Konstıtýsııa – órkenıet pen mádenıettiń toǵysy

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy­nyń on bes jyldyq qyzmetin oı eleginen ót­kiz­gende biz elimiz úshin naǵyz syn saǵaty bol­ǵan sol bir kúrdeli kezeńdi, qoǵamymyzdyń saıa­sı, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı da­mýynyń basty baǵyttaryn aıqyndaıtyn Ata Zańnyń jobasyn talqylaý kezindegi qyzý pi­kir­talastardy eriksiz eske túsiremiz jáne tarıh bezbenimen ólshegende qysqa ǵana ýaqyt ishinde Qazaqstan júrip ótken joldy oısha tarazy­laı­myz. Sony soqpaqtan sara jolǵa aınalǵan bul baǵyt Qazaqstannyń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı múmkindikterin barynsha paı­dala­na, damyta bilgen demokratııalyq memleket re­tinde álemdik qaýymdastyq qatarynan laıyqty oryn alyp, órkendeý men óristeýge nyq qadam basqanyn kórsetedi. Atalmysh tabystyń tamyrlary san-salaly, olardyń eń tereńi ári áli de zertteýdi qajet etetin tolymdysy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy. Kúlli kezeńder men qıly elderdiń múdde­sine birdeı jaramdy ámbebap konstıtýsııanyń úlgisi bolmaıtyny belgili jáıt. Ár eldiń saıa­sı-áleýmettik jáne ekonomıkalyq erekshelik­teri, ádet-ǵurpy men rýhanı mádenıeti kons­tı­­týsııaǵa óz bederin salary haq. Qoǵamdaǵy ártúrli saıası jáne áleýmettik kúshterdiń ózara kúresiniń sıpaty, olardyń múddeleriniń tepe-teńdigin saqtaý qajettigi, ulttyq kelisim men aza­mattyq beıbitshilik ólshemderi kóp jaǵdaıda Negizgi zańnyń máni men mazmunyn aı­qyndaıdy. Qoǵamnyń basym bóligi saıası júıeniń ja­ńarýyn, áleýmettik, ekonomıkalyq, mádenı jáne rýhanı ómirdegi jańa úrdisterdiń zań­na­mada aıqyn kórinis tabýyn kútken kezeńde mundaı naqty, shynaıy qatynastar Qazaqstan Respýblıkasynyń 1995 jylǵy Konstıtýsııa­synda bekitildi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen ári bastama­sy­men ázirlengen jáne qabyldanǵan Qazaqstan Res­pýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasy óz kúshine engennen keıin keńestik sıpattaǵy demokratııa men bıliktiń beleń alýyna jol bermeı, Qazaqstannyń batys qoǵamdarynda baǵalanatyn lıberaldyq qundylyqtar men saıa­sı-áleýmettik jáne ekonomıkalyq damýlardy qabyldaýyna jol ashty. Solaı bola tura, týys­tyq pen teńdik sezimderi, mádenı, rýhanı dástúri baı ejelgi qazaq jerinde qurylǵan jańa memleket – Qazaqstannyń ózindik ulttyq damý erekshelikterin de eskerdi. Qazaqstandyqtar eń áýeli Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Tuńǵysh Prezıdentiniń elimizde saıası jáne ekonomıkalyq jańarýlar júrgizýdi kózdegen jalpy baǵytyn, Konstıtýsııanyń negizin qalaǵan basty ustanymdar men qundy­lyq­tardy qoldady. Bul ustanymdar – jeke adam­nyń quqyqtary men bostandyǵynyń basymdyǵy, azamattyq qoǵam qurýǵa betburys, shynaıy demokratııa, qazaqstandyq memleketti­lik­ti damytý men bekitý, menshik túrleri men nysandarynyń ártúrliligi, ekonomıkalyq damý bostandyǵy, naryqtyq ekonomıka jáne t.b. Konstıtýsııany