Bata daryǵan bı

Ár óńirde de dýaly aýyzdy bıler ótti. Ony sol aımaqtyń turǵyndary umyt­paıdy. Bıler ómirden ótse de sózi ól­meıdi. Ony keıingiler jańǵyrtyp, ja­dyn­da saqtap keledi. Máselen óleń sóz­diń óren júırigi Murat Móńkeulynyń «О́lim» degen óle­ńinde mynadaı joldar bar:

Bı ólmeıdi demeńiz,

Shejireli tili saıraǵan,

Aýzyna aram salmaǵan,

Ortada para almaǵan.

Jaýǵashtyda Qazybek,

 Qarakempir Báımenbet,

 Berishte Eset, Aıtýar,

 Solardan qalǵan bul dúnıe.

Nemese Yǵylman Shórekovtiń «She­shen­der týraly» tolǵaýynda:

Solardyń júrgen izimen,

Jaýǵashtyda Qazybek,

Dýaly aýyz Dáýimshar,

Qarakempir Báımenbet.

Qara Orazda Qarataý,

Áıgili Eset, Aıtýar,

Jáne Baınaq Jaqsymbet,

Bı Qońyr men О́temis

Adamdyǵymen atyn qaldyrǵan.

О́mirleriniń ishinde,

Búgilmegen tizesi,

Qandaı da daýdan múdirip,

– dep aımaqta ótken aıtýly bılerdi tiz­beleıdi. Olar qaı ortada da tilin tistep, tizesin búkpedi. Qazaqtyń qara óleńdegi sheberleriniń biri Qazanda (1908), ekin­shisi Tashkentte (1925) jaryq kórgen kitap­tarynda jarııalanǵan óleńderine arqaý bolǵan Qazybek bı kim? Atalǵan bı qaı ýaqytta, qaı jerde ǵumyr keshken?

Shyndyǵynda Qazybek Jabaıuly tý­raly jazba derekter az. Bul atalǵan bı jaıly áli de tolyq zerttelmegen­nen bolýy múmkin ekenin kórsetedi. Qol­da­ǵy málimetterge sú­ıensek, ol 1760 jyl­­dary qazirgi Qyzyl­qoǵa aýdanynyń Jan­­geldın aýylynda dúnıege kelgen. Beıiti aýdan ortalyǵy – Mııalydan bes-alty shaqyrym qashyqtaǵy Qazybek qaýymynda. Onda qulpytasy da bar. Ákesi Jabaı qaıyrymdylyǵymen, qarapaıymdylyǵymen tanymal bolǵan úlken áýlettiń, óz ortasynyń azamaty bolsa kerek.

Bir jyldary Taısoıǵan, Búırek qu­myn jaılaǵan jurt Báıimbet, Qarataý bı, Eset pen Aıtýar jáne О́temiske arnap as berý úshin úsh júzge saýyn aıtady. Atalǵan sharaǵa jasy toqsannan asqan dilmári Qaz daýysty Qazybek bı de keledi. Oǵan qurmet kórsetý Jabaıdyń peshenesine jazylady. Áýlettiń úlken-kishisi túgel júgirip, qurmetin kórsetedi. Sol kezde úı ıesiniń áıeli aıaǵy aýyr, aı-kúni jetip otyr eken. Tolǵaq bastalyp, dúnıege torsyq sheke ul keledi. Onyń atyn alystan kelgen abyzdyń qurmetine Qazybek qoıady. Muny Jabaı jaqsy yrymǵa balap, «Qydyr qonǵan jan ekensiz, basymyz ósip, balaly bolyp otyrmyz. Aqsaqaldar atyn Qazybek qoıdy. Endigi surarym, balańyzǵa bata­ńyzdy berip, aýzyna túkirińiz, ózińizge tartsyn» dep qolqa salady.

Talaıdy aýzyna qaratqan bı tartynbaı, úı ıesiniń buıymtaıyn oryndaıdy. Sonda Qaz daýysty Qazybek bı «Kishi júz­de izim qalsyn. Balam árdaıym aq sóı­lep, aldynan ótkender appaq alǵysyn jaýdyrsyn. Tabany jerde tursa da, talaby bıikte, jaýaby júrekte júrsin» degen eken. Jyldar óte Jabaıdyń oıla­ǵany oryndalyp, tilegeni bolypty. Qa­zaq­tyń Qazybek syndy dana bıinen bata alǵan bala Qazybek el irgesin bútin­dep, qandastaryn túgendegen, qara qyl­dy qaq jarǵan sóz sheberi atanypty. Ádil­digimen, berik baılamymen alys-jaqynǵa aty estildi.

Tarıhı qujattarǵa súıensek, 1811 jyldyń 17 qyrkúıegindegi Kishi júzdiń Baıulyna qatysty sherkesh rýynyń sul­tandary men starshyndary, bıleriniń (barlyǵy 16 adam) Orynbor áskerı gýbernatory Grıgorıı Volkonskııge qaıtys bolǵan Jantóre han Aıshýaqulynyń ornyna Bókeı Nuralyulyn han etip saılaý jónindegi hatynda (tańba salynyp, mór basylǵan) Qazybek Jabaıulynyń esimi atalady. Taǵy bir qujat – Kishi júz starshyndary men bıleriniń 1824 jyl­dyń 3 qańtaryndaǵy Orynbor ás­kerı gýbernatory P.Essenge Jáńgir sul­tandy Jaıyqtyń eki betine kóship júr­gen qazaqtyń hany etip bekitý týraly hatynda da sherkesh rýynyń bıi Qazybek Jabaıulynyń mórin basyp, qoly qoıylǵany kórsetilgen (Istorııa Býkeevskogo hanstvo 1801-1852 g.g. Sbor­nık dokýmentov ı materıalov). Bul qu­jattar onyń HIH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde el bıleý isine aralasqanyn dáleldeıdi.

Al el aýzyndaǵy áńgimelerge den qoısaq, Qazybek óz ortasynda syıly, bıliktegilermen ıyq tirestirip, za­mandastaryna belgili adam bolǵan. Álim­niń ataqty Baraq (Satybaldyuly, (1743-1840) batyrymen úzeńgiles joldas, Qoqan handyǵynyń bıligi men túr­ki­menderdiń qaqtyǵysyna talaı ret qa­tysqan. Sol sebepten ony qolyna qarý alyp, el qorǵaǵan batyr dep te ataǵan.

Elde ony rý men rý arasynda jer, jesir, mal barymtasyna baılanysty týyndaǵan talaı daý-sharǵa qatysqan mámileger retinde de qurmet tutqan. Ol álgindeı kıkiljińderge ádil tórelik etip, naqty sheshimimen kózge túsipti. Jurtshylyq onyń belgili bı Asaý Mańdaıulymen (1780-1862) aǵaly-inilideı jaqsy dos, syılas bolǵanyn aıtyp otyrady. Qazybek biraz ýaqyt rýlastarymen birge Edil-Jaıyq arasynda ómir súrdi. Biraq ol ómirden óteriniń aldynda qyryq úıli týǵanymen ata-jurtqa oralypty. Týǵan jerin saǵynǵan Qazybek Jabaıuly 64 jasynda dúnıeden ótken.

Mine, osyndaı eline eleýli, halqyna qalaýly bıdi zamandastary da, keıingi urpaq ta árdaıym ardaqtap, esimin umytqan joq. 1926 jylǵa quramynda ataqty Kókjar (Oıyl) jármeńkesi kiretin (1867 jyly ashylǵan) ákimshilikke baǵynysty – Qazybek bolysy ataldy. Keıin Qazybek aýyldyq keńesi bolǵan edi. Sońǵy kezge deıin Mııalynyń ońtústik batysyndaǵy «Qazybek toǵaıy» dep atalǵan jasyl beldeý jurtshylyqtyń súıikti demalys ornyna aınalǵan-dy. Jaz mezgilinde mektep oqýshylarynyń úsh aı boıy tynyǵatyn (Qazbek) pıoner lageri de bolǵan-dy. Biraq bul kúnde sonyń bári de kózden bul-bul ushty. Munyń basty sebebi, onyń bı bolǵany keńestik kezeńge unamady. Soǵan baılanysty Qazybek Jabaıuly týǵan aýyl da, bolys ta, tipti aýyldyq keńes te bastapqy ataýynan aıyryldy.

Árıne, tarıh óshpeıdi, bar-jo­ǵy kómeskilenedi. Desek te elimiz táýel­siz­digin aldy. Derbes el bolǵanymyzǵa 30 jyl tolar qarsańda umytyla bastaǵan oqıǵalar men tulǵalar jónindegi derek­terdi izdestirý, tarıhı shyndyqty qal­pyna keltirý qolǵa alyna bastady. Qa­zir basqarý men bılik ınstıtýtynda bı termıni de bar. Sottar júıesinde bıler keńesi jumys isteıdi. О́ıtkeni bıler árdaıym ádildik pen azattyqty, zaıyrlyq pen tazalyqty qoldaýshylar bolǵany daýsyz. Tóle men Qazybek, Áıteke bıler – qazaqtyń ary men abyroıy. Endeshe úsh bıdi eske ala otyryp, olardyń ár óńirdegi zamandastaryn umytpaýymyz kerek. Olaı bolsa, joǵaryda aty atalǵan Jabaıuly Qazy­bek bıdiń esimin ardaqtaý boryshymyz. Bul úshin atalǵan bıdiń sheshendik sózderin, M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qo­rynda saqtalǵany men el aýzynda aıty­lyp júrgenin jınaqtap, kitap etip shy­ǵarýdy qolǵa alý qajet-aq.

Eń bastysy – bı atynyń el jadyn­da saqtalýy. Osy oraıda onyń esimin týǵan mekeni – Jangeldın aýyly men osy attas aýyldyq okrýgke berý jónin­degi burynnan beri qozǵalyp júrgen usynysty sózbuıdaǵa salmaı, naqty sheshim qabyldaǵan jón. О́ıtkeni bata daryǵan bıdiń esimi atalǵan okrýgke de, aýylǵa da suranyp-aq tur. Al bul birinshiden, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda aıtylǵan tarıhı sanany jańǵyrtý baǵytyndaǵy oń sheshim bolar edi. Ekinshiden, jas býynnyń el tarıhynda laıyqty orny bar, danalyq ónegesi dara tulǵalardy tanyp-bilýine jol ashar edi. Úshinshiden, jas býyndy otansúıgishtikke tárbıeleýge de yqpaly tıeri daýsyz.

О́tepbergen ÁLIMGEREEV,

Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi, ólketanýshy

Atyraý oblysy