Alash hám Japon

«Alash» baǵdarlamasy – japondardy artta qalǵan feodaldyq segýndar eli­nen nebári 21 jyldyń ishinde (1868-1889 jyldar aralyǵynda) álemniń eń damyǵan qýatty memleketiniń birine aınaldyrǵan «Meıdı ısın» (nemese «Meıdzı jańǵyrýy») baǵdarlamasynyń qa­zaqsha balamasy bolatyn.

Japon jasampazdyǵyn qazaq múd­desi­men toqaılastyra bajaılaý – saıası jáne rýhanı arnada qatar óristep otyrdy. Qazaq topyraǵynda 1904 jyldan bas­taý alǵan osynaý jasampaz úrdis qyzyl terror óris ala bastaǵan 1928 jyldarǵa deıin tolastaǵan joq.

Japon taqyrybyndaǵy áleýmettik oı-tolǵamdar bastaýynda Á.Bókeıhan, M.Dýlatuly, H.Dosmuhameduly, Ǵ.Ber­diuly (Berdıev), Muhamadǵalı bın Ǵa­b­drahman Orazbaıuly (Orazbaev) syndy tul­ǵalar turady.

Álıhan Bókeıhan «Qazaqtar» eńbe­ginde «...Telegrammy prınosılı ves­tı o nepreryvnyh ıaponskıh pobedah. Step, znavshaıa so slov brodıachego apologeta ıslama o tom, chto vse horoshee ı spra­vedlıvoe svıazano s ıslamom, ı na opyte obrýsıtelnoı polıtıkı takje ýbedıvshaıasıa, chto nıchego horoshego ne mojet byt vne ıslama, jıvo vosprınıala legendý o tom, býdto ıaponsy – eto te mýsýlmane, s kotorymı kırgızy soedıneny rodstvennoı nasıonalnoı svıazıý. Poslednee obstoıatelstvo, po ıh mnenııý, podtverjdalos shodstvom ıaponskıh portretov s tıpom kırgızskıh tıpov...» (Qarańyz: Bókeıhan Á.Qazaqtar. – Astana: L.N.Gýmı­lev atyn­daǵy EUÝ tıpografııasy, 2014.) sıpa­tyndaǵy baıyptaýymen qazaq­tar­dyń japondarǵa qurmetiniń qoǵamdyq negizderine úńildi. «Qazaq» gazetindegi «Jaýap hat» maqalasynda da Qyr balasy tirshilik talasyndaǵy jankeshti jurt­tyń jahıtshildigin jerine jetkize baıandaıdy.

Halel Dosmuhameduly Sankt-Peter­býrg­ten Qazan qalasyndaǵy Veterınar ıns­tıtýtynyń stýdenti Ǵubaıdolla Ber­diulyna 1904 jyly 7 qazanda jazǵan hatynda qazaq jasampazdyǵyna senim artty: «…Kogda podýmaesh, chto krome tebıa, desıatkı ılı daje sotnı kırgızov polýchaıýt vysshee obrazovanıe, to prıhodıt k vsıacheskım, chto ı etot narod sposoben k trýdý, k progressý, chto ı on, mojet byt kogda-nıbýd zaımet v mırovom gospodstve odno ız pochetnyh mest, chto ı on mojet sdelatsıa vtoroı Iаponıeı…» (Qarańyz: Dvıjenıe Alash. sbornık materıalov sýdebnyh prosessova nad alashevsamı. v 3 T./ - Almaty: OF «Degdar», 2016. T.1. – 2016. 119-b).

Ǵubaıdolla Berdiuly atsalysqan «Qazaqstan» (1911-1913) gazetinde Muha­madǵalı bın Ǵabdrahman Orazbaıulynyń «Alashtyń azamattary!» maqalasynda Japon ónegesi tuńǵysh ret sóz boldy. Ol: «Musylmansha oqy, oryssha oqy, ıaponsha oqy, áıteýir oqy, ǵumyrdy bos ótkizbe, tek jatý jaramaıdy» (Qarańyz: Qazaqstan. Oral, 2012. – 400 b. 159-160-bb), – dep, ulttyq órkendeýde Alash zııalylary úlgi etip alǵan Japonııa jolyn ustaný baǵytyna qoldaý bildirdi.