quqyqtyq resimdeý – Ke­ńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵynyń ydyraýynan keıin qalǵan mashaqaty mol muraǵa qaramastan, ótpeli kezeńdegi qazaqstan­dyq qoǵamnyń kúrdeli de serpindi, birtutas kúsh retinde etek-jeńin jıyp, jedel ekonomıkalyq ósýge, mádenı jáne rýhanı órleýge, demo­kra­tııalyq reformalardy tereńdetýge umtylýyn qamtamasyz etti. Alaıda, Konstıtýsııanyń máni – tek naqty qatynastardy bekitý, tirshilikti kúlli kúrdeli bolmysynda kórsetý ǵana emes, onyń basty muraty – qoǵamnyń saıası, ekonomıkalyq, áleý­mettik jáne mádenı damýyna qajetti alǵy­shart­tardy qalyptastyratyn baǵdarlamalyq qujat bolýy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııa­sy qoǵamdyq qatynastardy búkil álemdik úr­dis­terge sáıkes qorǵaý men damytý maqsatynda qajetti arnalarǵa baǵyttaıtyn qalyptasty­rý­shylyq qyzmet atqarady. Atap aıtqanda, Kons­tıtýsııanyń 1-baby Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket dep jarııalaıtynyn bekitedi. Alaıda, demokratııalyq quqyqtyq mem­leket – damýdyń basty muraty jáne qory­tyndy nátıjesi emes, ol alys-jaqyn túbegeıli maqsattarǵa jetýdi kózdegen qozǵalys, umty­lys. Qazaqstan Respýblıkasy demokratııanyń aıasyn keńeıte otyryp, bir mezgilde mem­le­kettik bılikti bekitýi, kúsheıtýi kerek, óıtkeni tarıhı taǵylym dalalyq demokratııanyń je­teginde ketken memlekettik bıliktiń álsireýinen birtutas qazaq handyǵynyń birneshe usaq han­dyqtarǵa bólinip, aqyry egemendiginen aıy­ry­lyp, patsha bodandyǵynyń qursaýyna túskenin kórsetti. Konstıtýsııada kórsetilgen saıası, áleýmet­tik, ekonomıkalyq jáne quqyqtyq mindetterdi júzege asyrýǵa baǵyttalǵan maqsattar Prezı­denttiń “Qazaqstan-2030: barlyq qazaqstan­dyq­tar­dyń ósip-órkendeýi, qaýipsizdigi jáne ál-aýqatynyń artýy” týraly Qazaqstan halqyna Joldaýynda málimdelgen keń tynysty baǵdar­lamasyn oryndaý arqyly júzege asyrylmaq. Konstıtýsııanyń aıryqsha máni – órke­nıet damýynyń talaptaryn naqtylap, júzege asyryp qana qoıý emes, Qazaqstan Respýblı­kasynyń Konstıtýsııasy – mádenıettiń kóri­nisi. О́ıtkeni, ol bizdiń qazirgi zamanǵy ómiri­mizdi, bolmys-bitimimizdi jan-jaqty qyrynan, qoǵamda jeke adamnyń quqyqtary men bostan­dyqtarynyń basymdyǵy ustanymdaryn beki­týge baılanysty erekshe qyrynan kórsetedi. Máselen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy adamnyń quqyqtary men bos­tan­dyqtarynyń basymdyǵyn bekitip, zańdar­dyń máni men mazmuny, zań shyǵarýshy, at­qarý­shy jáne sot bıliginiń búkil qyzmeti adam­nyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵanyn naqtyly aıqyndap berdi. Bizdiń elimizde ár adam óz quqyqtary men bostan­dyq­taryn sot arqyly qorǵaýǵa quqyly. Demek, osy konstıtýsııalyq erejelerdi negizge ala otyryp, kez kelgen múddeli tulǵa ózderiniń qu­qyqtary men bostandyqtarynyń, zańmen qor­ǵa­latyn múddeleriniń sot arqyly tıimdi qorǵa­lýyna qol jetkize alady. Azamattardan sottarǵa tolassyz túsip jat­qan ótinishter sanynyń artýy halyqtyń sot júıesine degen senimin, olardyń óz múddelerin qorǵaý úshin sotqa arqa súıeıtinin kórsetedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev sýdıalardyń 5-sezinde atap kór­setkendeı, azamattardyń óz quqyqtary bu­zyl­ǵan kezde qorǵanysh izdep júgine alatyn se­nimdi organy – sottar bolyp otyr. Konstıtý­sııalyq reforma júrgizýdiń nátıjesinde qa­zaqstandyq sot tóreligi júıesi adam quqyqta­ryn tıimdi qorǵaıtyn qýatty jańa tetikterge ıe boldy. Sonymen qatar jeke jáne zańdy tulǵa­lar­dyń ótinishpen sotqa tikeleı júginýi arta túsken saıyn sottardyń qyzmetine de qosymsha salmaq túsip otyrǵanyn aıtpaı ketýge bolmaı­dy. Sondyqtan sot isin júrgizýdi jeńildetý máselesi búgingi tańda ózekti máselelerdiń biri­ne aınalyp otyr. Osyǵan baılanysty daýlar­dy azamattyq proseste jarııa etpeı tyńdaý arqyly sheshý rásimin damytý qajet dep esepteımin. Iаǵnı sottar daýlardyń jekelegen sanattary boıynsha sot isin júrgizýdi jeńildete otyryp, taraptardy qatystyryp, qysqa mer­zimniń ishinde máni boıynsha sheshim qabyl­daıdy. Bul sot rásimin basy artyq shekteýden, jurtshylyqty áýre-sarsańǵa salýdan qut­qa­rady jáne sot jumysynyń tıimdiligin art­tyrady. Sot tártibimen jáne sottan tys tártipte de taraptar arasyndaǵy jeke quqyqtyq shıele­nis­terdi sheshýdiń ár túrli tásilderi men joldaryn (bitimgerlik, kelisimge kelý jáne t.b.) ornyq­tyrý arqyly da osyndaı nátıjelerge qol jet­kizýge bolady. Osyǵan oraı Qazaqstan Respýb­lıkasynyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyn iske asyrý maqsatynda Joǵarǵy Sot bitimgerlik rásimder ınstıtýtyn (medıasııa) engizýdi qarastyratyn zań jobasyn ázirledi. Bitimgerlik pen bıler sotynyń arasynda birshama uqsastyqtar bolǵandyqtan, Qazaqstanda bitimgerlikke júginýdiń tarıhı alǵysharttary bar ekenin de aıta ketken jón. Osy maqsatta “Aza­mattyq is júrgizý kodeksine tolyq­ty­rýlar men ózgerister engizý týraly” zań jobasy sheńberinde azamattyq ister boı­ynsha sot referenti ınstıtýtyn engizý usynylyp otyr. Sot referenti ınstıtýtyn engizýdiń qajettiligi Qazaqstan Respýblı­ka­sy Prezıdentiniń janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń Qazaqstan Respýblı­kasynda adam quqyqtary salasyndaǵy 2009-2012 jyldarǵa arnalǵan is-qımyl josparynda kórsetilgen usynystarǵa negizdelgen. Tutastaı alǵanda, sot bıligi azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy basty maqsat etip qoıatynyn, sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezin­de táýelsiz jáne Konstıtýsııa men zańǵa ǵana ba­ǵynatynyn belgilegen konstıtýsııalyq nor­ma­lardy iske asyrý týraly aıtatyn bolsaq, Pre­zıdent N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen júzege asyrylyp jatqan sot-quqyqtyq refor­manyń negizgi jetistikterin atap ótkenimiz jón bolady. Búgingi tańda sottylyqtyń ara-jigin ashý úderisi aıaqtalyp, úsh býyndy sot júıesi en­gizildi. Alqabıler ınstıtýty tabyspen jumys isteýde. Barlyq óńirlerde maman­dan­dy­rylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sottar ǵana emes, sonymen qatar mamandandyrylǵan ákimshilik jáne qylmystyq sottar jumys isteýde. Eki óńirde ıývenaldyq sottar quryldy. Qamaýǵa alý úshin sottyń sanksııa berýi engizildi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik qyzmet akademııasynyń janynan Sot tóreligi ınstıtýty quryldy. Barlyq sot­tarǵa dybys, beınequjattaý júıesi engizildi. Naqtylap aıtqanda, az ǵana merzim ishinde aýqymdy jumystar júzege asyryldy. Osynyń bári sottardyń aıyptaýshy organnan nemese qarapaıym azamattyń múddesine nuqsan kel­ti­rip, tek memlekettiń múddesin basym qorǵaıtyn organnan zańdardy basshylyqqa alyp, barlyq sot isterin derbes sheshetin memlekettik táýelsiz organǵa aınalýyna múmkindik berdi. Alqabıler sotyn qurý, qamaýǵa alý úshin sottyń sanksııa berýin engizý, zańnama men sot praktıkasyn izgilendirý Qazaqstannyń sot júıesin álemdik sot tóreliginiń standarttaryna anaǵurlym ja­qyndatty. Sot reformasy qoǵamdy quqyqtyq ári demokratııalyq memlekettiń qalpyna jaqyndata tústi. Qandaı da bir qubylysty nemese nysandy jetildirý máseleleri týraly paıymdaı kele “...jetildirý degenimiz – nátıjege úzdiksiz jaqyndaı túsý” dep G.Gegel aıtqandaı, alda áli de kóptegen mindetter tur. Elbasy Nursultan Nazarbaev sot refor­masynyń tabystaryn, sot júıesindegi jetis­tik­terdi aıta kelip, “Biz osy ýaqyt ishinde talaı is tyndyrdyq, muny eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Biraq aldaǵy ýaqytta budan da artyq jumys isteýimiz kerek”, degen bolatyn. Osyǵan baılanysty sot qurylysyn uıym­dastyrý, sot isin júrgizý tártibin jetildirý, zań­namadaǵy qaıshylyqtardy joıý jáne sot­tar­dyń qyzmetin ákimshiliktendirýdi ońtaılan­dyrý turǵysynan alǵanda aldaǵy ýaqytta keshendi reformalar júrgizý qajettigi týyp otyr. Sýdıalar korpýsy qatarynyń sapasyn, biliktiligin arttyrý maqsatynda “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sot oqýy strategııasyn” birtindep iske asyrý qajet. Osy strategııa sot júıe­sin damytý men jetildirý jónindegi sura­nystarǵa saı keletin úzdiksiz sot oqýy júıe­si­niń tıimdi jumys isteýin qamtamasyz etýge tıis. Tujyrymdap aıtqanda, Qazaqstan Respýb­lıkasy Konstıtýsııasynyń normatıvtik ere­je­leri tutas bir álemdi quraıdy. Bul álem aýqy­my keń, kúrdeli adamı qarym-qatynastardy – ómirdiń basty ári san-salaly qyrlarynan (qoǵamdy ekonomıkalyq jaǵynan uıym­das­tyrý, saıası bıliktiń tıimdi qurylymyn jasaý jáne t.b.) bastap, kúndelikti turmys, otbasy tirshiligine deıingi ómirdi qamtıdy. Kons­tıtýsııanyń órkenıet pen mádenıettiń toǵysy retindegi ereksheligi osynda. Bizdiń mindetimiz – jasymyzǵa, ultymyzǵa, saıası, dinı jáne ıdeologııalyq tanymymyzǵa, atqaratyn qyzmetimizge qaramastan, onyń qaǵıdalarynan aýytqymaı, normalaryn buljytpaı oryndaý. Bul – Qazaqstannyń gúldenýi men ıgiligin eseleý jolyndaǵy tabysymyzdyń kepili. Musabek ÁLIMBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy.