Dúnıetanym aınasy

Shyndyq júzine týra qarasaq, «Qara-sózderdegi» ult muratynan bastaý alǵan, qoǵamdyq qubylystar arqaý etilgen, ómir órnekteri men ýaqyt bederi keń kólemde kórinis beretin taǵylymdy tustar keshe men búginniń baılanys-birligin, dástúr qundylyǵy men urpaqtar sabaqtastyǵyn tabıǵı jalǵap, tyǵyz ushtastyrǵany tereń tanylady. Qoǵamdyq múdde alǵa shyǵady. Kóptiń murat-múddesi kózdeledi. Ýaqyt bederi baıypty baǵalanady.

 «Qarasózder» tabıǵatyna erkin ensek, Hakim Abaı ult muraty, eldik múd­de máselesin – eńbek, bilim, ǵylym, óner tóńireginde keńinen órbitedi. Alys-jaqyn elderdiń (mysaly, orys, no­ǵaı, sart, t.s.s.) ómir-turmys, kásip-daǵ­dylaryna, dástúrlerine den qoıady. Olar­dyń bilim-ǵylymǵa, eńbekke, ónerge, saýdaǵa beıimdiligi, sodan alǵa ozyp, ilgerilegeni úlgi etiledi.

Al nadandyq pen jalqaýlyq, eń­bek­siz­dik ben jylpostyq, zalymdyq pen zu­lym­dyq, urlyq pen buzaqylyq syry bylaı beriledi: «...ǵalamǵa belgili danyshpan­dar áldeqashan baıqaǵan: árbir jalqaý kisi – qorqaq, qaıratsyz tartady, árbir qaı­ratsyz – qorqaq, maqtanǵysh keledi; ár­­bir maqtanshaq – qorqaq, aqylsyz, na­dan keledi; árbir aqylsyz – nadan, ar­syz keledi; árbir arsyz jalqaýdan su­ramsaq, ózi toıymsyz, tyıymsyz, ónersiz, esh­kimge dostyǵy joq jandar shyǵady». Bul tustardan, sóz joq, ómir-turmystaǵy kásip-daǵdy, dástúrden ózge, eńbek mu­raty basym baǵyttarǵa ıe bolady. Ar isin, aqıqat ilimin, jan-júrektiń nury men sáýlesin bárinen joǵary qoıady.

«Qarasózderdiń» asyl arqaýy men bas­ty baǵyttary adam álemin ashýǵa arnalady. Adam muraty men adamshylyq joly, ar men uıattyń mańyz-máni mynaǵan kelip saıady: «Adam balasy jylap týady, keıip óledi. Eki ortada bul dúnıeniń raqatynyń qaıda ekenin bilmeı, birin-biri ańdyp, birine-biri maqtanyp, esil ómirdi eskerýsiz, bosqa, jaramsyz qylyqpen, qor etip ótkizedi de, taýsylǵan kúninde bir kúndik ómirdi bar malyna satyp alýǵa ta­ba almaıdy.

 Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saý­maq – ónersiz ıttiń isi. Áýeli qudaıǵa sıy­nyp, ekinshi óz qaıratyńa súıenip eń­begińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaıdy». Bizdińshe, bul jerde ómir muraty aldyǵa shyǵyp, el­dik múdde, adam eńbegi, dos-dushpan, jaq­sy-jaman qasıetter, bos ýaqyt máni, mal-jan syry aıqyndala túsedi. Onyń qa­dir-qasıeti, belgi-erekshelikteri, mán-ma­ńyzy jan-jaqty ashylady.

Hakim Abaı bilim-ǵylymǵa, ónerge ser­gek qaraıdy. Ony oqyp-bilý, úırený ke­rektigine kóp kóńil bóledi. Oǵan qa­tysty: «Adam kóńili shyn meıirlense, bi­lim-ǵylymnyń ózi de meıirlenedi, tezirek qolǵa túsedi» deıdi. Odan keıingi jerde: «...ǵylymdy, aqyldy saqtaıtuǵyn minez de­gen saýyty bar. Sol minez buzylmasyn! Kórseqyzarlyqpen, jeńildikpen, ıa bi­reýdiń orynsyz sózine, ıa bir kez kelgen qyzyqqa shaıqalyp qala berseń, mi­­nez­diń beriktigi buzylady. Odan soń oqyp-úırenip te paıda joq. Qoıarǵa or­­ny joq bolǵan soń, olardy qaıda saq­taısyń? Qylam degenin qylarlyq, tu­ram degeninde turarlyq, minezde az­ǵyrylmaıtyn aqyldy, ardy aqtarlyq beriktigi, qaıraty bar bolsyn? Bul bir aqyl úshin, ar úshin bolsyn!» degendi anyq aıtady. Aqyl-parasat, ar-namys, júrek isi joǵary qoıylady.

Hakim Abaı aqıqat haqynda aıtqanda: «Haqtyń bir aty – Alla, ǵylym – Allanyń bir sıpaty» degendi basa kórsetedi. Iman isin alǵa shyǵarady. Bilim-bilikti, din-dás­túrdi, ómir taǵylymyn, tarıh mánin úl­gi etedi.

Anyq ańǵarylatyny, «Qarasózder» ta­bıǵaty men mazmunynan ulttyq murat, eldik múdde, adam men onyń ómiri, eńbek máni, dástúr men din, tarıh pen tanym, dil men til, tálim-tárbıe arnalary keń túrde kórinis beredi. Aıtalyq, bastapqy tustan-aq el-jer, bilim-ǵylym, dástúr-din, ult pen urpaq qamy, ómir-dúnıe dıdary, jas­tyq-kárilik sıpaty keń oryn alady. Baıan­syz ómir, baılaýsyz tirlik, talaıly taǵ­dyr máni aıqyndalady («Birinshi sóz»).

Kelesi kezekte, eńbek etip, óner qýyp, mal taýyp, ómir-dúnıe dıdarynda óz or­nyńdy aıqyndaýdyń máni ashylsa («Ekinshi sóz»), budan keıingi jerde adal eń­bek, ádiletti is ardaqtalyp, aramdyq pen qýlyq jolynyń qysqa da buralań tus­tary aıqyndalyp, min-syn retinde ásh­kerelenedi («Úshinshi sóz»), ómir mu­raty, eńbek máni kórsetilip, osynyń ne­gizinde: «...Árbir oryndy hareket ózi de ýaıym-qaıǵyny azaıtady, orynsyz kúlkimenen azaıtpa, oryndy hareketpen azaıt!» degenge basymdyq beriledi. Tııanaqty tujyrym bylaı beriledi: «Adam balasy jylap týady, keıip óledi. Eki ortada, bu dúnıeniń raqatynyń qaıda ekenin bilmeı, birin-biri ańdyp, birine biri maqtanyp, esil ómirdi eskerýsiz, bosqa, jaramsyz qylyqpen, qor etip ótkizedi de, taýsylǵan kúnde bir kúndik ómirdi bar malyna satyp alýǵa taba almaıdy.

Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saý­maq – ónersiz ıttiń isi. Áýeli qudaıǵa sıynyp, ekinshi óz qaıratyńa súıenip, eń­begińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de be­redi, qur tastamaıdy» («Tórtinshi sóz»). О́mir máni, eńbek nári, el-jer, birlik-tirlik, adamdyq borysh, bilim men ǵylym isi, dástúr men din, tarıh pen tanym, ult pen urpaq qamy, tálim-tárbıe sıpattary, unamsyz minezderi birqatar maqaldar máıegi arqyly da ma­ńyzdy júıe quraıdy: «Tústik ómiriń bol­sa, kúndik mal jı», «О́zińde joq bolsa, ákeń de jat», «Mal – adamnyń baýyr eti», «Er azyǵy men bóri azyǵy jolda», «Bergen perde buzar», «Alaǵan qolym – beregen», «Qaırany joq kólden bez, qaıyry joq elden bez», «О́ner aldy – birlik, yrys aldy – tirlik», «Jarly bolsań, arly bolma», «Qalaýyn tapsa, qar janady», «Atyń shyqpasa, jer órte», «Altyn kórse, perishte joldan taıady», «Ata-anadan mal tátti, altyndy úıden jan tátti» («Besinshi sóz», «Altynshy sóz», «Jıyrma toǵyzynshy sóz»).