Japon halqynyń biligi men bili­min, óneri men ǵylymyn, tarıhy men má­denıetin zerdeleý «Abaı», «Jas azamat», «Temirqazyq», «Sana», «Jas qaı­rat» gazet-jýrnaldaryndaǵy J.Aı­maýyt­ulynyń «Ultty súıý», S.Toraı­­ǵyrulynyń «Sosıalızm», M.Áýezov­tiń «Japonııa», Ámirjan Sydyq­ulynyń «Qazaq elinde mektep­ter qalaı quryla bastaý kerek», Q.Kemeńgerulynyń «Búlingennen búl­dirgi alma», Ábdisámettiń «Oqý», S.Sá­dýaqas­ulynyń «Kúnbatys jáne Kún­­­shyǵystyń bostandyq jolyndaǵy kúres­teriniń tarıhy» maqalalary, E.Omarulynyń «Qazaq tarıhynan» (1922), Q.Kemeńgerulynyń «Qazaq tarıhynan» (1924), T.Shonanulynyń «Qazaq jer máselesiniń tarıhy» (1926) eńbek­terindegi oı-tolǵamdary, J.Aqbaı­ulynyń qazaq halqynyń tegi týraly baıandamasynda (1927) tolastaǵan emes.

Ultqa qyzmet etýdiń álemdik órnegin úlgi etken J.Aımaýytuly: «...Ulty úshin qurmet qylmaı, bas qamyn oılap júrgen azamattardyń eli artta qalyp otyr. Ultshyl jurttar, áne, Ger­manııa, Iаponııa, Anglııa, Túrkııalar, olar­dyń balasy jasynan «ultym» dep ósedi. Eseıgen soń bar bilimin, kúshin óz jurtynyń kúsheıýine jumsaıdy. Olardyń ár adamy – memlekettiń keregi, qyzmetkeri», dep sóz ben istiń úılesimi ǵana eldi órge súıreıtinin sanaǵa sińir­di. S.Toraıǵyruly halqynyń rýhanı kemeldilikke jetýdegi Kúnshyǵys jur­tynyń tálimin tereńnen túıdi: «...Solaı bolǵan soń tegis jumyla kirissek, 25-30 jylda Evropanyń bilgenin bilip, Evropa qataryna qosylyp kete alýymyzǵa tarıhtan ıapondar mysal bolsa kerek. Munan 58 jyl buryn 1860 jyldaǵy ıapon­dar jaıynyń osy kúngi bizdiń qazaqtyń jaıy­nan nemenesi artyq edi? ... Iаpondar osyndaı halinen 35-40 jylda erjetip Evropa haline kirdi...».

Japonııa taqyrybyna arnaýly ma­qala jazǵan Muhtar Áýezov taldaýlary – jankeshti de jasampaz ulttyń bolmysyna, jan álemine tereńdeı enýimen qundy. Qalamgerdiń: «Iаponııanyń alǵa basý jolyndaǵy taǵy bir kózge kóringen minezderi – basshylary, bilgishteriniń arasyndaǵy uıym, bereke...», «Iаponııa halqy – taramys, jigerli, zeıindi jurt» degen parasatty baǵalaýlaryn tarlan ta­rıhtyń ózi dáleldep keledi.

M.Áýezov «Ǵylym tili» maqalasynda da ǵylym tilin júıeleýdegi jampoz halyq­tyń jarasymdy tirshiligin alǵa tartty.

