Jumylǵan jeti top
Quramynda kásibı tarıhshylar men ólketanýshy, jýrnalıster kirgen top jeti baǵyt boıynsha iske kiristi. Ol baǵyttar – óńirdegi halyq kóterilisteri, kúshtep ujymdastyrý jáne 30-jyldardaǵy asharshylyq, kýlaktar, baılar, Alash partııasy, Alashorda úkimeti, dástúrli din ókilderi, 1939-1945 jyldary fashıstik Germanııa, Fınlıandııa jáne basqa da Eýropa elderinde qamaýǵa alynǵan áskerı tutqyndar, Qazaqstanǵa kúshtep kóshirilgender jáne 1920-1940 jyldar aralyǵynda memlekettiń jazalaýshy áreketterinen Qazaqstannan ketýge májbúr bolǵan bosqyndar.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý komıssııasy jumys tobynyń músheleri Almaty qalasyndaǵy ortalyq memlekettik arhıv pen Prezıdent arhıvinde qajetti qujattarmen tanysty. Batys Qazaqstan oblysyna qatysty kóptegen qujattyń kóshirmesi alyndy. Sondaı-aq Batys Qazaqstan, Aqtóbe oblystyq memlekettik arhıvterinde, BQO Polısııa departamentiniń arnaıy arhıvinde zertteýshiler júıeli qyzmet etti. Top músheleri Astana, Semeı qalalarynda, oblystyń Qaratóbe, Jánibek, Shyńǵyrlaý, Syrym, Jalpaqtal, Aqjaıyq, Tasqala aýdandarynda issaparda bolyp, arnaıy sharalarǵa qatysty. Aýdandyq arhıvterde jumystandy. Qajetti derekter boıynsha kóptegen suhbat alyndy. Úshjyldyq zertteý nátıjesinde Batys Qazaqstan oblystyq jumys toby músheleri 13 jınaq daıyndady.
Halyq kóterilisteri
О́ńirdegi halyq kóterilisterine qatysqany nemese qoldaǵany úshin saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy zertteý tobyna tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Esqaırat Haıdarov jetekshilik etti. Jergilikti polısııa departamentiniń arnaıy arhıvindegi qupııa qujattarmen tanysyp, 1920-1930 jyldary Batys Qazaqstan óńirindegi Keńestik bılikke, ujymdastyrý saıasatyna qarsy halyq kóterilisterin, kontrrevolıýsııalyq uıymdar týraly arhıv derekterin zerttegen ǵalym Jańaqala jáne Ilbishin kóterilisteri, Jympıty aýdanyndaǵy baskóterýler, Shyńǵyrlaý aýdanyndaǵy ujymdastyrýǵa qarsylyq, Orda aýdanynyń №1 aýly, Qasymtaý jáne Súıindik aýyldaryndaǵy, Azǵyr aýdanyndaǵy baılardy kámpeskeleýge qarsy narazylyqqa qatysty arhıv qujattaryn tapty.
1930-1931 jyldary bolǵan Jańaqala kóterilisin kóp adam bile bermeıdi. Sol kezdegi Jańaqala men Ilbishin aýdandaryn qamtyǵan kóterilis janshylǵan soń, 360 adam tutqyndalǵan eken. Sonyń 71-i tergeý kezinde qaıtys bolǵan. Osydan-aq keńestik repressııanyń qanshalyq aıaýsyz júrgenin kórýge bolady.
Esqaırat Haıdarov osy zertteýleriniń negizinde «Batys Qazaqstan oblysyndaǵy halyq kóterilisteri» (1928-1932 jj.) atty monografııa, «Bókeı jáne Oral óńirlerindegi bandıtızm. 1921-1931. (OGPÝ habarlamalary boıynsha)» taqyrybynda qujattar jınaǵyn daıyndady.
Asharshylyq pen azap kósh
О́ńirdegi kúshtep ujymdastyrý jáne 30-jyldardaǵy ashtyq jaıly zertteýdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Baqtyly Boranbaeva qolǵa alǵan bolatyn. Júrgizilgen jumys nátıjesinde Batys Qazaqstan oblystyq arhıvindegi №19, №28, №313, №40 qorlarda saqtalǵan tarıhı qujattar iriktelip, saraptalyp, «Bókeı, Oral gýbernııalaryndaǵy asharshylyq 1921-1923 jj. (Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıv qujattarynyń jınaǵy)» atty kitap jaryqqa shyqty. Bul jınaqtaǵy 120 qujat buryn-sońdy jaryq kórmegen edi.
Buǵan qosa Baqtyly Sansyzbaıqyzy «Kapýstın Iаr» áskerı polıgonyn qurýǵa baılanysty 1952 jyly Orda men Jańaqala aýdany halqynyń respýblıkalyq ishki deportasııaǵa ushyraǵanyn dáleldedi. Ǵalym Túrkistan oblystyq arhıvi jáne Jetisaı óńirlik memlekettik arhıvine arnaıy saparlap, eriksiz kóshirilgen 336 otbasynyń taǵdyryna qatysty qujattar tapty. Keńestik bılik júrgizgen óktem saıasat kesirinen kóship barǵan adamdardyń túrli keselden qaıtys bolǵanyn, ásirese balalardyń kóp qyrylǵanyn dáleldep, jerlengen ornyn da kýágerlerdiń kómegimen anyqtady. Ol jerge bolashaqta eskertkish belgi qoıý oılastyrylyp jatyr. Al jergilikti qalamger Ǵaısaǵalı Seıtaqtyń basqarýymen shyqqan «Narynnan óli aıyrylmaı, tiri aıyryldyq» atty jınaqta sol bir qaraly kóshtiń kýágerleriniń estelikteri jınaqtalǵan.
Baıdan baq taıǵan shaq
Batys Qazaqstan oblysy boıynsha kýlaktar, baılar, jartylaı feodaldar men sharýalar taqyrybyn «Dana» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Jantas Safýllınniń ózi qolǵa aldy.
Zertteý barysynda 1928 jyly Oral gýbernııasynan 130 baı kámpeskelenip, jer aýdarylǵany anyqtaldy. Mundaı qýǵyn-súrgin keıingi jyldary da toqtamaǵan. Mysaly, 1929 jyly – 60, 1930 jyly – 364, 1931 jyly – 1596, 1932 jyly – 109 adam, jalpy sany 2150 adam qýǵyn-súrginge ushyraǵan. 1933 jyly 903 adam ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp, túrli alym-salyq salynǵan.
Batys Alashorda
Alash partııasy, Alashorda úkimeti ıdeıasy úshin memlekettik qýdalaýǵa jáne qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardy anyqtaý boıynsha jumys tobynyń jetekshisi tarıh ǵylymdarynyń jetekshisi Alfııa Baıbolsynova da ónimdi eńbek etti. Nátıjesinde, Alashorda uıymyna múshe bolǵan 500 tulǵanyń tizimi men bıografııasy jınaqtaldy.
Budan bólek Batys Qazaqstan oblysy boıynsha jazalaý lagerleri men NKVD keńselerin anyqtaý boıynsha birqatar jumys atqaryldy. Arhıv qujattary men jergilikti kýágerlerdiń maǵlumaty boıynsha Tasqala aýdanyndaǵy mılısııa pýnkti janyndaǵy atý jazasy oryndalǵan oryn, Terekti aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Prıdorojnyı, Stalınka, Kóbensaı aýyldaryn qamtyǵan №12 lagerlik pýnkti, Terekti aýdany aýmaǵyndaǵy Shalqar lagerlik bólimshesi, Bókeı Ordasy aýdanyndaǵy Saıhınlag oryndaryna ekspedısııaǵa shyǵyp, lager oryndarynyń kartografııasy jasaldy.
Osy kezeńde Alfııa Baıbolsynova «Dáýletshah Kúsepqalıev: qoǵamdyq-saıası qyzmeti» atty monografııasyn baspadan shyǵardy. Sondaı-aq «Táýelsizdik úshin kúreskerler: Alash qozǵalysynyń belsendileri men nıettesteri» atty ensıklopedııalyq jınaq daıyndaldy.
Qýdalanǵan din ókilderi
2021-2023 jyldary Batys Qazaqstan oblysy boıynsha repressııaǵa ushyraǵan din ókilderin anyqtaý, aqtaý boıynsha da júıeli jumys atqaryldy. Bul baǵyttyń jetekshisi ólketanýshy Qazbek Quttymuratulynyń avtorlyǵymen 2021 jyly «Senim úshin sergeldeń», 2022 jyly «Qýǵyndalǵan haziretter» kitaptary baspadan shyqty. О́ńirde din ókilderin qýdalaý isi 20-jyldary saılaý quqynan aıyrý naýqanynan bastalyp, sol kezeńde Oral gýbernııasyndaǵy din ókilderi, qulshylyq ǵımarattary esepke alynǵan. Jalpy, repressııa ýaqytynda óńirde 4 myńdaı adam dinı senimi úshin qýǵyndalǵany anyqtaldy. 1937-1938 jyldary Oral oblysynan 18 panıslamıstik antısovettik uıym áshkerelengen. Bir ǵana №02368 qylmystyq is boıynsha 125 adam aıyptalyp, atý jazasyna kesilgen.
Áskerı tutqyndar
1939-1945 jyldary fashıstik Germanııa, Fınlıandııa jáne basqa da Eýropa elderinde qamaýǵa alynǵan áskerı tutqyndardy aqtaý boıynsha jumys tobyn ólketanýshy Ahmedııar Batyrhanov basqarǵan bolatyn. Zertteýler nátıjesinde 1939-1945 jyldary Fın jáne II dúnıejúzilik soǵysta Batys Qazaqstan oblysynan 1036 adam jaý qolyna tutqynǵa túskeni, onyń 820-sy tutqynda qaıtys bolǵany anyqtaldy. 216 adamnyń keıingi taǵdyry belgisiz.
Jergilikti polısııa arhıvinde 2 939 batysqazaqstandyq soǵys tutqyny týraly málimet bar ekeni anyqtaldy. Atalǵan arhıvte soǵys jyldary tutqynda bolyp, elge aman-esen oralǵan soń isti bolyp RSFSR QK 58-1 babynyń «b» tarmaǵymen Ońtústik-Oral áskerı okrýginiń áskerı trıbýnal úkimimen 10-25 jylǵa sottalǵandardyń isteri saqtalǵan eken.
1941-1953 jyldary áskerı trıbýnal úkimimen 284 adam sottalǵan, onyń ishinde 42 adam atý jazasyna kesilgen. 1941-1948 jyldary Áskerı trıbýnal úkimimen sottalǵan 200 adamnyń eshbiri aqtalmaǵan. Batys Qazaqstan oblystyq polısııa departamenti arhıvinde saqtalǵan 167 adamǵa qatysty málimet tıisti oryndarǵa joldandy.
Bosqyndar
О́lketanýshy, tarıh magıstri Aıbolat Qurymbaev jetekshilik etken Qazaqstanǵa kúshtep kóshirilgenderdi anyqtaý, 1920-1940 jyldar aralyǵynda memlekettiń jazalaýshy áreketterinen Qazaqstannan ketýge májbúr bolǵan bosqyndardy aqtaý boıynsha jumys toby «Meni elden aıyrǵan saıasattyń ekpini» («Kúshtep kóshirilgender: Batys Qazaqstan oblysy tarıhynyń qaıǵyly kezeńi, 30-50 jj HH ǵ») jınaǵyn daıyndady.
Aty aıtyp turǵandaı, bul jınaqta 1930-1950 jyldary Batys Qazaqstan oblysyna saıası sebepter boıynsha jer aýdarylǵan 3 153 adamnyń málimeti berilgen. Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasy Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń BQO boıynsha basqarmasynyń málimeti boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Q.Toqaevtyń 24.11.20j. №456 Jarlyǵy shyqqaly beri Batys Qazaqstan oblysyna deportasııalanǵan 1559 adam aqtalǵan.
Batysmura.kz portaly
Batysqazaqstandyq zertteýshilerdiń úsh jyldyq jumys nátıjesi búginde www.batysmura.kz saıtyna jınastyrylǵan. Munda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý boıynsha atqarylǵan isterdiń nátıjeleri, sonymen qatar saıası qýǵyn-súrgin kórgenderge qatysty aýyzsha derekter biletinder bolsa, baılanys ornatý úshin arnaıy saýalnamalar ornalastyryldy. Joba boıynsha ótkizilgen is-sharalar týraly aqparat, saıt pen áleýmettik jeli arqyly júrgizilgen saýalnamaǵa qatysqandardyń kámpeske men ashtyqqa qatysty tyń derekteri jarııalandy.
Qoryta aıtqanda, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi oblystyq komıssııa 2021 jyly 992 din qaıratkerin, aıyptylar rotasynan – 22, atý jazasyna kesilgen – 44, soǵys tutqyny bolǵan – 285 adamdy, kámpeskelenip, jer aýdarylǵan 71 adamdy aqtaýǵa usyndy.
Al 2022 jyly Prezıdent arhıvindegi 136 qylmystyq istiń, Ortalyq memlekettik arhıvten 4 istiń qupııalyǵyn alýǵa, Prezıdent arhıvindegi aqtalmaǵan, qupııalyǵy alynbaǵan 167 isti prokýratýra mamandarymen keńesip, aqtaýǵa jatatyndaryn anyqtaýǵa, negizsiz tárkilenip, jer aýdarylǵan, aıyppul salynǵan 1 214 adamdy aqtaýǵa usynys berildi.
Sondaı-aq 2023 jyly áskerı trıbýnalmen sottalǵan 200 adam, BQO Polısııa departamenti arhıvinen anyqtalǵan 284 adam, áskerı trıbýnalmen atý jazasyna kesilgen 20 adam, mal-múlki tárkilenip, jer aýdarylǵan 2150 adam, orynsyz alym-salyq salynyp, ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan 903 adam aqtaýǵa usynyldy. Batys Qazaqstan oblysynyń «qoǵamdyq damý basqarmasy» MM basshysynyń atyna tergeý barysynda qaıtys bolǵan 74 adamdy aqtaýǵa usynys jasaýǵa hat joldandy.
Jantas SAFÝLLIN,
Batys Qazaqstan oblysy boıynsha saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý boıynsha jumys tobynyń jetekshisi
