О́rt jáne jasandy ıntellekt

Byltyr 8 maýsymda eń aýqymdy «Semeı ormany» ór­tendi. Bul alapat órt bir aıǵa jýyq sóndirilip, 15 adamnyń ómirin qıdy. 60 myń ga ormannyń kúli ǵana qaldy. Tergeý amaldary barysynda Semeıdegi iri órtke naızaǵaıdyń sebep bolǵandyǵy aıtyldy. Al ony anyqtaıtyn kameralardyń biri sóndirýli turǵan. Qurylǵynyń akkýmýlıatoryn aýystyrý jumystary júrgizilgende jumysshylar ony qosýdy umytyp ketken. Máseleniń ushy qaıda jatyr...

Másele bar jerde, sheshim de bolmaq. Bul túıtkil sheshilý úshin Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi múddeli mem­lekettik organdarmen bir­lesip, 2023-2027 jyldarǵa ar­nalǵan azamattyq qorǵaý sala­syndaǵy birinshi kezektegi sha­ralardyń keshendi josparyn ázirledi. Qujatta kórsetilgendi júzege asyrý úshin 68,6 mlrd teńge qarajat bólinýi kerek. Bul somaǵa 1 myń 82 birlik arnaıy kólik quraldary, órtke qarsy jáne ormandy qalpyna keltirý jumystaryn júrgizýge arnalǵan 948 tehnıka, órtti erte anyqtaý júıesin ornatý jáne órt baqylaý munarasyn salý kiredi. Onyń syrtynda jasyl alqaptardy saqtaý maqsatynda jasandy ıntellektini de paıdalaný kún tártibindegi máselege enip otyr.

2024 jylǵy 12 aqpanda Májilistegi Úkimet saǵatynda Ekologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstri Erlan Nysanbaev Qazaqstanda orman órtterin erte anyqtaý júıesin engizý týraly aıtqan edi. Orman sha­rýashylyǵynda sıfrlandyrýdy engizý arqyly orman órt­terin erte anyqtaý jobasy iske qosylmaq. Ony Prezıdent ja­nyn­daǵy sıfrlandyrý jónin­degi komıssııa maquldady.

Mınıstrdiń sózine sensek, arnaıy beınebaqylaý kameralary órtter radıýsyn 30 km-ge deıingi aralyqta anyqtaıdy. О́tken jyly bul júıe «Ertis ormany» qoryǵy men «Kókshetaý», «Býrabaı» ulttyq, «Medeý» tabıǵı parkine engizilgen. Osy­lardyń ishinde «Býrabaı» ulttyq parkine engizilgen júıe óziniń tıimdiligin kórsetti. Mysaly, buryn orman órtteriniń ortasha aýdany 80 ga bolsa, júıe engizilgennen keıin ol 1,5 ga deıin qysqarǵan. EYDU bas­shysynyń aqparaty boıynsha, Soltústik Qazaqstan jáne Qos­tanaı oblystarynyń orman meke­melerinde ázirge pysyq­taýdy qajet etetin beınebaqylaý júıesi ǵana ornatylǵan.

– Jasandy ıntellektini paıdalana otyryp, baǵdarlamalyq qamtamasyz etýge tıisti tehnı­kalyq tapsyrma ázirlendi. Jo­ba sheńberinde órtterdi erte anyqtaý jáne tez sheshim qabyl­daý, ártúrli kózden derekterdi toptastyrý arqyly eldiń orman alqaptarynyń aýmaǵynda monıtorıng júrgizýdiń biryńǵaı ahýaldyq ortalyǵyn qurý jos­parlanyp otyr, – degen edi Erlan Nysanbaev.

Ornatylyp jatqan júıe qalaı jumys isteıdi? «Thomson Reuters» medıasynyń zert­teýinshe, órtti azaıtýdyń tıim­di tehnologııalarynyń biri – ja­sandy ıntellekt. Iаǵnı órtti bol­dyrmaýdyń birden-bir amaly – onyń aldyn alý. Ja­san­dy ıntellekt bolmasa, baqy­laýshylar barlyq ormandy kúndiz-túni kirpik qaqpaı ańdyp otyrýy kerek. Bul – sal­ystyrmaly túrde múmkin emes dúnıe. Qatelik ketip qalý, mańyzdy belgilerdi jiberip alý yq­tımaldylyǵy joǵary. Al jasandy ıntellektige negizdelgen kameralar kún-tún demeı bárin baqylaı alady. Eger ormanda shoq, ushqyn paıda bolyp, tútin shyqsa, dereý dabyl qaǵady. Bul tehnologııany kez kelgen jerge ornatýǵa bolady. Tipti qylmystyń aldyn alý úshin de paıdalaný tıimdi.

– 5-6 jyl buryn ot tutanǵan jerdi anyqtaý úshin ol jaqqa tutas bólimdi jiberý qajet bolatyn. Buǵan avıasııany ju­myl­dyrý kerek. Endi muny kamerany basqarý arqyly baqylap oty­rýǵa bolady. Jasandy ın­tel­lektiniń múmkindigi mol. Budan bylaı oǵan qııal-ǵajaıyp re­tinde ǵana qaraýǵa bolmaıdy. Keıingi jyldary klımat qatty ózgerip, tabıǵı apattar jıilep ketti. Jasandy ıntellektiniń ıgiligin paıdalana bilgenimiz ab­zal, – deıdi geologııa jáne geo­fızıka professory Nıl Drıs­kolı.

Sıfrlyq tehnologııalardy qoldanyp, órttiń aldyn alý maqsatynda damyǵan memleketter birshama zertteý júrgizip, jobalar jasaǵan. О́ziniń tıim­diligin kórsetken birshama tásil men tájirıbemen bólisýdi jón kórdik. AQSh-tyń bilikti mamandary «Atlas of Potential Control Locations» júıesin jasap shyqqan. Ol – mashınalyq oqytý negizinde jumys isteıtin áleýettik baqylaý kartasy. О́rt bolýy múmkin aýmaqtan jolǵa deıingi qashyqtyq, jer be­deriniń ereksheligi, jerdegi jan­ǵysh materıaldardyń bolýy, sol aımaqtaǵy basqa da órt shyǵaratyn sebepter sııaqty derekterdi taldaıdy. Sodan keıin órt shyǵa qalǵan jaǵdaıda qaı jaǵynan, qalaı óshirý tıimdi ekenin jáne qansha qurylǵy, kúsh qajet ekenin anyqtaıdy. Eskere ketetin dúnıe, mamandar bul tehnologııany órt sóndirý bó­limderi men jergilikti tur­ǵyn­darǵa qoljetimdi túrde órt maýsymy bastalar aldynda saqadaı-saı qylyp daıyndap qoıady.

О́rttiń aldyn alý amaldary týraly aıtyldy. Al alda-jalda órt shyǵyp, qyzyl jalyn des bermegen jaǵdaıda ne isteý qajet? Bul turǵyda mamandar «FireNet» sheshimin usynady. Ony jasandy ıntellekt kómegimen or­man órtterin anyqtaıtyn «Srowdai» amerıkalyq kom­panııa­sy jasady. Alǵash 2019 jyly tanystyrylǵan. Júıe ushqyshsyz ushý apparattary arqyly júzege asady. О́rt bolyp jatqan aýmaqtan alyn­ǵan orman órtteriniń beıne­jazbalarynyń kadrlarynda oqytyldy. Drondar dala órt­teriniń ústinen ushyp, joǵary kadr jıiliginde (sekýndyna 20-ǵa deıin) beıne jazady. Algo­rıtmder jazbalardy naqty ýa­qyt rejiminde óńdeıdi jáne dron­nyń ornalasqan jeri boıynsha janý oryndaryn anyqtaıdy. О́rtti anyqtaý dáldigi 92 paıyzdy quraıdy. О́rtti tez óshirip, órshitip almaýǵa kómektesetin quraldar basqa elderde de ázirlengen. Mysaly, 2019 jyly Ońtústik Koreıadaǵy Hongık ýnıversıtetiniń qyzmetkeri Dje Syn Lı stýdentterimen birge órt oshaqtarynyń paıda bo­lýyn jáne sóndirýdiń erek­shelikterin 90 paıyz dáldikpen boljaı alatyn algorıtm jasady. Tehnologııa spýtnıktik keskinder jáne «Azure Machine Learning» mashınalyq oqytý algorıtminiń negizinde jasalǵan. Onyń kómegimen qyzyl jalyn kezinde órt sóndirýshiler utymdy jospar qura alady. Iаǵnı brıgadalardy qaıta toptastyryp, olardy qajetti jerge baǵyttaıdy. Bul qyzmet qońy­raýlarǵa tezirek jaýap berý men órttiń yqtımal zaqymdanýyn azaıtýǵa múmkindik beredi. Ja­sandy ıntellektiniń jalynnan qyzǵyshtaı qorǵaıtyny jaqsy-aq. Degenmen kompıý­terlik júıeler minsiz jumys istemeıtinin de eskerý kerek. Sol úshin maman men jasandy sana birlesip jumys isteýi kerek. Bul júıelerdiń barlyǵy derlik órt sóndirýshilerge kómektesý maqsatynda qurylǵan.

Aldymyzda sıfrlyq tehnologııalardy elimizdiń damýy men qaýipsizdigi úshin meılinshe paıdalaný mindeti tur. Ony Mem­leket basshysy da aıtty. Tipti jasandy ıntellekt júıesin qurýǵa ózi jetekshilik etetinin de jetkizdi. Bul týraly «Elimizde jasandy ıntellekt júıesin qurý – óz aldyna bólek ári óte mańyzdy másele. Qazaqstannyń bolashaǵy jáne onyń halyqaralyq qoǵam­dastyqtaǵy orny osy jumys­tyń sátti iske asýyna baılanys­ty. Son­dyqtan bul baǵytqa ózim jetekshilik etemin jáne shet­eldik, otandyq mamandarmen kezdesemin, sondaı-aq júktelgen mindetterdiń oryndalýyn ba­qylaýda ustaımyn», degen edi Qasym-Jomart Toqaev.

Orman órtterin dál ýaqy­tynda anyqtap, quryqtaý úshin jasandy ıntellekt kómegine júginý jumystary bizdiń elde bir júıege túskeni qýantarlyq jaıt. Mundaı tájirıbe joǵa­ryda aıtqanymyzdaı, buryn da bolǵan. Jerimizdiń 5 paıyzǵa jýyq aýmaǵynda ǵana orman baryn eskersek, jasandy ın­tel­lekt júıesin barlyq alqap­qa engizýge bolady. Munyń qarjy­lyq jaǵy men ózge de áleýeti – óz aldyna bólek áńgime.