Budan basqa, jan men tán sıpaty («Jetinshi sóz», «Qyryq úshinshi sóz»), áke men bala, ult pen urpaq qamy («Onynshy sóz»), aqyl-parasat, júrek-ıman máni
(« On úshinshi sóz», «On tórtinshi sóz», «On be­sinshi sóz»), bilim-ǵylym joly, aqyl, qaırat, júrek isi, talap pen talapsyz or­ny («On jetinshi sóz», «Otyz ekinshi sóz», «Qyryq tórtinshi sóz») jan-jaqty ashylady. Kerbezdiń eki túrli qylyǵyna mán beriledi. Onyń mánisine bylaı tu­jyrym jasalady: «...Kerbez degendi osyndaı ker, kerdeń nemeden bezińder degen sózge uqsatamyn. Teginde, adam ba­lasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, mi­nez degen nárselermen ozbaq. Onan bas­qa nársemenen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq» («On segizinshi sóz»). Adamdyq álemi, ómir, dúnıe máni, eń­bek sı­paty, baq pen sor, jaqsy men jaman, dos pen dushpan, ustaz ben ǵalym, shá­kirt sıpat­tary («Otyz jetinshi sóz»), adam­shylyqtyń basty ustanymy men ól­shemi – mahabbat, ǵadelet, sezim dúnıesi tóńi­reginde keń óris alyp, ómir taǵylymy, dás­­túr nári, turmys sıpaty shynaıy shyn­­dyqtar turǵysynan zerdelenip, baıyp­ty baǵalanady («Qyryq besinshi sóz»).

Abaı áleminde – júrek isi, aqyl men til mu­raty tereń kórinis tabady. Aqyn adam ále­min aıqara ashyp, ondaǵy qozǵalys-tir­shiliktiń basty faktory, ómirdiń ózekti Hám óshpes qýatty qaınar kózi – júrek shyn­dyǵyn, aqyl-parasat nuryn, din-dás­túr áserin, rýh pen til múmkindikterin keń kólemde ashady. Adam muratyn, ómir mánin, tirshilik nárin – júrek isimen sabaqtastyqta sóz etedi. «Tiri adamnyń júrekten aıaýly jeri bar ma?» dep ómir-tir­liktegi júrek isi arqyly júzege asatyn jaǵ­daıattarǵa aıryqsha mán beredi. Aqyn aıtqan: «Úsh-aq nárse adamnyń qasıeti: ys­tyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» máselesin, «Júrek – teńiz, qyzyqtyń bári – asyl tas», «Dostyq, qastyq, bar qy­zyq – jú­rek isi», « Kúıesiń , júrek, kúıe­siń» syn­dy ar-uıattyń mańyz-mánin eldik múdde tur­ǵysynan, parasat bıiginen qoz­ǵaıdy. Nátı­jesinde: «Qazaq ta adam balasy ǵoı, kóbi aqylsyzdyǵynan azbaı­dy, aqyl­dynyń sózin uǵyp alarlyq jú­rekte jiger, qaırat, baılaýlylyqtyń joq­tyǵynan azady. Bilmestigimnen qyldym degenniń kóbine nanbaımyn. Bilimdi bilse de, arsyz qaıratsyzdyǵynan eskermeı, us­tamaı ketedi. Jamanshylyqqa bir iligip ket­ken soń, boıyn jıyp alyp keterlik qaı­rat qazaqta kem bolady» degendi anyq aıtady. Al «Til júrektiń aıtqanyna kón­se, jalǵan shyqpaıdy. Amaldyń tilin al­sa, júrek umyt qalady» dep «júrek-tarazy» ekenin alǵa tartady
(«On tórtinshi sóz» ). Munyń ózi – qaırat, aqyl, júrek úsheýiniń óner aıtysyndaǵy – «júrekti jaq­tadym» deýi («On jetinshi sóz»), sosyn «adam balasy adam balasy­nan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozyq» ekenin kór­­setýi ómir máni, ýaqyt shyndyǵy edi («On segizinshi sóz»).

«Qarasózder» murasynyń úzdik úlgisi, ór­nekti ónegesi – «Otyz jetinshi sózde»  jınaqy, júıeli beriledi. Hakim Abaı munda ómir­diń órnekti taǵylymdaryn, tálimdi táji­rıbelerin barynshy qo­nymdy, qys­qa-nusqa úlgide jetkizedi. Ha­kim Abaı­dyń danalyq máıegine aı­nalǵan, aqyl-naqyl, ósıet sózderi aǵar­týshylyq hám dıdaktıkalyq sıpattary­men de mán­di. Ásirese, adam álemin, onyń ómiri men eńbegin, kásip-daǵdysyn, turmys-tir­shiligin, jaqsy-jaman jaǵ­daıat­­tardy, dos-dushpan áreketterin, otba­sylyq tir­likti, áke men bala, er-áıel qarym-qaty­nasyn, t.s.s. belgi-erekshe­likterin ashady.

Hakim Abaıdyń «Qarasózderi» poe­zııa­lyq týyndylarynan ózindik ózge­sheligi bar, ómir taǵylymy men tálimdik qyrlary basym eńbekter qataryna jatady. Onyń kópke ortaq unamdy tus­tary ár kez-aq zııaly qaýym men zert­teýshiler nazaryn aýdarǵany anyq. Aıtalyq, alǵashqy abaıtanýshy Á.Bókeı­han Abaı áleminiń mánine tereń úńilip, qyr-syryna erkin enedi: «... Abaı as­qan poetıkalyq qýattyń ıesi, qazaq hal­qynyń maqtanyshy boldy. Abaı sııaqty ha­lyqtyń rýhanı tvorchestvosyn osynshama joǵary kótergen qazaq aqyny áli kezdesken joq. Onyń jyldyń tórt mezgi­line arnalǵan (kóktem, jaz, kúz, qys) tamasha jyrlary ony Eýropanyń ataqty aqyn­darynyń qataryna qosar edi».

Al M.Áýezov pen J.Aımaýytuly «Abaıdyń ómiri hám qyzmeti» atty maqa­lada («Ekeý» búrkenshik esimdi qoldanǵan) aqyn muraty men mura-mırasyna, abaı­tanýdyń ózekti máselelerine den qoıady:

«Abaıdyń eń bir artyq ózgesheligi zaman­nyń yńǵaıyna júrmeı, óziniń «ózdik» betin myqtap ustap, aqylǵa, aqı­qatqa, kóńildiń shabytyna bıletip, kóz tun­dyrarlyq kemshilik, minniń ortasynda týyp, ortasynda júrip, úlgili jerden órnek alyp kelgen kisideı ashyq kózben qarap, barlyq mindi múltiksiz sýretteýi  – jyraqta júrip qylt etkendi kóretin qyraǵy qyrandaı synshyldyǵy.

...Abaıdyń paıdasyz sózi joq. Ahlaq, adamshylyq týraly aıtqan tereń ma­ǵy­naly, úlgili sózderi kemshiliktiń mi­nezin tárbıelep, aqyl kóziniń aýdanyn keńeıt­pek. Júrekten tolǵanyp, yza men qaırat aıdap shyqqan qaıǵyly, hafaly, zarly sózderi adamnyń aqylyn óz ishine úńiltip, janymen syr talastyryp uǵyp, oqyp túsin­dirgenderdiń sezimin tárbıelemek».

Abaı álemi, ondaǵy el múddesi men mu­raty, rýhanııat qundylyqtary ár kez-aq ult qaıratkerleri men qalamgerleriniń, ǵa­lym-ustazdardyń nazaryn aýdaryp kelgeni anyq. Aıtalyq, akademık M.Áýezov Abaıdyń aqyndyq murasy men «Qarasózderi» haqynda bylaı dep ja­zady: «...Abaıǵa aqyndyq úlken qadir­li maǵynasy bar áleýmettik qyzmet, qo­ǵam­dyq zor eńbek bop tanylady. Ol nadandyq, zorlyq, jýandyq, páleqorlyq sııaq­ty atqaminerler minezimen myqty turyp alysýǵa kirisken eńbegi. Abaıdy keıingi býynǵa jáne sol kezdegi qalyń elge, kópshilikke, sanaly jastarǵa na­ǵyz qadirli Abaı etip kórsetetin eńbe­gi. Aqyndyqty synshy, tárbıeshi, qa­sıet­ti dos etip usynady. Zulymdyq, nadan­dyqpen kektene alysady. Min ataýlyny kózge shuqyp, basqa sabap aıtady».

Budan basqa «Qarasózder» kórkem pro­zanyń ózinen bólek, Abaıdyń ózi tap­qan bir alýany bolyp qalyptanady. Bul synshylyq, oıshyldyq jáne kóbine adamgershilik, moral máselelerine ar­nal­ǵan ósıet, tolǵaý tárizdi.

Abaıdyń «Qarasózderine» qatysty ǵa­lym-tilshi R.Syzdyqovanyń kózqaras-usta­nymy berik. Ǵalym-tilshi bul baǵyt­taǵy izdenisteri tóńireginde tómendegishe oı qorytady: «... Abaı prozasy tili men stıli jaǵynan tolyqqandy shyǵar­ma­lar ekenin basa aıtamyz. Bul týyn­dy­lar­dyń basymy dıdaktıkalyq áńgi­me, fı­losofııalyq etıýdter, tarıhı ocherk­terdiń alǵashqy úlgileri, qazaq jazba dúnıesindegi taza ulttyq tildegi sony bas­ta­malar dep tanımyz. Uly Abaıdyń san qıly eńbeginiń bir qyry da osy jerde».

«Qarasózder» – Abaı áleminiń aınasy, ult rýhanııatynyń kórkem shejiresi. Eldik murat-múddeniń, din men dástúrdiń, halyqtyq dúnıetanymnyń, tarıh pen tanymnyń qazynaly qaınary. О́mirdiń órnekti, ónerdiń óristi kórkem kókjıegi. Ýaqyt bederiniń shynaıy syrlary.

Aqıqatynda, Hakim Abaıdyń poetı­kalyq óneri men «Qarasózder» murasynda ulttyq murat pen jalpyadamdyq qun­dylyqtar keń oryn alady. Adamzat ór­kenıetine tán aǵartýshylyq qubylys, ult muratyna negizdelgen ulylyq ula­­ǵaty, rýhanı tulǵanyń bolmysy aı­qyn ańǵarylady. Ol, ásirese, tuńǵysh Pre­zıdent – Elbasynyń «Abaı amanaty», Prezıdent Q.Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyr­­daǵy Qazaqstan», «Abaı – rýhanı reformator» atty baǵdarlamalyq baǵyt-maqsaty aıqyn maqalalarynan keń kólem­de kórinis tapty.

Endeshe, hakim Abaıdyń «Qarasóz­der» murasy – jan-júrektiń jazbasy, dúnıetanym aınasy. Ulttyq murat pen eldik múddeniń, zaman shyndyǵynyń shynaıy kórinisi. Adam áleminiń, ómiri men eńbeginiń jarqyn joly. Munyń, sóz joq ulttyq jáne jalpyadamdyq qun­dylyqtar mánin aıqyndaýda, ómir órimi men dúnıetanym syryn, rýhanııat órisin ashý isinde mańyzy zor.

Raqymjan TURYSBEK,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor