tusynda Qazaqstanda 125 myń adam saıa­sı qýǵyn-súrginge ushyrady,  olardyń 25 myńy atyldy dep júrmiz. Shyntýaıtyna kelgende, Stalın bılegen dáýirde tirideı nemese ólideı qýdalanǵandar sany budan 40-50 ese kóp. Sebebi árbir «halyq jaýynyń», sharýalar kóterilisine qatysýshynyń 15-20 jaqyny sergeldeńge tústi. Bularǵa zorlyqpen jer aýda­rylǵandardy qosyńyz. Demek, tolyq aqtaýǵa jatatyndar sany Qazaq­standa 5-6 mıllıonnan kem emes. Endeshe kún tártibinde ótel­megen ulan-ǵaıyr mindet tur.

Úshinshiden, qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý boıynsha buǵan deıin de az jumys atqa­rylǵan joq. Onyń úsh tolqynyn bilemiz. Birinshi tolqyndy Berııa týyndatty. Biraq ol uzaqqa sozylmady, quqyqtyq rásimdelmedi. Hrýshev pen Gorbachev dúnıege ákelgen ekinshi jáne úshinshi tolqyndar Qylmystyq kodekstiń 58-babymen atylǵandar men sot­talǵandardy qamtydy. Úshin­­shi tolqyn aıasynda Alash arys­­tarynyń aqtalýy qazaq qoǵamynyń rýhyn kótergenin, sanasyn jańǵyrtqanyn erekshe aıtýymyz kerek. Biraq túrli saıası sebeptermen aqtaýǵa jatpaıtyn baptar saqtalyp qala berdi.

Bıylǵy jyl qıynshylyq­tarǵa toly bolyp tur. Soǵan qaramastan erte kóktemde ashar­shylyq jáne saıası qýǵyn-súr­gin qurbandaryn eske alý kúni qar­sańynda Qazaqstan Prezı­denti Q.Toqaevtyń jazyqsyz jazalanǵandardy tolyq aqtaý isin jalǵastyrý kerektigin kún tár­tibine qoıýy – erlik pen kóre­gendiktiń naǵyz ózi. Qazir­diń ózinde prezıdenttik bas­tamanyń eki ereksheligi kózge tú­sýde: birinshisi – fashızmniń qyl­mysymen para-par keńestik totalıtarlyq qylmys aqıqatyn ashý­ǵa esh jaltaqsyz, saıasılan­dyrmaı kiriskenimiz. Táýel­sizdigimizdiń qymbat qyry – osy; ekinshisi – aqtaýdyń qa­zaq­standyq tolqyny tolyq aýqymda júretini. Buryndary «kontra», «kontrrevolıýsııa» aıdarlarymen júzege asqan taptyq, ıdeologııalyq shekteý­ler julynyp tastaldy. Jalpy­adamzattyq qundylyqtar alǵa shy­ǵaryldy.

Qazaqstan Prezıdentiniń tap­syr­masy boıynsha qurylǵan mem­lekettik komıssııanyń al­ǵash­qy otyrysy Memlekettik hat­shy Q.Kósherbaevtyń tóraǵa­lyǵymen ótip, kún tártibi men mindetter pysyqtaldy. Kóp má­sele aıtyldy, biraq aıtylmaı qal­ǵan dúnıeler de barshylyq. Mem­lekettik komıssııanyń mú­shesi retinde solardyń keıbire­ýine nazar aýdarýdy jón sanadym.

1. Qazaqstanda oryn alǵan qý­ǵyn-súrginniń kem degende eki ǵasyrlyq tarıhy bar. HIH ǵasyr­daǵy Isataı men Mahambet te, Ke­nesary men Naýryzbaı da, HH ǵasyrdaǵy Amankeldi men Bek­bolat ta, Qaırat pen Lázzat ta qý­ǵyn-súrgin qurbandary. Nebir alapatqa tótep bergen, myń ólip, myń tirilgen qazaqtyń joǵalyp ketpegenin nemen túsindirýge bolady? Endeshe, ǵalamdyq qa­sirettiń aqıqatyn ashatyn mem­lekettik me­keme qýǵyn-súrgin máse­leleri ǵy­lymı zertteý ınstıtýtyn qurý ómir talaby. Instıtýt ashar­shy­lyq, buzylǵan demokratııa men eko­­logııa, ortalyqtyń saıası-ıdeo­lo­gııa­lyq óktemdigi zardaptarymen de aınalysary sózsiz. Munsyz ult­­tyq kodty qalyp­tastyrý, qur­ban­­dardy tolyq aq­taý qıynǵa so­ǵady.
2. «Tolyq aqtaý» uǵym-túsinigi zań­dy tulǵanyń adal esimin qaıtarýmen shektelmeýi kerek. Sonyń aıasynda qýǵyn-súrginge jol ashqan resmı qujattardy (par­tııalyq, úkimettik, quqyqtyq, t.b.) zańsyz, adamzatqa qarsy dep tanyp, kúshi joıylǵanyn ja­hanǵa jarııalaý bolashaq úshin tiriler úshin asa mańyzdy. Bul isti tııanaqtaýdyń eki jolyn kó­rip turmyn. Biri – úderisti bas­taýǵa ruqsat ispetti bazalyq she­shimdi anyqtap, kúshin joıý, odan týyndaǵan nusqaýlar, erejeler jeke-jeke atalmasa da, zańsyz ekenin eskertý. Ekinshisi – qýǵyn-súrginge qatysty ár­bir qujatty saraptamadan ót­kizý mindetin moıynǵa almaý. Oıy­myz túsinikti bolý úshin naqty mysalǵa júgineıik. 1928 jylǵy 27 tamyzda Qazaq Ortalyq at­qarý komıteti men Halyq komıs­sarlar keńesi «Asa iri baı sha­rýashylyqtary men jartylaı feodaldardy kámpeskeleý jáne jer aýdarý týraly» zań qa­byldady. Naýqan 2-3 aı ishinde aıaqtaldy. Biraq túrli deńgeıde qa­byldanǵan qujattarda qısap joq. Sonyń árbireýin saraptap otyratyn bolsaq, kemi on jyl ýaqyt kerek bolar, sirá. Eń mańyzdysy – bas qujat ta, keıingi qosymsha qujattar da totalıtarızmniń tabıǵatymen úndesip jatqandyqtan qýǵyn-súrgindi ýaǵyzdaıdy. Shoqaı aıyptaǵan legıtımdi emes bol­shevıktik bılikke shań juq­tyr­maıdy. Túptep kelgende, kám­peske agrarlyq ekonomıkany qarys-súıem ilgeriletken joq. Myń­daǵan otbasyn oırandady.
3. Belgili tarıhshy-ǵalym­dar T.Omarbekov pen F.Qozy­baqova jazǵandaı, qazaq baılaryn tárkileý 1929 jyly bas­talǵan kúshpen ujymdastyrý saıa­satynyń alǵysharty boldy. Ujym­dastyrý tusynda zorlyq-zom­bylyq shekten shyqty. Úl­ken eksperımenttiń avtory da, qoıýshysy da Kremlde otyr­­ǵanyn, qazaqstandyq bı­likke qýyrshaq mártebesi ǵana berilgenin 30-jyldarǵy qasiret tolyq áshkereledi, 1986 jylǵy jeltoqsanda taǵy kóz jetti. Bu­ǵan kim shydap otyrsyn. Ult azat­tyǵy men namysy úshin qo­lyna qarý alǵandar, kóteriliske, qar­sylasýǵa shyqqandar, uıym nemese birlestik qurǵandar, úgit-nasıhat júrgizgender, olardyń urpaqtary men jaqyndary, eger qýǵyn-súrginge tap bolsa, to­lyq aqtalǵany jaıly zańmen rásimdelgeni jón.
4. Qýǵyn-súrginmen, asharshy­lyqpen, taǵy basqa qysymmen taıaý-alys shetelge ketken, sonda NKVD-nyń qandy sheńge­line ilikken qazaqtardy to­lyq aqtalǵandar sanatyna jatqy­zatyn ýaqyt keldi. Bul qazaq dıasporasyna tarıhı Otanyna shaqyrǵan sheshimniń zań­dy jal­ǵasy bolyp tabylady. О́zin syı­laǵandy ózgeler de syılaıdy.
5. Qýǵyn-súrgin qazaqqa ǵan­a qatysty emes. Ol ulttyq baǵ­dar – tańdaýmen júrgizile qal­ǵan­da, totalıtarızmnen asyp túsetin nasızmge aınalar edi. Qazaqstandaǵy qýǵyn-súrginniń mándi ereksheligi kópultty sıpatta órbigeninde. 50-jyldar sońyndaǵy Temirtaýda, 60-jyldardaǵy Shymkentte, 70-­jyl­­dardaǵy Selınogradta oryn alǵan kóterilister áleý­met­tik ádiletsizdiktiń asqy­nýy­nyń ná­tıjesi. Olar da jappaı jaza­laý­men, kináli-kinásizdi sotqa súı­reýmen aıaqtaldy. Aq-qarasyn anyq­tap, qosaq arasynda ketkender endi aqtalýy kerek.
6. Máseleniń úlkeni – Uly Otan soǵysy jyldaryn­da tutqynǵa túskender men «Túrkistan legıonynda» bolǵandar. Bularǵa jaǵylmaǵan jala, taǵylmaǵan kiná joq. Áli kúnge deıin aıyptaýshylar bar. Shyndyǵynda solaı ma? Joq! О́ıtkeni totalıtarızm men fashızmniń arasyna teńdik belgisin qoıý kerektigin qazir uǵyndyq. Bir emes, eki tozaqqa kúıgen jandardy aıyptaý ádildikke jatpaıdy. Sol sebepti bulardyń bári, eger qýǵyndalǵandary bolsa, eshqandaı shart qoıýsyz tolyq aq­talýy kerek. Qazaqstanǵa, onyń aýmaqtyq tutastyǵy men ult­tyq qaýipsizdigine satqyndyq jasa­ǵandar aqtala almaıdy. Tap osyn­daı kúrmeýi kúrdeli istiń she­shimi bar ekenin Reseı jaǵy kór­setip otyr. Orystyń áıgili shahmatshysy, álem chempıony A.Alehın soǵys jyldarynda­ fashıs­tik násildik teorııany­ qol­daǵan maqalalar jazǵany bel­gili. Onyń bári endigi daý-damaısyz umytyldy. Reseı tarıhyna Alehın jaǵymdy keıipker beınesinde endi.
7. Qazaqstannan tys aı­maq­­tarda qabyldanǵan sheshim­ge sáıkes qazaq jerine depor­tasııa­lanǵan, qonys aýdarǵan, kúsh qol­danýǵa ushyraǵan bas­qa ult ókil­deri sol sheshimdi qabyl­daǵan eldiń quzyretti organdary arqyly aqtalady. Keıbir málimetter bo­ıynsha, kórmegen qorlyǵy joq bulardyń uzyn sany 1.5-2 mln adam shamasynda. Qazaqstan bóten eldiń ishki isine eshqashan aralaspaıdy. Biraq osy baǵyttaǵy álemdik tájirıbeni ıgermeı de turmaımyz.

Túıip aıtsaq, keńestik qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý – totalıtarlyq rejim men mura­synan birjolata qol úz­gen sáttiń saltanaty. 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda bastal­ǵan uly betburystyń juldyzdy jalǵasy. Ol jyl ótken saıyn tereńdeı túsýin, kún tártibinen túsip qal­maýyn tileıik. Arandatý­shylar da bar. Aqyl men qaıratqa súıe­neıik.

Hankeldi ÁBJANOV,

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa múshesi,

UǴA akademıgi