Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Bul janýardy ómirimde kórmesem de, halqymyzdyń aýyz ádebıetinen, tipti maqal-mátelderinen bar qasıeti, jaratylys ereksheligi sanada ábden qalyptasqan. Sodan soń túrli ádebıetterden, ǵalymdardyń ǵylymı maqalalarynan oqyp bilgen soń qasıetti qulannyń bar bolmysyn sýretinen buljytpaı tanyǵandaı boldym. Kekilsiz, tikireıgen qysqa jal, qyzyl asyqtan aspaıtyn seldir quıryq, esektiń qulaǵyndaı uzyn emes, jabaıy esektiń (biz «dombaı» dep júrgen) uzynshalaý da emes, týysy jylqynyń qulaǵynan aýmaıtyn jarasymdy ortasha qulaǵy – bári-bári qııalda qalyptasqan qulannyń dál ózi edi.
Qaıbir kezderi jerimizde jorytqan jolbarysty Balqash, Ile boıyna ákelip, jersindirý úshin mıllıardtaǵan qarjy shyǵaryp, olar qorektenetin ańdardy da qorshaý ishinde ósirip, bálen myń gektar aýmaqty qorshaý isin qolǵa alyp jatqanda, sonaý Chehııadan 2024 jyly qyryq bas qulandy satyp ákelip, Qostanaı jerindegi «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervatynyń aýmaǵyna jiberýdi maqsat etip otyrǵan osynaý jospar ıgi is bolar edi. Munyń ári shyǵyny az. Qulandar kóbeıip barlyq quba jonda jortar bolsa, kóz qýantyp, kóńildi marqaıtady.
Qulannyń sonaý Mońǵol shapqynshylyǵy kezinde myń-myńdap aýlanǵanyn, odan keıin jońǵar jortýyly tusynda da tegin azyq bolǵanyn, sońǵy tuıaǵy bertinde 1938 jyldary Hantaý mańynan kózge túskeni dáleldengen. Tabıǵattyń kórki, qudirettiń adamzatpen birge tirshilik ıesi qylyp jaratyp, jer betine órgizip jibergen jan-janýarlardyń myńdaǵan túrleri sol adamdardyń kesirinen jylyna ondaǵan túriniń birjola joıylatynyn ǵylym dáleldep otyr. Alysqa barmaı-aq, meniń týyp-ósken Qara Ertis mańynda bala kezimizde shyń basynan kóriner taý eshkiniń tuqymy búginde tuzdaı quryǵan. Osydan 4-5 jyl buryn Altaı óńirindegi Marqakól mańynan áldeqaıdan aýyp kelgen buzaýqasyn, taıynshasyn ertken bulandy kórip, qýanyp edik. Keıin surastyrsaq, úsheýi de tasjúrekterdiń oǵyna baılanypty. Bir kezderi bul ólkede qyrǵaýyl deıtin adal qus kóp bolǵan eken, onyń da múlde quryp ketkenine keminde 70-80 jyl bolypty. Árıne, búkil ólkede órip júrgen qusty ańshylar atyp taýysa almas, bálkim tabıǵattyń tosyn zardabynan bolar. Alaıda qazir Marqakól, Zaısan toǵaılarynan olar jıi pyr-pyrlaıtyn bolypty. Jurttyń aıtysyna qaraǵanda, Aelıta esimdi kásipker kelinshek Jetisý jerinen ondaǵan qusty arnaıy aldyryp, jańa mekenge jiberipti desedi. Endi bul ólkege taý eshkiniń tuqymyn jaıýdy qolǵa almaq kórinedi. Bárekeldi destik. Bul – týǵan jerin súıgen jannyń áreketi. Tabıǵatqa, onyń ushqan qusy men júgirgen ańyna janashyrlyq deıtin osyndaı-aq bolar.
Túrikmenstannan 1953-1961 jyldary qulannyń elý shaqtysyn Aral teńizindegi Barsakelmeske jiberip, kóbeıgen soń Jetisýdaǵy «Altyn Emel» ulttyq parkine mekendetip, taǵy da sany molaıǵannan keıin elimizdiń biraz aımaǵyna qonys aýdartqan bul janýardyń túr-túsi qulannan góri jabaıy esek – dombaıǵa uqsaıtynyn «Egemen Qazaqstan» gazetinde bıyl 23 qańtardaǵy sanynda «Dombaıdy qashanǵy qulan deımiz?» atty maqalam jarııalandy. Oǵan deıin «Almaty aqshamy» gazetine de (2008 jyldyń 17 sáýiri) «Naǵyz qulan osy bolar-aý» atty materıalym jaryq kórgen. Ony jazýyma sebep bolǵan Almaty haıýanattar baǵyna Germanııanyń Mıýnheninen ákelingen tórt-aq qulan edi. Bul kórgen soń aıtqan pikir bolatyn. Onda da Túrikmenstannan qulan dep ákelgen janýarlardyń jabaıy esek – dombaı ekenin aıtqan edik. Alaıda osynaý qos maqalama da jan-janýarlardyń túp-tuqııannan bastap zerttep júrgen ǵalym-zoologterden, bolmasa jón biler aǵaıyndardan «mynaýyń durys eken» nemese «durys emes» dep pikir bildirgen birde-bir jan bolmaǵany qynjyltty. Tek Mańǵystaýdaǵy Ázirbaı Oraz ǵana «Egemen Qazaqstan» gazetinde bıyl 10 naýryzdaǵy sanynda «Qulan dep júrgenimiz dombaı emes» degen maqalasy jarııalandy. Shynyn aıtý kerek, Ázirbaı Oraz myrza qulan men dombaı týraly jazylǵan biraz eńbekterge úńilip, zertteý jasapty. Bul janýardy qulan degenderdiń de, dombaı degenderdiń de pikirin keltiripti.
Avtor maman-bıolog Qaıym Qabdirashıdtiń «Jylqy tuqymdastar 3 týysty bolyp keledi, olar: zebra, esek, jylqy, jabaıy esek. Jabaıy esek dombaı dep atalady...» dep jazǵanyn, al Ábilasan Ábilhannyń: «Qulandaı ashy daýystym...» maqalasynda: «...kópshilik qulan dep qabyldap kelgen, qazir Prjevalskıı jylqysy delinip, al belgili etnograf J.Babalyquly kerqulan dep ataıtyn jabaıy jylqynyń túrin Q.Qaıym qarajal qulan deıdi...» dep jazǵanyn keltiredi. Qulandardy zerttegen ǵalym V.Bannıkovtiń: «...sońǵy tuıaǵy Qazaqstanda 1930 jyldardyń aıaǵynda joq bolǵan qulandar ol tuqymdastarynyń iri túrleri edi, al túrkimenniń Marysynan qazaq jerine ákelingen qulandar – olardyń turqy kishkene ǵana túrleri» degen pikirin keltiripti.
Maqala avtory Ázirbaı Oraz myrza biz dombaı dep ataǵan jabaıy janýar týraly biraz dálel keltire otyryp: «...jylqy týystas haıýanat ókili – ǵylymı ádebıette Túrikmenstan qulany dep atalatyn qarajal qulan. Búgingi tańda qazaq jerinde odan basqa qulan balasy joq» dep túıindepti. Demek, bulardy jabaıy esek dombaı emes, qulannyń bir túri deıdi. Al men taǵy da esekten aınymaıtyn, «jylqydaı kisinemeıtin, esek sııaqty aqyratyn, quıryǵy da jylqynikindeı uzyn emes, qulaqtary da uzyndaý» janýardy «jabaıy esek» degen óz pikirimde qalamyn. Meniń naǵyz qulandy elimizge ákelip jersindirýdi armandap jazǵan maqalama pikir bildirgeni úshin maqala avtoryna rızashylyǵymdy aıta otyryp, jabaıy janýardyń atalýy týraly daý aıtar oıym joq. Bul maqalanyń jazylýyna Chehııadan ákelinetin sýretinde boıy da, soıy da «naǵyz qulan – menmin» dep turǵan qyryq bas janýardyń habaryn oqyǵan soń sebep bolǵany ǵana.
Al endi aýyzeki sózde ǵana emes, meıramhana mázirlerinde de qazaqsha ázirlenetin etti «beshbarmaq» dep qorlap úırengenimiz sııaqty qulandy qulan bola ma, kerqulan bola ma, túzat bola ma, báribir «Prjevalskıı jylqysy» dep ataǵandy qoıatyn ýaqyt jetti. Reseı ǵylymy qalaı atasa da óz erikteri. Jıhangezdiń ózi qytaı jerindegi Lobnorda jabaıy qulandardyń úıirin qýalap, jete almaı, aqyry 1875-76 jyldary qara bazardan ólgen qulannyń terisin tiri jylqyǵa aıyrbastap alyp, ony ımperatorlyq orys geografııa qoǵamyna zertteýge jiberip, ol jylqy tuqymdastarynda buryn-sońdy kezdespegen janýardyń terisi dep tanıdy. Oǵan «Prjevalskıı jylqysy» dep at beredi. Ony N.M.Prjevalskıı óziniń «Iz Zaısana cherez Hamı v Tıbet ı na verhovıa Jeltoı rekı» atty kitabynda jazady. Jıhangezdiń bul saparlary týraly jazýshy Serik Baıhonovtyń «Altaı asý» atty derekterdi molynan paıdalanǵan romanynda da aıtylady. Babalarymyz ǵasyrlar boıy «qulan», «kerqulan» dep kelgen ataýyn qulannyń bir terisin tapqany úshin tuqym túrlerin qaıta-qaıta juptastyryp, bul janýardyń tuqymyn ózi ómirge ákelgendeı «Prjevalskıı jylqysy» atandyryp, ózgertkenimiz jónsizdik. Jylqyǵa uqsas naǵyz qulan kelse, esekke uqsas «qarajal qulan» ekeýiniń jigin jurt aıyryp alar.
Kádirbek SEGIZBAIULY,
jazýshy
