Zań ǵylymynyń zańǵar tulǵasy

Qazaq halqy eldigin túgendegen ke­ńes­­tik dáýirde de, derbestikke um­tyl­­ǵan toqsanynshy jyldarda da, táýel­siz­diktiń týy jelbiregen jańa kezeńde de memlekettilikti qalyptastyrý men zań­men bekitý prosesiniń basynda akademık Salyq Zımanov boldy.

Taǵdyr oǵan qazaqtan shyqqan birinshi zań ǵylymdarynyń doktory, alǵashqy zańger akademık bolýdy buıyrtypty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi Qazaqstanda zań ǵylymyn aıaǵynan tur­ǵyzyp, zańger mamandar daıyndaý sa­la­synyń basynda da Salyq Zımanuly turdy. Almaty zań ınstıtýtynyń dırektory, onyń mártebesi ózgertilip, Qazaq ýnıversıtetine qosylǵanda, zań fa­kýl­tetiniń birinshi dekany bolyp qyz­met etti. Ǵylym akademııasy qura­myn­da qurylǵan «Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń» tuńǵysh dırektory boldy.

Sákeń alpys jyldan astam elimiz­de quqyqtyq ǵylymnyń damý úrdi­si­ne tikeleı yqpal etip, birneshe býyn ǵalymdar legin daıyndap, zań ǵylym­da­ry salasynda ózindik orny bar mektep qalyptastyra bildi. Búgingi qolda­nys­taǵy qazaqstandyq zań júıesiniń teorııa­sy men tásilin jasap ketti. О́zi qazaq zań ǵyly­mynyń álem tanyǵan patrıarhyna aınaldy.

«Taýdyń bıiktigi alystaǵan saıyn kórinedi», deıdi dana halqymyz. Búgingi kúnniń bıiginen sonaý ótken ǵasyr basynda taýqymet taǵdyryna jazǵan, «bilim alý emes, tiri qalý dıllemasy» jolaıryq bolyp turǵan zamanda, qıyn­dyq­­tarǵa boı bermeı, ózimen birge ultyn bi­lim men órkenıetke jetelep, qatarly elge qosqan ult zııalylaryna bas ıip, erlikterine tabynasyń, tańǵalasyń. Olardyń eńbegi men erligi adam sengisiz rýhanı jańarýdyń jarqyn úlgisi dep aıtýǵa bolady. Sol alyptar tobyn kór­gen, olardan tálim alǵan biz óte baqytty ur­paqpyz.

Osyndaı aǵalar tolqynynyń kór­nekti tulǵasy Salyq Zımanulynyń san salaly jasampaz qyrlaryna áli talaı zertteýler arnalady, ol aldaǵy kúnniń úlesi bolar.

Sákeńniń ǵylymdaǵy ǵasyrdan-ǵa­syrǵa ketetin súbeli eńbekterine tereń­de­­meı, uly zańgerdiń reformatorlyq saıası-quqyqtyq kózqarastarynyń bir­ne­she sátterine toqtalyp ótsem.

Sákeń táýelsiz memleketimizdiń kók týyn shanshysyp, elimizdiń quqyqtyq negi­zin qalaýshylardyń biri, aýzy dýaly abyz aqsaqaly boldy. Ustazdyq bıiktigi, keń parasat, paıymy, arıstokrattyq minezi, shyndyq súıgen adaldyǵy, ony eline úlgi, syrtqa aıbyn etip kórsetetin «etnoform» tulǵaǵa aınaldyrdy. Quqyq taqyrybyna sóz saptaǵan Parlament depýtattary men saıasatkerler «Zımanov feno­menimen» boı túzep, oılaryn júıe­le­di. Salyq aǵanyń saıası-quqyqtyq oılary memleket qurylymynyń ár salasyn túbegeıli reformalaý ıdeıasyna baǵyttaldy. Ol tiri kúninde ult usta­zyna aınala bildi.

Táýelsizdiktiń birinshi jyldary jańa memleket qurý úrdisine Salyq Zıma­novtyń memleket mehanızmin, quqyqtyq júıeni qalyptastyrý týraly álemdik tájirıbelermen ushtastyra aıtqan oılary men ıdeıalary kózi ashyq kóp­shilikti tańǵaldyryp, búkil Keńes Oda­ǵy zańgerleri men saıasatkerlerin moıyndatty.

Iá, álem kartasynda endi ǵana paıda bolǵan jańa Qazaqstan egemendikke umtylǵan sol tarıhı ýaqytta akademık Zımanov jańa qyrynan tanyldy. Sanaly ǵumyryn zańgerliktiń qyr-syryn tereń zertteýge arnap, quqyq salasynyń damýy­­­­­­na orasan zor úles qosqan ǵalym, endi saıası ómirge tikeleı aralasyp, Táýelsiz Qa­zaqstannyń jańa memlekettiliginiń qa­lyp­tasýyna orasan zor úles qosty.

Joǵarǵy Keńestiń eki shaqyry­ly­mynyń depýtaty bolǵan Salyq Zımanov mem­le­ketimizdiń quqyqtyq negizin qa­laý­da jáne zańnamalyq refor­ma­lar­dyń bastaýynda turdy. О́ziniń tarıhı, jalyndy sózderi men ǵylymǵa negizdelgen batyl usynystaryn óz áriptesterine jetkize bildi. Ol usynystardyń basym kópshiligi qunyn búgin de joıǵan joq.

 Akademık Zımanovtyń memlekettik egemendik týraly Deklarasııanyń, Qazaq KSR ataýyn ózgertý týraly zańdy, aza­mat­tyq týraly zańdy, táýelsiz elimiz­diń tuńǵysh Konstıtýsııasyn, taǵy basqa mańyzdy zańdardy daıyndaýdaǵy eńbegi ólsheýsiz.

Sol ýaqyttaǵy aqparattyq ashyq­tyq, jarııalylyq dástúrge oraı Jo­ǵar­ǵy Keńes otyrystarynan kóp­shi­likke tikeleı telehabar taratý úrdisi boldy, Sákeńniń ótkir pikirleri men tu­jyr­ym­dary postkeńestik usta­nymnan ary­lyp jańa táýelsiz quqyq­tyq ıdeıa­lar­dyń buqaraǵa jetýine, memle­ket­tik damýdy modernızasııalaýǵa jáne saıası quqyqtyq kózqarasty jańasha qa­lyptastyrýǵa zor áser etti.

Sákeńniń ǵylymı ómirbaıanynda Kon­stıtýtsııany jetildirýge jazǵan eńbek­teri – bir tóbe. Ol ıdeıalar 2007 jáne 2017 jylǵy Konstıtýsııaǵa en­gi­zilgen ózge­ris­ter­de Elbasynyń bas­ta­­ma­shyl­dy­ǵymen júzege asty. Par­la­menttiń qa­laı bolýy, onyń óki­let­tilik qyzmeti men zańshy­ǵar­ma­shy­lyq fýnksııa­syn jetildirýge jasaǵan eńbegi ushan-teńiz.

S.Zımanovtyń san salaly eńbekteri ishindegi ózime jaqyn, sonyń ishinde ózim tikeleı kýáger bolǵan, sot júıesin qaıta qurý týraly usynys, taldaýlaryna toqtalsam.

Táýelsizdik jarııalanǵan sátten bastap Qazaqstanda jańa memlekettik mehanızm qalyptastyrý mindeti turdy. Onyń eń kúrdelisi tetigi konservatıvti sot júıesi edi.

Sot qyzmetin qaı baǵytta damytý, qandaı úlgini tańdap alý ońaı bolǵan joq. Quqyqtyq júıeniń eń joǵarǵy tireýi, jasampazy – sot. S.Zımanov zertteýine júginsek, myna «uly dalada, memlekettilikti, tártipti, tepe-teńdikti ustap turǵan bıler soty» bolǵany – bizdiń maqtanarlyq tarıhı jetistigimiz. Mysaly, damyǵan Anglııany álemdik tanylý bıigine kó­tergen olardyń táýelsiz sot júıesi, son­dyqtan órkenıetti qaýymdastyq úlken daýlaryn sheshken kezde búginde aǵyl­shyndyq sot júıesine súıenedi.

 Táýelsizdik tańy atqanda bizge qal­ǵan eski apparattyń murasy keńes­tik sot júıesi bolatyn, olar óziniń qurylý prınsıpine saı ıdeologııamen shegelengen júıe edi. Ol birinshi kezekte partııa múddesi, taptyq erekshelikke artyq­shylyq berilgen, partııalyq appa­rat­tyń yqpaly kúshti, jazalaý qaǵı­daty basym organ boldy. Sot bıligi atqarýshy bıliktiń quramdas bóligi ese­bin­de qarastyryldy. Árıne, syrttaı ol óte demokratııalyq kórinis beretin. Sýdıalardy buqara saılady, halyq zase­datelderi ınstıtýty boldy, sot ujym­dyq sıpatta, sot sheshimderi ýaqty­synda oryndaldy, otbasy quqyǵy kerekti deńgeıde qorǵaldy. Biraq munyń bári kommýnıstik partııa múddesiniń aıasynda qyzmet atqardy. Ondaı júıe demokratııany baǵyt tutqan jańa memleket qurý talabyna sáıkespeıtini anyq edi. Jańa derbes sot qyzmetin qaı baǵytta damytý, qaı úlgini tańdap alý ońaı bolǵan joq. Táýelsiz, ıdeologııa shyrmaýynan ada júıeni, álemdik ozyq úlgilerge ońtaılap qurý talaby kún tártibine shyqty.

Sol kezde akademık S.Zımanov Par­lament minbesinen órkenıetti sotty qalyptastyrý úshin qandaı kemshilikter men qosalqy kereksiz fýnksııalardan arylý kerektigi jaıly oılaryn ashyq aıta bildi. Depýtat retinde Prezı­dent­ke birneshe ret arnaıy hat joldap, respýblıkalyq baspasózde naqty usy­nystar aıtyp, qoǵamdyq pi­kir­di qa­lyptastyrýǵa úlken yqpal etti.

Akademık S.Zımanov 1992 jyldyń 21 qyrkúıeginde Respýblıka Prezıdenti N.Á. Nazarbaevqa «Quqyqqorǵaý júıesin túpkilikti qaıta qurý kerektigi» týraly hattama túsirdi. Oǵan birneshe tanymal quqyq ǵylymynyń professorlary qol qoıdy. Sol jazbanyń negizgi bóligi «Sot organdarynyń ózgerýi – kezek kúttirmeıtin mindet» dep ataldy.

Onda Salyq Zımanuly «sot júıesin jańadan qurý kerektigin basa kórsetip, ol úshin Konstıtýsııaǵa, sot qurylymy týraly zańdarǵa tıisti ózgerister kirgizý ke­rektigi, respýblıkada tek bir sot júıe­si bolý qajettigin, arbıtrajdyq sot­ty saqtaı otyryp, ony jalpy sot­tarǵa biriktirý kerek ekenine toqtap, sýdıalardyń ádilsottyq prınsıpterdi buzǵan jaǵdaıdaǵy adamı jáne kásiptik jaýapkershiligin qaraıtyn jáne memleket tarapynan óktem aralaspaı, sýdıa bedelin el aldynda tókpeı jazalaı­tyn jumsaq memlekettik mehanızm qalyp­tas­tyrýdy zań normasymen retteýdi usyn­dy.

Sol jyldarda Sákeń sot reformasy boıynsha ondaǵan maqala jarııalady, birneshe konferensııada tereń mazmundy usynystarǵa toly baıandamalar jasady. Sonyń biri – 2001 jyly ótken «Sottar jáne olardyń memlekettiń táýelsizdigin bekitýdegi róli» degen taqyryppen ótken jıyndaǵy sózi kópshiliktiń kókeıinde qaldy. Patrıarhtyń ol pikiri búgin de óte qundy.

 Onda ǵalym sýdıanyń derbestigi – ádilsottyqtyń túbirli qaǵıdaty ekenin aı­typ, sot bıligi basqa bılik formalarynan tek derbestikpen júzege asa­tyn­dyǵymen erekshelenetinine mán berdi. Qoǵamdaǵy shıelenisti sheshýde sýdıa «qaýip pen qaterden qoǵamdy alyp shyǵýshy, ony retteýshi, qalpyna keltirýdegi rýhtyq energııany tabýshy tulǵa» dep túıindep, «ádilettilik adamǵa jiberilgen qudaıdyń syıy, tabıǵat pendege adamshylyqty saqtaý úshin ádildikti syılaǵan. Eger ol bolmasa adam haıýan deńgeıine túsip rýhsyzdanady, al bul qasıet sýdıa úshin aqıqat bolýy shart» degen edi.

Sákeńniń sot júıesin jańǵyrtý týra­syn­­daǵy kóptegen usynysy Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy tarapynan qol­daý taýyp, sońǵylary «100 naqty qadam» Ulttyq josparynda júzege asty.

Sot júıesin damytý úrdisinde akademık Zımanov halqymyzdyń tarıhynan qaınar kóz izdep, bıler soty álem jaýharlaryna qosýǵa bolatyn qazyna ekenin «Qazaqtyń Ata zańdary» atty on tomdyq eńbegi arqyly kelesi urpaqqa mura etip ketti. Bıler ınstıtýtynyń qudireti men ońtaılylyǵy ýaqyt pen keńistikten tys kóshpeli mádenıetti saqtap, myna uly dalada tártip pen memle­ketshildiktiń kepili bolǵanyn naqty kórsete bildi. Kóshpeliler ómirin­de qoǵamdyq qarym-qatynasty bıler soty ınstıtýty rettep otyrǵanyn, «ádil bı − tuǵyrly tulǵa» bolǵanyn, «elge baı – qut emes, bı – qut» degen qaǵıdattyń bıiktigin kórsetti.

Uly dalada sóz qudireti ústem bolǵan dala zańy tirliginiń qazyǵyna aınalǵan «altyn ǵasyr» bolǵanyn, ol týraly orys, Eýropa, Shyǵys zertteýshileriniń óz eńbekterinde aıtyp ketkenin buryn bilmeıtin kópshilikke jetkizdi. Ulttyq rýhanı mádenıettiń basty qyry bıler soty ekenin álem jurtshylyǵyna pash etti.

Osy problemany 2008 jyly ótken «Qazaq bıler soty – biregeı sot júıesi» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııa­­­da jan-jaqty dáleldep shyqty. Kon­ferensııa materıaldary úsh tilde ǵylymı eńbek retinde jaryq kórdi.

 Akademıktiń maqsat-ıdeıasy bıler sotynyń adamzat tarıhyndaǵy qaıta­lan­baıtyn retteýshi fýnksııasyn asha otyryp, respýblıka sottaryn keleshekte atamura sot júıesiniń qundylyǵymen, bolashaqtaǵy elimizdiń ádilsot atqarý tájirıbesin bıler ınstıtýtynyń ozyq úlgilerimen sýsyndatyp, onyń prese­denttik modeline jaqyndastyrý usta­nymy boldy.

 Ataqty zańger osylaısha qoǵamnyń nazaryn bıler sotynyń tarıhı qundy­ly­ǵyna baǵyttaı bildi. Sonyń áserinen quqyq zerteýshiler jáne praktıkter osy máselege arnap júzdegen maqala, zertteýler jarııalady. Ondaǵy maqsat bıler sotynyń qýaty men tegeýrindi rettegish áleýetin zamanaýı resepsııa jasaý múmkindigin qarastyrý edi. Bul másele óziniń mańyzdylyǵyn áli joıǵan joq. Biz jas memleket retinde qoǵamdyq qaty­nastardy retteý mehanıziminiń oń­taı­ly nusqalaryn áli de qajet etemiz.

 Meniń ózime Salyq Zımanuly ýnıversıtet qabyrǵasynda dáris oqyp, bilim kenishine jetelese, keıinen doktorlyq dıssertasııama ǵylymı keńesshi bolyp, ustazdyq mıssııasyn toqtatqan joq. Birlesip jazǵan eńbekterimiz ben júzege asyrǵan sharalarymyz táýel­siz­dik tuǵyryn bekitip, onyń damý úrdi­sin ǵylym jetistigimen ushtastyrýǵa ba­ǵyt­taldy. Respýblıkada álemdik modelderge saı táýelsiz jańa sot júıesin qurýdyń basynda turdyq.

Búgingi tańda zań ǵylymy jan-jaq­ty damyǵan, myqty ǵalymdary men qabiletti mamandary jetkilikti sa­laǵa aınaldy. Ol qoǵamnyń damýyna, eli­miz­diń táýelsizdigin zańdastyrýǵa, már­te­besin bekitýge súbeli úles qosyp otyr. Osy bıiktik shoqysynda Sa­lyq aǵanyń kóregen tulǵasy, ǵylymı mektebi, azamattyq parasat kelbeti tu­ra­dy.

Kózi tiri bolǵanda asyl azamat, uly tulǵa S.Zımanov bıyl 100 jasqa kele­tin edi. Akademık M.Qozybaev aıtqan «osy jurt S.Zımanovty bile me eken?» degen tereń ósıetti oı, bolashaqta Zıma­nov­tanýdyń basty baǵdary bolyp qala­tyny aqıqat, óıtkeni ǵalym murasy – halyqtyń rýhanı murasynyń taýsylmas mol, tereń qazynasy ekeni daýsyz.

Salyq Zımanov Alashordanyń izin basyp, sarqytyn ishken, Uly Otan soǵy­synda qan keship, muz jastanǵan batyr, teńdessiz ǵalym, kemeńger tulǵa edi.

Qazaq ıýrısprýdensııasynyń damýy men qalyptasýyna alpys jyldan astam tikeleı atsalysyp, onyń patrıarhyna aınalǵan, «Zańǵar – Zımanovtyń» halqyna tastap ketken baı ǵylymı mu­rasy, aıt­qan boljam, tujyrymdary áli talaı ýaqyt qazaq memleketiniń irgesin beki­tip, týyn jelbireter jasampaz urpa­ǵy­myzǵa ustanym bolary sózsiz.

Qaırat MÁMI,

Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy