Ǵylym • 11 Sáýir, 2021

Ǵylym men «jasyl ekonomıka» sımbıozy

115 ret kórsetildi

Álemde qalyptasqan damý úrdisterindegi turaqsyzdyq, jahandyq ekonomıkanyń týrbýlenttiligi, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq faktorlardyń kúnnen-kúnge kúsheıe túsken teńgerimsizdigi indetten keıingi kezeńde ekonomıkanyń jańa modelin qalyptastyrý qajettiligin týyndatyp otyr. Mundaı qalyptasý HHI ǵasyrda búkil adamzat úshin basty másele bolǵan «jasyl ekonomıka» jáne turaqty damý paradıgmasy sheńberinde iske asyrylýy tıis.

«Jasyl ekonomıka» (green economy), jasyl ósý negizindegi ekonomıka (green growth), tómen kómirtekti ekonomıka (low-carbon economy), bıoekonomıka (bioeconomy), kók ekonomıka (blue economy) jáne basqalary sııaqty ekologııalyq faktorlar eskeriletin ekonomıka modelderi turaqtylyq turǵysynda sóz bolyp otyr. Jańa «gıbrıdtik» túrler de paıda bolyp jatyr, mysaly, sırkýlıarlyq bıoekonomıka (circular bioeconomy). Alaıda jalpy alǵanda, ekologııalyq jáne áleýmettik quraýshylardyń qajetti tepe-teńdigin qamtamasyz etýge qazirgi ekonomıkalyq júıeniń kúshi jetpeıdi. Tabıǵı res­ýrstardy túgesýge negizdelgen damý barysy uzaqmerzimdi perspektıvada turaqtap qala almaıdy. Jer sharyndaǵy adam sany 2040 jylǵa qaraı 7 mıl­lıardtan 9 mıllıardqa deıin ósetinin, al orta klastaǵy tutynýshylar sany keıingi 20 jylda 3 mıllıard adamǵa kóbeıetinin eskersek, resýrsqa degen suranys geometrııalyq progressııamen artpaq. 2030 jylǵa qaraı álem halqynyń azyq-túlikke suranysy eń azy 50%-ǵa, energııaǵa – 45%-ǵa, al sý resýrstaryna suranysy 30%-ǵa artady jáne munyń bári qorshaǵan orta ahýalynyń kórsetkishteri ekonomıkanyń ekstensıvti ósýine jańa shekteýler qoıatyn ýaqytpen qatar júredi. Oǵan qosa, aldaǵy onjyldyqta azyq-túlik baǵasynyń búkil álemde 30-50%-ǵa ósetinin nazarǵa alsaq, baǵa turaqsyzdyǵy arta túsedi jáne mıllıondaǵan adamnyń jaǵdaıy nasharlaıdy.

Osyndaı qordalanǵan máselelerdiń sheshimi – óndiristik sektorlarda jappaı jasyl ekonomıkany damytý bolmaq. Áli kúnge deıin «Jasyl ekonomıka» ter­mıniniń naqty anyqtamasynyń joqtyǵy jáne jasyl ekonomıka anyqtamasynyń halyqaralyq deńgeıde kelisilgen anyq­tamasynyń belgilenbegeni ókinishti jaıt jáne taıaýdaǵy jarııalanymdarda osy termınniń segizge jýyq anyqtamasy jarııa­landy. Búginde dáıeksóz retinde eń jıi aıtylyp júrgeni UNEP anyqtamasy, onda «Jasyl ekonomıka» – keleshek urpaqty ekologııalyq qaterlerge ushyrat­paıtyn jáne ekologııalyq resýrstardyń tapshylyǵyn tómendetetin, adamdardyń ál-aýqatyn uzaqmerzimdi perspektıvada jaqsartýǵa ákeletin taýarlar men qyzmetterdi óndirýge, taratýǵa baılanys­ty ekonomıkalyq qyzmet (UNEP 2012). «Jasyl ekonomıkanyń» tek uǵymdyq maǵynasynyń damý qarqyny dúnıejúzilik qaýymdastyqtyń jasyl bolashaqqa qaraı bet alǵanyn kórsetip otyr. Bul – shyndyq ári zaman talaby.

Osy termınniń maǵynasyna boılamaı turyp, onyń shyǵý tarıhyna kóz júgirtip kóreıik. «Jasyl ekonomıka» termıni alǵash ret 1989 jyly paıda boldy. Ulybrıtanııa Birikken Koroldiginiń  úkimetine arnap bir top ekolog-ekonomıst ázirlegen «Jasyl ekonomıka jos­pary» (Pearce, Markandya, and Barbier 1989) dep atalatyn baıandamada osy termın qoldanyldy. 2008 jyly kóptegen jahandyq daǵdarysqa qarsy saıası amaldar jasaý týraly pikirtalasta osy termın taǵy da aýyzǵa ilikti. Qarjy daǵdarysyna jáne jahandyq resessııaǵa alańdaýshylyq tanytqan IýNEP «jasyl yntalandyrmalar paketi» ıdeıasyn jaqtap, iri aýqymdy memlekettik ınvestısııalar «jasyl ekonomıkaǵa» serpin beretin naqty salalardy aıqyndady (Stone 2011). Osynyń nátıjesinde, birneshe eldiń úkimeti ekonomıkany qalpyna keltirýge kúsh sala otyryp, mańyzdy «jasyl yntalandyrma paketin» engizýdi qolǵa aldy.

Keıinirek, 2008 jyl men 2012 jyl aralyǵynda birinen keıin biri «jasyl ekonomıka» tujyrymdamasynyń mańyzdylyǵyna dúnıejúzilik qaýym­dastyqtyń nazaryn aýdartqan birqatar oqıǵa boldy, olardyń ishinde: 2009 jyly joǵaryda aıtylǵan al­ǵashqy «Jasyl ekonomıka jos­parynyń» avtory Edvard Barber «Jańa jahandyq jasyl baǵyt» baıandamasyn jazdy, sondaı-aq BUU Bas Assambleıasy «Jasyl ekonomıkany» 2010 jylǵy naý­ryz konferensııasynda bas­ty taqyryp etip kóterdi. Oǵan qosa, 2010 jylǵy aqpanda premer-
mınıstrler men IýNEP delegasııasynyń basshylary Nýsa-Dýada ótken premer-mınıstrler deńgeıindegi Qorshaǵan orta jónindegi jahandyq forýmda jasyl ekonomıka tujy­rymdamasy aǵymdaǵy birqatar qıyndyqty sheshe alatynyn jáne álemdegi barlyq memleketterge ekonomıkalyq damýǵa múmkindik beretinin jáne paıdasynyń zor ekenin óz málimdemesinde moıyndady.

Bul jahandyq jaǵdaıat bizdiń elimizdi de aınalyp ótken joq. Sońǵy 10 jyl ishinde jahandyq klımat ózgeristeri, ekonomıkanyń energııa syıymdylyǵynyń tómendeýi jáne turaqty damý sııaqty prob­lemalar joǵarǵy deńgeıde talqylanyp jatyr. Osylardyń nátıjesinde, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bastamasy boıynsha 2013 jylǵy 30 mamyrda «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi tujyrymdama ázirlenip, qol qoıyldy. Tujyrymdamada, birinshi kezekte, ekonomıkanyń belgili bir salalaryn reformalaýǵa baǵyttalǵan basym mindetterdiń tizimi usynyldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónindegi tujyrymdama (budan ári - Tujyrymdama) Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn, ómir súrý sapasyn arttyrý jáne eldiń álemniń neǵurlym damyǵan 30 eliniń qataryna kirýi arqyly qorshaǵan ortaǵa túsetin júkteme men tabıǵı resýrstardyń tozýyn barynsha azaıta otyryp, «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý maqsatynda tereń júıeli jańartýlar úshin negiz qalaıdy (Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónindegi tujyrymdama, 2013).

Tujyrymdamany úsh kezeńmen: 2013 jyldan bastap 2050 jylǵa deıin iske asyrý josparlanyp otyr. «Jasyl eko­nomıkaǵa» kóshý boıynsha sharalar Tu­jyrymdamaǵa sáıkes mynadaı baǵyttar boıynsha júzege asyrylady: sý resýrstaryn turaqty paıdalaný, turaqty jáne ónimdiligi joǵary aýyl sharýashylyǵyn damytý, energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý, elektr energetıkasyn damytý, qaldyqtardy basqarý júıesi, aýanyń lastanýyn azaıtý jáne ekojúıelerdi saqtaý jáne tıimdi basqarý.

Ekonomıkany «jasyldandyrýdyń» strategııalyq mańyzdylyǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.Toqaev­tyń Qazaqstan halqyna Joldaýlarynda atap kórsetildi. Strategııalyq qujattar men Prezıdent joldaýlarynda qoıylǵan mindetterdi tabysty iske asyrý úshin «jasyl ekonomıkadaǵy» ǵylymdy damytý mańyzdy ról atqarady.

Qazaqstannyń ekonomıkalyq damý jaǵ­daıyn, sondaı-aq «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýge tikeleı tartylǵan óndirister salalarynyń jaı-kúıin eskersek, irgeli ǵylym men ǵylymı qoǵamdastyqty qoldaý – Tujyrymdamany iske asyrý úshin negiz qalaýshy ról atqarady. A.Newton, E.Cantarello «Jasyl ekonomıkaǵa kirispe. Ǵylym, júıe jáne turaqtylyq» (2014) eńbeginde atap ótkenindeı, turaqty damý men «jasyl ekonomıkany» engizýdiń ǵylymı qaǵıdattary tıimdi, júıeli tásildiń negizi bolyp tabylady. Avtorlar óz kitabynda «jasyl ekonomıkany» tabysty jáne is júzinde engizý jolyn júıeleý barysynda ekologııa, geografııa, áleýmettik ǵylymdar, psıhologııa, turaqty damý týraly ǵylym, quqyq jáne ekonomıka sııaqty irgeli ǵylymdardyń qaǵıdattaryn atap kórsetedi. Kóptegen zertteýge saı AQSh-tyń ǵylymǵa salǵan bir dollary nátıjesinde eki dollar bolyp qaıtatyny dáleldenip otyr. Damý jyldamdyǵy ártúrli bolǵanymen, ǵylymı zertteýler men tájirıbelik-kons­trýktorlyq ázirlemeler (ǴZTKÁ) barlyq baǵyttar boıynsha ekonomıkalyq ósýdiń mańyzdy faktory bolyp tabylady.

Demek, «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasynda óz aldyna órshil maqsattar qoıǵan Qazaqstan ǵylym men ǵylymı qoǵamdastyqqa kóbirek kóńil bólip, qoldaý kórsetýi qajet. UNESCO (2019) statıstıkalyq zertteýlerine sáı­kes Qazaqstan ǴZTKÁ-ge ishki jalpy ónim­niń 0.12% jumsaıdy, salystyryp qara­saq, aldyńǵy qatarly elder bul reı­tıng­te 3.37% (Shveısarııa), 4.81% (Koreıa Res­pýb­lıkasy) jáne 4.95% (Izraıl) jumsaıdy.

Sonymen qatar Boras I, Khan jáne Kumar (2019) zertteýlerine sáıkes, jasyl tehnologııalardyń jahandyq naryǵynyń syıymdylyǵy 2019 jyldyń sońyna qaraı 8.49 mlrd $ USD qurady, al 2027 jylǵa qaraı onyń 48.36 mlrd $ USD deıin ósýi boljanýda. Bul álemniń iri ekonomıkalary men álemdik korporasııalar osy sektordaǵy óz orny úshin agressıvti kúresip, ınvestısııalardy qarqyndy túrde jasyldandyratynyn bildiredi. Nátıjesinde, baǵdarlaı almaıtyn jáne osy trendke qarsy tura almaıtyn elder ekonomıkalyq ósý qarqyny boıynsha tizimiń sońynda bolýlary múmkin. Bul bolashaqta jasyl ekonomıkany belsendi damytýdyń shuǵyl qajettiligin taǵy da rastaıdy.

Jergilikti jaǵdaılar men erekshe­likterdi eskersek, bizdiń elimiz jasyl ǵylymdy damytý baǵytynda tabysty da senimdi qadamdar jasap otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Halyqaralyq jasyl tehnologııalar jáne ınvestısııalyq jobalar ortalyǵynda ǴTD, ǴTK (Ǵylymı-tehnıkalyq keńes) jáne «Jasyl kópir» ınstıtýty bazasynda 2019 jylǵy 29 qara­shada 98-den astam mamannyń: korporasııa ókilderi, memlekettik qaıratkerler jáne respýblıkanyń barlyq salalarynda «jasyl ekonomıkany» ilgeriletýge qyzyǵýshylyq tanytqan jáne osy iske tike­leı tartylǵan ǵalymdardyń basyn qos­qan Ǵylymı-tehnıkalyq keńes quryldy. Keńestiń tóraǵasy qyzmetin Parla­ment Senatynyń depýtaty Baqyt­jan Jumaǵulov atqaryp keledi.

Osy ǴTK saraptaý platformasy quryl­ǵaly beri elimizdiń jasyl damýy salasynda usynylǵan ǵylymı-tehnı­kalyq jáne ózge de jobalardyń iske asyrylýyn keshendi baǵalaý boıynsha aýqymdy jumystardy atqardy; «jasyl ekonomıka» salasyndaǵy ǵylymı jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalarǵa ǵylymı saraptamalar men saraptamalyq súıemeldeý júrgizdi; josparlanǵan jasyl jobalardyń jergilikti jaǵdaılarǵa beıimdelýine baǵalaý jáne taǵy basqa jumysty júrgizdi.

Qazirgi ýaqytta Ǵylymı-tehnıkalyq keńes 4 májilis ótkizdi, onda Qazaqstan Prezıdenti Ákimshiliginiń, Ekologııa, geo­logııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstr­liginiń suraýlary jáne depýtat saýaldary boıynsha mańyzdy qujattar jáne «HJTIJO» KeAQ-qa elimizdegi ǴZI, JOO jáne ǵalymdardan kelip túsken jobalar qaraldy.

ǴTK-ge kelip túsken jobalardyń ishinde el ekonomıkasyn «jasyl» rels­terge baǵyttaýǵa negizdelgen joba – «Qazaqstan Respýblıkasynyń tómen kómirtekti damý strategııasy: transformasııa maqsattary men joldaryn» (TKDS) atap ótken jón. ǴTK músheleri TKDS talqylaı kele 24 eskertpe men 14 usynys berdi, olardyń negizgileri – usynylǵan derekterdiń dálsizdigi jáne Qazaqstannyń otyn-energetıka sektorynyń ózekti problemalarynyń eskerilmeýi bolyp tabylady. Nátıjesinde, ǴTK TKDS maqsattaryn iske asyrýǵa jáne Qazaqstan Prezıdenti Joldaýlarynyń mindetterin oryndaýǵa baǵa jetpes úles qosty, al ǵy­lymı qoǵamdastyqty osyndaı strate­gııalyq mańyzdy qujatty ázirleýge tartý eldiń jalpy turaqty damýyndaǵy ulttyq ǵylymnyń qundylyǵyn kórsetti.

Sonymen qatar Ǵylymı-tehnıkalyq keńes jumys barysynda qaldyqtarmen jumys isteý, sýdy tıimdi paıdalaný, ja­syl kólik jáne turaqty aýyl sharýa­shy­lyǵy baǵyttary boıynsha 20 «jasyl» joba boıynsha qorytyndy berdi.

Buǵan qosa, HJTIJO ǵylymı-tehnologııalyq damý ofısiniń bazasynda «Jasyl Kópir» ınstıtýtyn qurý jóninde bastama kóterildi. Bul ınstıtýttyń qyzmeti el aýqymynda «jasyl ekonomıkany» damytý baǵytynda bilim berý jáne ǵylymı-zertteý qyzmetin júıelendirýge arnalǵan. «Jasyl Kópir» ınstıtýtynyń mıssııasy – bir jaǵynan respýblıkanyń JOO-lary men ǴZI arasynda óńirlik úılestirýshi jáne baılanystyrýshy býyn bolý, ekinshi jaǵynan dúnıejúzilik qaýymdastyq, uıymdar, korporasııalar jáne iri halyqaralyq ınvestısııalar usynyp otyrǵan jahandyq «Jasyl» kún tártibiniń rólin atqarý. Instıtýt qyzmeti jasyl tehnologııalar men jasyl ekonomıka salasyndaǵy zertteýler men jobalardyń ǵylymı nátıjeleriniń sapaly deńgeıine qol jetkize otyryp, básekege qabilettiligin arttyrýy tıis. Dál osy tusta ınstıtýtqa HJTIJO Ǵylymı-tehnıkalyq keńesi baǵa jetpes kómek beredi.

Mundaı ınstıtýtty qurý qajettiligi tıimdi qural retinde ózin ózi dáleldedi jáne kóptegen damyǵan elder ony keńinen paıdalanyp otyr. Mysaly, Koreıa Respýblıkasynyń Jasyl tehnologııalar ortalyǵynyń Ǵylymı-zertteý dıvızıonyn (Green Technologies Center – R&D division) aıtyp ótýge bolady. Bul mekemeni damyǵan qarjylyq-tehnologııalyq platformada ulttyq «jasyl» zertteýlerdi keńeıtý maqsatynda Koreıa Respýblıkasynyń Ǵylym mınıstr­ligi tikeleı úılestiredi, bul jobalar men zertteýlerge damýdyń alǵashqy kezeń­derinde óz áleýetin joǵaltpaýǵa múmkindik beredi (Green Technology Center, 2021).

Sonymen qatar Germanııanyń Výp­pertal ınstıtýtyn da atap ótýge bolady (Wuppertal Institut für Klima, Umwelt, Energie, 2021). Výppertal ınstıtýtyndaǵy zertteýler ekologııanyń ekonomıkamen jáne qoǵammen baılanysyna negizdelgen. Kóptegen ulttyq ýnıversıtettermen tikeleı yntymaqtastyq jasaı otyryp, ekonomıkalyq ósip-órkendeýdi tabıǵı resýrstardy paıdalanýdan alshaqtatatyn tehnologııalyq jáne áleýmettik ınnovasııalardy taldaý jáne qoldaýǵa erekshe kóńil bólinedi. Ol turaqty damýdy qoldaýǵa arnalǵan modelder, strategııalar men quraldardy jergilikti, ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıde zerttep, damytady. Instıtýttyń klıentter bazasy jergilikti bılik organdary men mınıstrlikterden bastap bıznes pen ındýstrııa ókilderine deıin qamtıdy. Ony qarjylandyrýdyń negizgi bóligi syrtqy taraptardyń zertteý jobalarynan túsedi.

Qoryta kele, adamzattyń jahandyq ilgerileýindegi ǵylymnyń róli óte mańyzdy jáne baǵa jetpes múmkindik pen qundylyq. Innovasııalyq jáne zertteý qyzmeti árdaıym jańǵyrý men damýdyń qozǵaýshy kúshi ekeni anyq. «Jasyl ekonomıka» dep atalatyn qazirgi jahandyq kún tártibin eskersek, turaqty damý da, ǵylymdy jasyldandyrý da túbegeıli máselege aınalyp otyr.

 

Gúlbazar MEDIEVA,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, UIA akademıgi, Halyqaralyq jasyl tehnologııalar jáne ınvestısııalyq jobalar ortalyǵy janyndaǵy ǴTD, ǴTK ofısiniń jáne «Jasyl kópir» ınstıtýtynyń basshysy

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar