Tálimger general

Beıbit kúnde de tynym tappaıtyn, áskerı ómirdiń asa mańyzdy salasy – tárbıe isin bosańsytpaı, jeke quramnyń tártibin, bólimshelerde zańdylyqtyń saqtalýyn jiti nazarda ustaıtyn, Ulttyq ulan men qoǵam arasyndaǵy altyn kó­pirdeı bolǵan eljandy sardar, parasatty basshy osy kezde aramyzdan ketti.

Muhametqalı Qusaıynuly Ulttyq ulannyń ıdeologııalyq «generatory» boldy desek, artyq aıtpaspyz. Ishki áskerimizdegi tárbıe jumysynyń barlyǵy onyń tikeleı uıymdastyrýymen atqarylyp, ilgeriletiletin.

Ol 1961 jyly Qaraǵandy oblysynyń Aqtas aýylynda dúnıege kelgen. Ata-anasynan erte aıyrylǵan Muhametqalı balalyq shaǵynda birtalaı qıyndyq kóredi. Dese de, sol qıyndyqtar onymen birge baýyrlary Muhametjan men Nyǵmetjandy, ápkeleri Ámına, Qa­lıma jáne Zırany qaırattandyryp, árqaı­sysynyń bir-bir salany meńgergen dáriger, ustaz, ınjener, ǵylymı qyz­met­ker bolyp qalyptasýyna áserin tıgizdi. Al Otan qorǵaý isin tańdaǵan Muha­metqalı Qusaıynuly Ishki ásker sapynda qyryq eki jyl qaltqysyz qyzmet etti.

Muhametqalı on jeti jasynda No­vo­­sibir qalasyndaǵy KSRO IIM Ishki áskeriniń joǵary áskerı komandalyq ýchılıshesine oqýǵa túsip, 1982 jyly «leıtenant» shenin alady. Týǵan jeri – Qazaqstanǵa oralyp, sardarlyq jolyn vzvod komandıri laýazymynan bas­tap, rota, batalon, polk býynyndaǵy túrli basqarýshy qyzmetterdi atqara­dy. Qazaqstan Respýblıkasy IIM Ishki ás­keri qolbasshysynyń Bas basqarmasy Áskerı keńesiniń hatshysy boldy. 2013 jyldyń mamyr aıynan bastap Ishki áskerdiń, keıin Ulttyq ulannyń tárbıe qurylymdaryna jetekshilik etken ol bar kúsh-jigerin áskerı bólimderdegi ofıserler men sarbazdardy otansúıgishtik rýhta tárbıeleýge sarp etti. Quqyq tár­tibi áskerindegi qyzmeti jyldarynda Ulttyq ulannyń qyzmetin jandandyryp, qoǵamdyq-saıası, mádenı-kópshilik, tárbıelik-ıdeologııalyq aýqymdy jobalardy júzege asyrdy.

Aınalasyna óz isiniń has sheberle­rin jınap, eldik ıdeologııanyń tasyn órge súıredi. Memleket múddesin óz múddesinen bıik qoıatyn, ataq-dańq pen mansapqa boı aldyrmaǵan, ózi qyzmet etken tól áskerdiń jeke quramynda­ǵy zańdylyq pen temirdeı tártiptiń saq­talýyn bir sátte nazarynan tys qal­dyr­maǵan óte qaǵilez, prınsıpshil, eńbekqor jan edi.

Muhametqalı Qusaıynuly qaı iste de ahýaldy zerdelep, túıindi máselelerdi saralap, aqyl tarazysyna salyp, «ógiz de ólmeıtin, arba da synbaıtyn» durys sheshim qabyldaı biletin. О́z bastamasymen qolǵa alǵan jobasyna tereń shy­ǵarmashylyq turǵydan qarap, «temirdi qyzǵan kezinde soq», degendeı, ozyq oılaryn batyldyqpen júzege asyra alatyn kóshbasshylyq, uıymdastyrýshylyq qasıetke ıe edi.

Qaramaǵyndaǵylardy oqytý men tár­bıeleý isinde qalyptasqan dástúrge súıene otyryp, óz tarapynan jyldar boıy jınaǵan tájirıbesi men bilimin qosa paıdalanyp júretin. Aýdıtorııany salıqaly sózimen uıyta da, sardarǵa tán qatańdyǵymen baǵyndyra da alatyn mysy basym, yqpaldy tulǵa boldy. Búginde ásker qatarynda jemisti eńbek etip júrgen ofıserlik quramnyń bútin bir býynyn tárbıelep shyǵardy.

Muhametqalı Qusaıynulynyń tike­leı jetekshiligimen áskerdiń qyz­mettik-jaýyngerlik jolyn baıandaıtyn de­rekti, oqý fılmderi túsirildi. Qu­qyq­tyq tártip áskerleriniń barlyq bó­lim­shelerine tárbıe jáne áleýmettik-quqyq­tyq jumystardyń tıimdiligin arttyrý jónindegi kóptegen oqý-ádestemelik jı­naq­ pen dırektıva ázirlendi.

2005 jyly Ulttyq ulan men «Qazaq­stan» telearnasy birlesip, ishki ásker tarıhy týraly «Ishki ásker – quqyqtyq tártip áskeri» atty alǵashqy derekti fılm túsirildi. Bul fılm Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken II Jalpy Armııalyq konferensııa delegattarynyń aldynda kórsetilgen bolatyn.

Sol jyly Muhametqalı Qusaıyn­uly­nyń Bas basqarma bastyǵy retin­degi joǵary uıymdastyrýshylyq qabi­leti jarqyraı kórindi. Ári qaraı shyǵar­mashylyq jumystar tizimi keńeıe tústi. «Eger men buzsam...», «Konstıtýsııa men zańdylyq kúzetinde», «Memlekettiń ishki qýaty» sııaqty tanymdyq fılm­der, beınerolıkter jaryq kórdi. «Ha­bar», «Qazaqstan», «KTK» telear­nalarymen bir­lese otyryp, III dárejeli «Aıbyn» ordenin Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qolynan alǵan, áskerimizdiń erjúrek batyry Erbol Otarbaev týraly «Otkro­vennyı razgovor» fılmi túsirildi, son­daı-aq «Uly dala ulandary» derekti fılmi de jaryqqa shyqty.

Ásker tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵa­lar shynaıy kórsetilgen «Altynshy beket» jáne «Qazbat» kórkem fılm­de­rin aıryqsha ataýǵa bolady. Osy týyn­­dylardyń jaryq kórýine bir­qatar ofı­ser Ulttyq ulannyń bas tálim­geri general-maıor Muhametqalı Sa­tov­­tyń basshylyǵymen belsene qa­tys­ty. «Altynshy beket» fılminiń sıýje­­tine jaýyngerlik bekette turyp, qa­tań rejimdegi kolonııadan ondaǵan tut­qynnyń qarýmen qashýyna jol bermegen jaýynger Erbol Otarbaevtyń jan­qııar­lyq erligi negiz boldy.

2019 jyldyń qyrkúıeginde «Al­tyn­shy beket» fılminiń televızııalyq nusqasy «Tefı – Dostastyq» halyq­aralyq festıvaliniń eń úzdik telehıkaıa atalymy boıynsha Gran-prıin jeńip aldy. Osy kórkem fılm ıdeıasynyń avtory – Muhametqalı Qusaıynuly.

Al «Qazbat» fılminde 1995 jyly 7 sáýirde Tájikstan jerinde TMD-nyń syrtqy shekaralaryn qorǵaý jónindegi úkimettik tapsyrmany oryndaý kezinde erlikpen qaza tapqan Ishki áskerdiń 7-rotasyndaǵy qazaqstandyq áskerı qyzmetshilerdiń erligi týraly baıandalady. Bul kınotýyndynyń ssenarııin jazýǵa qatysqan birden-bir áskerı tulǵa general-maıor M. Satov edi.

Sonymen qatar Muhametqalı Qusa­ıyn­ulynyń bastamasymen jaryqqa shyqqan kitaptar da jetkilikti. Olar – «Ishki ásker – quqyqtyq tártip áskeri», «El qalqany – Ishki ásker», «Erlik dás­túri», «Dástúrge adaldyq», «Búrkit» – ishki ásker qyrandary», «Eslı ne my, to kto…», «Taǵzym», «Letopıs voısk pravoporıadka: vremıa, sobytııa, lıýdı» jáne basqa kitaptar. Olarǵa zańdylyq pen tártipti kúzetý jolynda Otan aldyndaǵy qasıetti boryshyn abyroımen ótep júr­gen áskerı qyzmetshiler ómiri arqaý bolǵan.

Ulttyq ulannyń bas tárbıeshisi bolǵan general Satovtyń sońǵy jumystarynyń biri – 2020 jyly jaryq kórgen «Elbasy jáne Ulttyq ulan» kitaby. Onda elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń quqyqtyq tártip áskeriniń qalyptasýy men damýyndaǵy erekshe róli týraly, ár kezeńde Ishki ister mı­nıstrliginiń kúshtik qurylymyn bas­qarǵan adamdar týraly baıandalady. Mu­hametqalı osy kitapty maqtanysh kórdi. Atalǵan shyǵarmanyń tusaýkeserin ótkizip, búkil elge jarııa etken de ózi bolatyn. Búginderi Ulttyq ulan qonaqtaryna osy kitapty syıǵa tartqanda tálimger generaldy eriksiz eske túsiremiz.

Jalpy, Muhametqalı Qusaıynuly­nyń qoly tıgen, izi qalǵan dúnıeler je­tip artylady. Ulttyq ulan áskerı bólimderindegi stendtter, sońǵy on bes jylda shyǵarylǵan býkletter men kitap­­shalar, tálimger ofıserlerdiń buı­ryqtary, ásker sımvolıkalary – bar­lyǵyna generaldyń eńbegi sińdi. Solardy kórgen saıyn esimizge esil er túsedi.

Ol kisiniń iskerlik qyrlarynan bó­lek, adamı qasıetteri aıryqsha edi. Bir qaraǵanda susty, qatal kóringenimen, óte bilimdi, adamgershiligi mol jan bolatyn. Ásker taǵdyryndaǵy qıyn-qys­­taý kezeńderde jeke qurammen bir­­ge boldy. Quqyq tártibi áskeriniń ys­tyq-sýyǵyna birge tózdi. Áskerı qyz­­mettiń qıynshylyǵynan qajyǵan ja­ýyn­ger­lerdiń talaıyn jyly sózimen ji­ger­lendirdi.

Taǵy bir ereksheligi, general M. Satov baspasóz qyzmetkerleri úshin ár kezde ashyq edi. Qandaı jaǵdaı bolsyn el aldyna shyǵyp, jýrnalıstermen ashyq áńgime júrgizetin. Oqys oqıǵa nemese jaǵymdy jańalyq bolsyn – barlyǵyn qoǵamǵa jarııa etkendi jón sanaıtyn. Bul jýrnalısterden qashqaqtaıtyn keı basshylarǵa jaqsy úlgi desek te, artyq bolmas. Sonymen qatar Ulttyq ulanda qyzmet etip júrgen áskerı jýrnalıs­terge de oń kózimen qaraıtyn. Olardyń shyǵarmashylyqpen jumys isteýine múm­kindik beretin.

«Ulyq bolsań, kishik bol» demekshi, ásker tálimgeri adamnyń jaǵdaıyn aıtpaı túsinetin. Ábden qajyǵan ofıserdi kórse, onymen sóılesip, qolynan kelgenshe kómektesýge tyrysatyn. Ol kisiniń ómirlik energııasyna tańǵalmasqa bolmaıtyn. Basynan asyp jatqan jumystyń bárine úlgerip, oń nátıjege jetpeı tynbaıtyn.

«Otan bárinen de qymbat. Otan bolmasa, eshteńe mańyzdy emes», «О́mirde baı bolý mańyzdy emes, adal, adamshylyqqa laıyqty ómir súrý mańyzdy», degen sózderdi únemi aıtyp júretin.

Memleket múddesin óz múddesinen árqashan bıik kóretin, ózine de, óz­gege de qatań talap qoıatyn, úlken jaýap­ker­shilik ıesi edi. Osy qasıetimen kóp­ke úlgi, qaı ortada bolsyn syıly boldy. Sarbazdardyń jigerin janyp, otan­súıgishtikke, antqa adal bolýǵa, eldi rııa­syz súıýge, batyldyqqa úndeýden jalyq­paıtyn, júrekterge ot beretin. Talaı jaýyngerdiń erligin buqaraǵa pash etip, laıyqty baǵasyn berip, erjúrek batyr retinde tanytýǵa sebepshi boldy.

Ulttyq ulannyń bas qolbasshysy general-leıtenant Rýslan Jaqsylyqov ta qarýlas qana emes, aǵasyndaı, aqyl­shysyndaı bolyp ketken Muhametqalı Qusaıynuly týraly: «Oqytý men tárbıe­leýdiń tyń joldaryn qoldanatyn kemel basshy, ár nárseniń baıybyna baryp, tarazylaı biletin naǵyz tárbıeshi edi. Ásker jumysyn búge-shúgesine deıin túsinip, salmaqty áreket etetin myqty uıymdastyrýshy edi. Orny qashanda bólek...» dep qımastyqpen eske alady.

Otanymyz tálimger ofıserdiń eń­begin joǵary baǵalady. Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń 2016 jylǵy 5 mamyrdaǵy Jarlyǵymen oǵan «general-maıor» sheni berildi. II dárejeli «Dańq» ordenimen jáne KSRO men táýelsiz Qazaqstannyń 14 medalimen marapattalǵan. Qazaqstan Respýblıkasy IIM eńbek sińirgen qyzmetkeri atandy, memlekettik basqarýdyń magıstri boldy.

El basyna kún týǵan qıyn kezeńde halqymen birge bolǵan ultjandy azamat­tyń esimi ótken jyldyń sońynda taǵy bir ulyqtaldy. Táýelsizdik kúni qarsańynda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen general-maıor Muhametqalı Satov qaza bolǵannan keıin II dárejeli «Aıbyn» ordenimen nagradtaldy.

Muhametqalı Qusaıynulynyń artynda el jadynan óshpeıtin eren eńbegi, jadymyzda jańǵyryp jatatyn ja­lyndy sózi, izin jalǵaýshy urpaǵy men isin jalǵastyratyn kóptegen shákirti qaldy.

Qýanysh QOJAHMETOV,

 áskerı jýrnalıst,

zapastaǵy polkovnık