Qoshke Kemeńgeruly «Búlingennen búldirgi alma» maqalasynda: «Osy kún­de Kúnbatysty qorqynyshqa túsirip otyrǵan Kúnshyǵys halyqtarynan Qytaı men Japonııa Kúnbatystan úlgi-órnekti kóp aldy. Biraq, Kúnbatystyń rýhanı mádenıetin aram astaı kórip, ózine almaıdy. Onymen Qytaı, Japonııa halqynyń minezi buzylyp, Eýropa úki­metterinen artyq qan tógip, jetim-je­sirdi jylatyp otyrǵan jeri joq», – dep tarazylasa, Ábdisámet «Oqý» ma­qala­synda ulttyq kemsitýshilik zar­dap­taryn, Eýropasentrızm qasań­dyq­taryn syn tezine aldy: «Sary tuqym týraly Evropanyń teris pikirin óz­gert­ken Japonııa. Búkil Azııany ju­tam dep turǵan Rossııany Japonııa jambasqa ala soqqan soń, tuqym [násil] ońdylyǵy bos sóz bolyp qaldy... Qan­daı qolaıly jaǵdaıda turyp-aq na­dandyq batpaǵynda batyp jatqan halyq­tar da bar. Rossııanyń Belarýs kraıyn­daǵy elder qunarly kúnbatyspen qushaqtasyp otyrsa da, nelikten jabaıy sharýalyqtan asa almaı otyr? Japonııa kórshisi Qytaı nadan bolsa da, nelikten qunarly bolyp ketti. Burynǵy temirjol, parohod joq ýaqytta kórshi halyqtar bir-birimen [aralasa almaıtyn]. Endi Qytaı men Rossııany attap ótip, Germanııadan kelip Japonııanyń bilim alýy kórshiniń burynǵy baǵasyn joıyp otyr».

«Jas azamat» gazetinde osydan bir ǵasyr buryn aıtylǵan: «Memleket bı­ligi taz qalypqa túspeı, buqara bıligi or­nyqsa, «Alash Orda» men zemstvodaǵy bas­shy azamattarymyz oqýdyń tez taralýyna arymaı-talmaı qyzmet etse, jylynda ár oblystan bir jigitti shet memleketterden oqytyp tursa (bıylǵy jastar seziniń qaýlysynda arnaıy jazylǵandaı, stıpendııa ashyp, shetten oqytý), biz 20-30 qunarly halyqtyń sanyna kirer edik. О́zimizden ınjener, mehanık, agronomdar shyqsa, qazirgi kóp kedergiler joǵalar edi» degen pikirdiń qazirgi Qazaqstannyń álemniń damyǵan azýly elderiniń qataryna qosylý strategııasymen úndestigine tań qalasyń!

«Temirqazyq» jýrnalyndaǵy Ámir­jan Sydyqulynyń «Qazaq elinde mek­tepter qalaı quryla bastaýǵa kerek?..» ǵylymı-tanymdyq maqalasynda ór­kenıet órine umtylǵan Japon eliniń bi­lim berýdegi jańashyl qaǵıdattary ek­sheldi. «...Rossııa Eýropanyń kúnbatys hal­qynyń 300 jyl boıy mádenıetti el bol­ǵan dáýirine júz jyl ishinde jetken. Qazir mádenıetti eldiń biri bolyp otyr­ǵan Japonııa 50-60 jyl ishinde má­denıetti el bolǵan. Bizdiń ózimizdiń sha­rýamyzdy oqý jumysymyzdy túzý qylyp qursaq az ýaqyt ishinde je­tilemiz» (Qarańyz: «Temirqazyq» jýr­nalynyń 2-3 sany: kómekshi oqý quraly / qurast: A.Aqynbekova. – Almaty: Qazaq ýnıversıteti, 2018. 73-b).

Qazaq tarıhynan jazylǵan alǵashqy irgeli eńbekterde adamzat shejiresiniń ót­keni men búgingisin saralaý, japon qu­bylysynyń qyr-syryn jiti zerdeleý talaby nazardan tys qalmady. El­des Omaruly «Qazaq tarıhynan» zert­teýinde: «Eski túrki halqy áýelde Al­taı taýynan shyǵyp, bútin Orta Azııaǵa taraǵan. Bulardyń jeriniń shegi kún­batysta osy kúngi Rýsııa, burynǵy Sa­laýan jerleri, Qara teńiz, oń tusta Kavkaz, Gımalaı, Gendıkýsh taýlary, moǵol shólderi, kúnshyǵysta Uly muhıt, Japon teńizderi» dep jazdy.

Qoshke Kemeńgeruly «Qazaq tarı­hynan» kitabynda: «Negrlerden bilim­pazdardyń shyǵýy, Japonnyń Reseı­di jambasqa alyp soǵýy, burata­na­lardan áleýmetshilerdiń shyǵýy oqy­mys­tylardyń oıyn ózgertti. Tuqym bas­­qalyǵy mádenıetke bóget emes» dep túıse, Teljan Shonanuly «Qazaq jer máselesiniń tarıhy» eńbeginde: «О́zi zat óndirýge mol qatysy bar kapı­taldy – kásipshil kapıtal deıdi. Bul kapıtalızmniń sońǵy túri hám saýdashyl kapıtaldyń izinen maıdanǵa shyǵyp, onyń ázirlep qoıǵan ornyn basyp, ómir súretin túri. Eýropa, Amerıka, Japonııa hám basqalar osy kúni promyshlennyı kapıtalızm satysynda tur» degen oıymen japon eli damýynyń ekonomıkalyq tetikterine úńildi.

Jaqyp Aqbaıuly Semeı memlekettik geografııalyq qoǵamynda jasaǵan «Qazaq halqynyń tegi týraly» baıandamasynda naǵyz túrki taıpalarynyń quramyna qańlylar (túrikter), qypshaqtar, alshyndar, ıakýttar, ıbary túrikteri (saǵaılar men qashylar) jáne japondar jatatynyn bajaılaıdy. Alashtanýshy Tomohıko Ýıama atap kórsetkenindeı, «Menińshe, japondyqtar men alashordalyqtardy eldiń ekonomıkalyq jáne mádenı, rýhanı ahýalyn qaıtsek kóteremiz degen oıy ortaqtastyrdy. (Alash arystaryn nege «japon tyńshysy» dep aıyptady?. alashainasy.kz›Alash úni›…-aryistaryin-nege-japon…).

Japon ónegesin baıyptaýda «Aq jol» (1920-1925) basylymy da tartynyp qalmady. «Japonııa jónin taýyp keledi» atty maqalada: «Azııada basqaǵa baǵynbaǵan, basqaǵa kúni túspeıtin, qaıta basqalardy quryq salyp baılaýǵa alatyn bir-aq el bar – ol Japonııa. Japonııa Azııanyń qasqyry», degen baıypty pa­ıymdar jasaldy.

Basylymdaǵy «Shegenniń» «Kele­shek­tiń túrlenýi» maqalasynyń kókeı­kestiligi eren. Avtor shet elde qazaq jas­taryn oqytý máselesine oraı pikirin bildirip, Eýropadan úlgi alǵan Japonııa taǵylymyn oı talqysyna salady. «...Jas japondar, jas túrikter qozǵalysyn, olardyń Eýropada oqyǵandary emeı kim bastap edi? ...О́zimiz kórmesek te jaqynda baryp, Japonııany aralap, kórip kelgender aıtyp otyr: «dúnıe júzindegi memleketterden Japonııanyń eń artyq jeri, memlekettiń eń jaqsy úıleri barlyq mektep jurttaryna berilgen» dep. Onyń sebebi belgili: Japon jurty Eýropadan úlgini bir kúnde alyp, sol mektepterdiń bárin bir kúnde saldyryp, olardyń ishine bilimdi de bir kúnde ornatqandaı qylyp otyr...».

«Baspasóz isine ózgeshe zer salý kerek» atty maqalada Sadyqbekuly: «Mádenıeti joǵary, mátbýǵaty baı el­der­diń osy kúni biri bolyp otyrǵan Ja­ponııany alyp qarasaq, ótken ǵasyrdyń ǵana ishinde muhıt teńiziniń arasynda jatqan taǵy el edi. Osy kúnde Eýropa mem­leketterimen terezesi teń bolyp, olar­men básekege túsip, aldyna shyǵyp, ilgeri basyp júrýine mektebi men mát­býǵaty sebep bolǵan. Bizdiń qazaq-qyr­ǵyz halqy kózin ashyp, ilgeri basamyn, sha­rýashylyqty órkendetemin dese, osy bas­tan mátbýǵatqa jarmasyp, mát­bý­ǵatty ózine jolbasshy qylmasa bolmaıdy», – dep jazdy.

Mirjaqyp Dýlatulynyń «Jumbaq» (1907) mysal óleńinde orys-japon soǵy­syndaǵy otarshyl Reseı ozbyrlyǵy áshkere­lense, osynaý úrdis ádebıetimizde óz jalǵasyn taýyp jatty. Máselen, Áset Naımanbaıuly «Alashqa» dastanyn­da Japon eliniń taǵylymyn: «...Melletiń kósh bastarlyq asyldary, El úshin boıǵa bitken tasyr qany. Itan, Japon úlgisin úırete alsań, Torlaǵan túnek zaman ashylǵany! Otyz jylda oqýmen órge basyp, Japonııa bala kep týyn tikti. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń jigerlisi, Syrtqa shyǵar ishtegi býǵan júkti» [adebiportal.kz], – dep jyryna ózek etti. Smaǵul Sádýaqasulynyń tolyq aıaqtalmaǵan «Sársenbek» romanynda japon rýhyndaǵy eldik ustanymdar kórinis tapty. Qaıratker 1926 jyly 29 qazanda Tashkenttegi tuńǵysh Joǵary qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń saltanatty ashy­lýynda sóılegen sózinde japon jurtynyń ǵylymı damýda júrip ótken jolyn baǵamdady. (Sádýaqasuly S. Eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 1-tom. Qurastyryp, alǵysózi men túsinikterin jazǵan – Dıhan Qamzabekuly. – Almaty: «Alash». – 2003. 330-331-bb)

HH ǵasyrdyń basynda japon tilin meńgergen ult mamandary boı kórsetti. Ilııas Ahmetuly (1897-1938) Máskeýdegi N.Narımanov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń japon bólimshesinde bilim alsa, Asylbek Seıituly (1894-1937) japon tilin meńgerdi. Qudaıbergen Ju­banov japon tilin zertteýge den qoıdy.

Kommýnıstik ıdeologııa aıaýsyz jan­shyǵan ult-azattyq ıdeıamen birge Japon qubylysyn eksheýdegi azatshyl tanym-bilik qylburaýǵa alyndy. Osy­naý ómirsheń taqyryptaǵy kemel oı, kele­li pikirler ult zııalylaryn «japon tyń­shysy» dep aıyptaýǵa, atyp-asýǵa bir­den-bir dáıek boldy. RF Máskeý arhı­vindegi Álimhan Ermekulynyń ter­geý isine qatysty qujattarda onyń japon ofıseri Katomen 1919 jylǵy qupııa kezdesýine qatysty qundy derekter berilgen (Prokýratýra Soıýza SSR. Otdel po spesdelam. Nablıýdatelnoe proızvodstvo № 2-52 // GARF. R8131-qor. 31-tizim,.31775-is, 19 býma).

Japon taqyrybyna qalam tartý keńes qoǵamy senzýrasynda múmkin bolma­ǵany­men, emıgrasııadaǵy Mustafa Shoqaı redak­torlyǵymen Parıjde shyqqan «Jas­ Túrkistan» (1929-1939) jýrnalynda «Japonııada turýshy musylmandar jáne Tokıoda ıslam shaǵyn aýdany», «Ja­po­nııada» atty maqalalar jaryq kór­di.

Túıindeı aıtqanda, qazirgi jahannyń alpaýyty Japon memleketiniń dáýirlik jańarý men zamanaýı jańǵyrý ónegesin Qazaq eliniń órkendeý joly turǵysynan úlgi tutqan Alash zııalylarynyń ozyq oılary óziniń ómirsheńdigin dáleldep keledi. Ult qaıratkerleriniń saıası jáne rýhanı arnadaǵy reformatorlyq qadamdary evolıýsııalyq damýymen túıindelgende táýelsiz memleketimizdiń órkenıet órindegi tuǵyry qazirgiden de asqarly bolary haq edi.

Saǵymbaı JUMAǴUL,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory