Prezıdent saılaýy: dodaǵa qosylǵandar

20 qarasha – elimizde kezekten tys prezıdent saılaýy. Mańyzdy naý­qan jaqyndaǵan saıyn saılaýǵa beıjaı qaraıtyn azamattardyń ózi kandıdat­tardyń múmkindigin saralap, ózdiginshe ton piship jatyr. Bul saılaýdyń bu­rynǵylardan ereksheligi sol, jeńiske jetken kandıdat eldi jeti jyl basqarady jáne ol eń joǵary laýazymdy qyzmetti bir-aq merzim atqarady, qaıta saılana almaıdy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń prezı­denttigine kandıdattardy usyný kezeńi 2022 jylǵy 11 qazanda saǵat 18.00-de aıaqtalǵany belgili. Ortalyq saılaý komıssııasyna usyný kezeńiniń qorytyndysy boıynsha respýblıkalyq qoǵamdyq birlestikter usynǵan 12 kandıdattyń qujattary tapsyrylǵan. Alaıda keıbir talapqa saı bolmaýy sebepti úsh úmitkerdiń qujattary tirkeýge qabyldanǵan joq. Olar: Haırýlla Ǵabjalılov, Talǵat Erǵalıev jáne Fatıma Bızakova. Alǵashqysy О́zbekstanda dúnıege kelgen. Iаǵnı týmysynan Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolyp tabylmaıdy. Al Talǵat Erǵalıevten qabyldanǵan qujattardy arnaıy organdar arqyly tekserý barysynda ony memlekettik qyzmettegi jumys ótili jetkiliksiz ekeni anyqtalǵan. Onyń memlekettik organdarda jumys tájirıbesi nebári 3 jyl 4 aı. Sonymen qatar onyń kandıdatýrasyn zańdy uıym usynǵan. Talapqa sáıkes, Qazaqstan Respýblıkasy prezıdenttigine úmitker azamat saılaýǵa zańdy uıym atynan túspeýge tıis. Osy rette Talǵat Erǵalıev «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 55-baby 1-tarmaǵynyń erejelerine sáıkes kelmeıdi dep tanyldy. Fatıma Bızakovanyń da memlekettik qyzmettegi jáne saılanbaly memlekettik laýazym­dardaǵy jumys ótili joq eken. Aıta ketsek, bul úmitkerdiń kandıdatýrasyn «Tájirıbelik psıhologııa» qoǵamdyq birlestigi usynǵan bolatyn. Jurtshylyq kandıdatty da, ony usynǵan birlestikti de buryn estimedik dep tańdanysyn jasyrmaǵan edi.

Prezıdent bolýǵa úmitkerlerge qoıy­latyn talaptar áý basta jarııa­landy. Ortalyq saılaý komıssııasy músheleri tıisti aqparatty taratty. Izdeseń, ǵalamtorda táptish­tep jazylǵan bári. Sonda deımiz-aý, qujat­taryn jınaýǵa kirisken álgi úsh kandıdat talaptarǵa basa mán bermegen be? Pre­zıdent bolýǵa ózin laıyqty kórse, talaptardy bir súzip shyǵýy kerek edi ǵoı. Bul kóbine memlekettik qyzmettegi jáne saılanbaly memlekettik laýazymdardaǵy jumys ótiline baılanysty áńgime. Al «týmysynan Respýblıka azamaty bolý kerek» degen talapqa qarsy pikir aıtatyndar kezdesedi. Búginde álemge tarydaı shashylǵan jeti mıllıonǵa jýyq qazaq bar. Arasynda bilimdi de bilikti azamattar jeterlik. Sonda olardyń prezıdent bolyp elin órkendetýge quqy joq pa? Já, bul – quzyrly organdardyń, aldaǵy kúnderdiń enshisindegi másele.

Sonymen dúbirli dodaǵa qosylǵan 9 kandıdat týraly ne bilemiz?

Meıram Qajyken – Pavlodar oblysy, Maı aýdanynyń týmasy. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory. Eńbek jolyn týǵan jerinde ınjener-gıdrotehnık bolyp bastaǵan. Ár jyldary Pavlodar oblys­tyq ekonomıka departamentiniń bas­tyǵy, Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń keńsesinde Úki­met basshysynyń keńesshisi, óndiris jáne ınf­raqurylym salasy bóliminiń meńgerýshisi, Qazaqstan ındýstrııany damytý ınstıtýtynyń dırektory qyz­metterin atqarǵan. Áleýmettik-ekono­mıkalyq júıe týraly kitap ta jazyp úlgergen. Meıram Qajyken resmı túrde tirkelip, saılaý dodasyna qatysatyn boldy.

Esimine jurt eleń etken Jıgýlı Daırabaev Qazaq KSR-i Joǵarǵy Keńesi XII shaqyrylymynyń depýtaty bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmes. Atalǵan shaqyrylym depýtattarynyń jumys istegen kezeńi tarıhı kezeń desek artyq aıtqanymyz emes. Olar Egemendik týraly deklarasııany, Táýelsizdik týraly zańdy, eldiń tuńǵysh Konstıtýsııasyn, memlekettik rámizderdiń bekitilýi sııaqty mańyzdy qujattardy qabyldaǵanyn atap ótken jón. J.Daırabaev búginde aýyldaǵylardyń joǵyn joqtap, saılaýǵa da solardyń usynýymen túsip otyr. «Aýyl» partııasynyń úmitkeri de resmı tirkeýden ótti.

Oppozısııa ókili sanalatyn Nurlan Áýesbaev Túrkistan oblysynda dúnıege kelgen. Uzaq jyldar ákimdikterde túrli qyzmetter atqarǵan. Ony «Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııasy» qoǵam­dyq birlestigi usyndy. Bul – 2006 jyly 10 qyrkúıekte qurylǵan Qazaq­standaǵy oppozısııalyq baǵyttaǵy saıası partııa.

Al Nurjan Áltaev eńbek jolyn Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnı­ver­sıtetinde prorektor bolyp basta­ǵan. Odan soń Ishki ister mınıstr­ligin­de bó­lim basshysy, keıin túrli basqar­mada, kásiporynda jumys istegen. Ońtús­tik Qazaqstan oblysy kásipkerler palata­synyń dırektory bolǵan. Aýyl sharýa­shy­lyǵy vıse-mınıstri, Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri laýazymynda qyzmet istegen. Nurjan Áltaev – taekvandodan qara belbeý ıegeri.

Prezıdenttik saılaýda áıelderdiń máselesine basymdyq beretin 48 jastaǵy Qaraqat Ábdenniń mamandyǵy ekonomıst-marketolog, Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn támamdaǵan. Astana qalalyq máslıhatynyń depýtaty. Elordadaǵy birneshe bóbekjaıǵa jetek­shilik etedi. «Sen qazaqtyń qyzy­syń. Maqtan et!» atty kitaby jaryq kórgen. Al Saltanat Tursynbekova tanymal quqyq qorǵaýshy. Qazaqstanda turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy zańdardyń qabyldanýyn jaqtaıdy.

Saılaýǵa qatysýǵa áý basta úsh áıel kandıdat nıet bildirgen bolatyn. Bireýi saıası dodadan shyǵyp qaldy. Áıelderdiń prezıdent bolýyna bizdiń qoǵam daıyn ba? Bul úrdis qalypty jaǵdaı ma?

 – 2019 jyly ótken Prezıdent saılaýynda «Aq jol» partııasy atynan áıel kandıdat tirkelgen edi. Bıyl úsh áıel nıet bildirdi. Jalpy, bul úrdis Batys elderinde keń taraǵan. Bizdiń elde ony ekijaqty qarastyrýǵa bolady. basshylyq qyzmetterde áıelderdiń paıyzdyq úlesi artýy qazaq qyzdaryna, jalpy áıel qaýymyna jiger beretini sózsiz. Bul rette keıingi jyldary kvazımemlekettik sektorǵa basshy retinde áıelderdi tartý,  saılaý tizimderinde áıelderdiń úlesi 30 paıyzdy quraýyna mańyz berilip otyr. Ekinshiden, shyǵys halqynyń men­talı­teti boıynsha áıelderdiń bılikke kelýin qoldamaıtyndar da bar. Ne desek te, elimizde áıelderdiń eldiń saıası ómi­rine belsendi aralasýy álemdik ten­den­­sııaǵa saı qalyptasyp kele jatyr deýge negiz bar, – deıdi Ulttyq quryl­taı múshesi, saıa­sattanýshy Qazbek Maıgeldınov.

Prezıdenttikke taǵy bir kandıdat – Jumataı Álıev. Ol fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor. Eńbek jolyn Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynda oqytýshy bolyp bastaǵan. Keıin partııalyq jumystardy atqarǵan. Ortalyq Azııa ýnıversıtetiniń prezıdenti, rektory, Qazaqstan halqy Assambleıasy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. III, II dárejeli «Barys» ordenderimen marapattalǵan. Nemis, aǵylshyn, orys jáne qazaq tilin erkin meńgergen.

Baqyt Jańabaevty «Qazaqstan fýtbol áýesqoılary lıgasy» qoǵamdyq birlestigi usyndy. «Bul kandıdat týraly ǵalamtordyń ózinde eshqandaı aqparat joq» dep jurtshylyq ań-tań. Úmitker Jańabaevtyń jańashyldyǵy osynda bolar.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevty saılaýǵa halyqtyq koalısııa usynǵany belgili. Iаǵnı ishinde «Amanat» pen «Aqjol» bar, birneshe partııa men birlestik atynan usynylyp resmı tirkeýden ótti.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

«Kandıdattardyń múmkindigi qan­daı?» degen saýaldy saıasattanýshy Qazbek Maıgeldınovke qoıǵan edik.

– Kandıdattardyń múmkindigin sarala­saq, árıne, Qasym-Jomart Toqaev­tyń basymdyǵy joǵary. Onyń el tarıhynda tuńǵysh ret halyqtyq koalısııa atynan saılaýǵa túsýi, ózge de saıası kúshterge ıe bolýy basqa úmitkerlerden múmkindigi áldeqaıda joǵary ekenin aıqyndap tur. Odan keıin Meıram Qajykendi usynǵan «Amanat» Qazaqstan kásipodaqtar dostastyǵy» respýblıkalyq birlestigin atap ótken jón. Atalǵan uıymnyń elimizdiń túkpir-túkpirinde az bolsa da óz fılıaldary bar. О́zderiniń múmkindigin tolyǵymen júzege asyratyn bolsa úlken kúshke ıe dep esepteımin. Búginde eńbek ujymdarynyń kóbinde kásipodaqtar bar. Qazirgi kezde qarapaıym jumyskerlerdiń quqyǵyn qorǵaý, áleýmettik mártebesin kóterý máselesi ótkir tur. Eńbek ujym­darymen bolatyn kezdesýlerde atal­ǵan problemalardyń sheshý jolyn jú­ıeli talqylap, naqty saıası baǵdar­la­masyn usynatyn bolsa, daýys berýshi­lerdiń ystyq yqylasyna bólenip, saılaý­shy­lardyń belgili bir bóliginiń qoldaýyna ıe bolady, – deıdi saıasattanýshy.

Sonymen, aldaǵy saılaýdan ne kútemiz?

 – Bul saılaý qazirgi ýaqytta elimizde júzege asyp jatqan saıası reformalardyń is júzinde oryndalýynyń alǵashqy qadamy deýge bolady. Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq tarıhynda sýperprezıdenttik júıe qalyptasty. Jaz aıynda ótken Konstıtýsııalyq reformanyń negizin­de atalǵan sýperprezıdenttikten klas­sıkalyq prezıdenttik júıege ótýge alǵashqy qadam jasaldy. Endi osy bas­tamany reformanyń jalǵasy dep bilý kerek. Iаǵnı sýperprezıdenttik júıemen túpkilikti qoshtasý degen sóz. Ekinshiden, aldaǵy ýaqytta prezıdent bir merzimge ǵana saılaný arqyly 7 jyldyq mandat alady. 7 jyldy qandaı da bir reformany bastap, túpkilikti aıaqtaýǵa jetetin ýaqyt dep qaraý kerek. Máselen, AQSh, Batys elderinde Prezıdent 4 jyldan eki merzimge saılanady. Iаǵnı 8 jyl bılikte bolady. Demek, 7 jyldyq bir merzim osy standartqa saı keledi. Sonymen qatar bul TMD elderinde buryn-sońdy bolmaǵan qadam, – deıdi Q.Maıgeldınov.

Kópshilik bul saılaýda kim jeńiske jetetini belgili deıdi. Sáıkesinshe, saıası dodanyń tartysty ótetinine kúmánmen qaraıtyndar bar. Asyqpańyz. «Eshkimdi tany­maımyn, amalsyzdan bireýin belgi­ledim» deıtinderge jaýap daıyn. Bıylǵy saılaýdaǵy jańashyldyqtardyń biri – bıýlletenderge «Barlyǵyna qar­symyn» grafasynyń qosylýy. Bala­maly pikir jáne bárine qarsy daýys berý uǵymy biz úshin de qalypty nárse bolýǵa tıis. Bul – «Jańa Qazaqstanǵa» qadam basqanymyzdyń bir kórinisi.