Dalalyqtardyń darhandyǵy qytaılyqtardy tánti etti

Jýyqta elimizdiń bir qıyryndaǵy Dos­tyq beketinde Qazaqstan men Qytaı qarym-qatynasynyń jańa tarıhyndaǵy sátti bas­taý­lardy eske salatyn mándi bir shara ótti. Bul shara osy eki el ekonomıkasynyń da­mýy­na laıyqty úles qosyp kele jatqan Aq­toǵaı – Dostyq pen Ýsý – Alashańqaı temir jol jelileri túıilisýiniń 20 jyldyǵyna ar­nal­dy. Atalǵan temir jol jelileri alǵash ret 1990 jyldyń 12-shi qyrkúıeginde túıilisip, osyǵan oraı Eýrazııalyq kólik dálizin qa­lyptastyrýda úlken ról oınaıtyn mańyzdy jańa jol jelisiniń ashylý saltanaty bolǵan edi. Endi mine, zyrlap óte shyqqan jıyrma jyldan keıin atalǵan tarıhı oqıǵa qurmetine oraılastyrylǵan eki kúndik sharaǵa “Qa­zaqstan temir joly” UK” AQ basshylary, ardagerleri, qytaılyq qonaqtar qatysty. Tarıhı derekterge júginsek, KSRO men Qytaı arasyndaǵy shekaralyq temir jol ótkelin salý jónindegi jumystar 1970 jyl­dary qolǵa alyna bastaǵan bolatyn. De­gen­men bul jumys eki memleket arasyndaǵy salqyn qarym-qatynas áserinen bolsa kerek, óz arnasyn taýyp, durys jolǵa túsip kete almady da toqtap qaldy. Sonan keıin Qazaqstan óz táýelsizdigine ıe bolǵan 1990 jyly qaıta qyzý serpinge ıe boldy. Eger áńgimeni odan da áriden qozǵaıtyn bolsaq, tarıhy san myńdaǵan jyldardy qam­tıtyn kóne Qytaı men ejelgi túrki áleminiń ózara qarym-qatynastarynda rızashylyqpen eske alýǵa laıyq nebir tamasha kezeńder az kezdespegen. Kórshi elder biriniń tirshiliginen ekinshisi nár alyp otyrǵan. Sonyń aıshyqty mysaldarynyń biri retinde kóne Jibek jo­lyn aıtýǵa bolady. Batys pen Shyǵysty baı­lanystyrǵan osy álemdik deńgeıdegi saý­da joly bizdiń ata-babalarymyzdyń turmys-tirshiligine aıtarlyqtaı áser etip, onyń boıynda kóptegen qalalar paıda bolǵan edi. Osy Jibek jolynyń toqyraýy Ortalyq Azııanyń álemdik tirshilik arnasynan birte-birte ajyraýyna, Eýrazııa sekildi alyp qur­lyqtyń orta tusynda turyp-aq mesheý shet­keri aımaqqa aınalýyna alyp keldi. Tutas túrki dúnıesiniń ydyraý úrdisteri, buryńǵy qalyptasyp kele jatqan otyryqshylyq óm­ir­diń aıaq asty etilip, kóshpeli ómir saltynyń barynsha ústemdik qurýy mine, osy Jibek jolynyń boıynan jan ketýimen odan ári údeı túsken bolatyn. Qazaqstannyń óz táýelsizdigine ıe boly­symen shyǵysymyzdaǵy alyp memleket Qy­taımen qarym-qatynasty jańa maǵynada qa­lyptastyra otyryp, onyń ekonomıkalyq qýa­­­tynan nár alýǵa, ári osy arqyly batys pen shyǵysty baılanystyra altyn kópir ró­lin atqarýǵa degen umtylysy Elbasy­myz­dyń kóregen saıasatynyń belgisi edi. Ol úshin kóne Jibek jolyn jańa zaman beınesinde qaıta jandandyrý qajet boldy. Onyń úlken múm­kindigin temir jol bere alatyn edi. Sóı­tip joǵaryda atalǵan temir jol jelileriniń túıi­sýi eki eldiń jańa qalyptasa bastaǵan eko­nomıkalyq qarym-qatynasynyń asa ma­ńyzdy oqıǵasy retinde aıshyqty tarıhı de­rek­terdiń keń aınalymyna endi. Mańyzdy jobanyń júzege asyrylýy eýrazııalyq kólik dálizin qalyptastyrý jospary aıasyndaǵy temir jol jyljymaly quramdarynyń tran­zıttik múmkindigin arttyryp qana qoımaı, eki eldiń arasyndaǵy alys-beristiń artýyna, eko­no­mıkalarynyń damýyna qosymsha serpin berdi. Búgingi kúni Dostyq – Alashańqaı temir jol ótkeli “Qazaqstan temir joly” UK” AQ-nyń áriptesteri – eki eldegi júk jóneltý­shi­ler men júk qabyldaýshylar úshin asa tıimdi tranzıttik dáliz bolyp tabylady. Dostyq stansasy – júk jiberýge ar­nal­ǵan shekaralyq ótkel. Onda júkterdi túsirip-tıeýmen qatar, ony suryptaý jumysy da at­qarylady. Stansada 12 taramdy joly bar suryp­taý dóńesi arqyly bir táýliktiń ishinde 2500 va­gonnan turatyn poıyzdardy jasaqtap, ta­ra­tý, suryptaý jumystary júzege asyrylady. Júkterdi basqa vagondarǵa aýystyryp tı­eý­diń 9 oryny bar. Onyń ekeýi jabyq va­gon­dardaǵy qorapty-oramaly bólshek júk­ter­ge, úsheýi ashyq jyljymaly quramdarǵa, ekeýi konteınerlik júkterge arnalǵan. Munda vagondardyń dońǵalaǵy 1520 mıllımetrlik tabanynan 1435 mıllımetrlik tar tabanǵa aýystyrylady. Táýligine 220 vagonnyń dońǵalaǵy aýystyrylady. Dostyq stansasyn jáne Aqtoǵaı – Dos­tyq temir jol telimin damytýdyń 2008-2011 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyna sáıkes “Qazaqstan temir joly” UK” AQ prezı­den­tiniń buıryǵymen stansadaǵy óńdeý jumysy men servıstik qyzmetterdi jandandyrýdyń is-jospary bekitilip, júzege asyrylý ústinde. Elektrmen qamtý ortalyǵyn jańǵyrtý, eki birdeı joltabandarynda qosymsha qabyldaý-jóneltý parkiniń qurylysyn júrgizý, júk aýystyratyn qosymsha oryn jasaý, Qytaı­dan keletin jumysshylarǵa arnap ákimshilik jáne turmystyq korpýs turǵyzý jáne basqa da jumystar osy sharalar aıasynda iske asy­rylýda. Belgilengen sharalardyń basym kóp­shiligi qazirdiń ózinde oryndalyp ta qoıdy. Jaqynda stansaǵa Qytaıdan qazirgi zamanǵy talaptarǵa saı keletin 15 manevrlik lokomotıv jetkizildi. 2009 jyldyń aıaǵynda biryńǵaı resimdeý zalynyń ashylý saltanaty ótkizildi. Ol ar­qy­ly kóliktik, veterınarlyq, fıtosanı­tar­­­lyq, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý beketiniń ótkizý jumystarynyń qujattan­dyrylýy jedeldetildi. Zalda aqparattyq sten­dide tasymaldaýdy resimdeý jáne taýar­dy alyp júrý qujattarynyń qozǵalys ba­rysy “onlaın” kestesi arqyly kórsetiledi.           Qa­zaqstanǵa tranzıttik el retinde Eýropa men Azııa memleketteriniń qyzyǵýshyly­ǵy­nyń artýyna baılanysty Qazaqstan Úki­me­tiniń qoldaýymen “QTJ” UK” AQ-tyń 2008-2012 jyldarǵa arnalǵan ınvestısııalyq baǵ­darlamasy túzildi. Onda Dostyq stansasyn odan ári damytý máselesine jetkilikti deń­geı­de nazar aýdarylǵan. Stansany damytý josparlarynda áleý­met­tik máselelerge de barynsha kóńil bó­lin­gen. Máselen ústimizdegi 2010 jyly Dostyq stansasynda úsh qabatty segiz úıden turatyn shaǵyn aýdannyń qurylysy aıaqtalǵan edi. Osy boıynsha ulttyq kompanııanyń pre­zıdenti Asqar Mamın 216 turǵynǵa turmysqa jaıly jańa páterlerdiń kiltin tabystady. Stansa turǵyndaryna aýa raıynyń qo­laısyzdyǵyna jáne eńbek jaǵdaıynyń aý­yr­lyǵyna baılanysty materıaldyq ótemaqy berilip turady. Sóıtip ejelgi Jibek jolyn jalǵaǵan Qy­taı men Qazaqstan arasyndaǵy dostyq jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyq máseleleri is júzinde kórinis taýyp, jan-jaqty óristeı tússe, buǵan temir jol salasynyń da qosyp otyrǵan úlesi zor deýge bolady. Sonyń ishin­de Dostyq stansasynyń eki el shekarasynda geografııalyq turǵydan qolaıly ornalasýy Qazaqstan aýmaǵy arqyly tranzıttik tasymaldyń tasqyndaı túsýine yqpal etýde. Osy rette Qorǵas-Jetigen temir jol je­lisiniń salynýy Dostyq stansasynyń ma­ńyzyn tómendetpeıtindigin aıtý paryz. Ma­mandardyń aıtýynsha, Dostyq stansasyn­daǵy tasymal kólemi 2020 jyly 20 mıllıon ton­naǵa jetedi dep josparlanyp otyr. Ál­em­dik ekonomıkalyq daǵdarys aýyrtpashy­lyǵy aıyǵa qoımaǵan 2009 jyldyń ózinde Dostyq stansasy arqyly tasymaldanǵan júk kólemi rekordtyq kórsetkish – 15,5 mln. tonnaǵa deıin jetýi osy jospardyń naq­tylyǵyn aldyn ala dáleldeı túskendeı boldy. Búginde shekaralyq stansadan ótetin júkter kólemi Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin tranzıttik tasymaldyń 20 paıyzdan astamyn quraıdy. Saltanatty basqosýda sóz alǵan “QTJ” UK” AQ-tyń Personaldy basqarý jáne áleýmettik máseleler jónindegi vıse-prezıdenti Ashat Akchýrın atalǵan temir jol jelileri men Dostyq stansasyndaǵy búgingi qol jetkizilgen jetistikter Qazaqstan men Qytaı memleket basshylarynyń kóregen saıasatynyń jemisi ekendigin atap kórsetti. Onyń aıtýynsha osydan jıyrma jyl buryn stansada nebári 56 ǵana temirjolshy bolsa, búginde olardyń qatary segiz myńǵa jýyq­taǵan. Mine, osy bir sanynyń ózinen-aq kóptegen jaıtty ańǵarýǵa bolatyndaı. Almaty temir jol bólimshesiniń dırek­to­ry Baýyrjan Orynbasarov bıyl Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy júk tasymalynyń kólemin 16 mln. tonnaǵa jetkizý kózdelip otyrǵandyǵyn jetkizdi. Táýelsiz memlekettiń alǵashqy Kólik mı­nıs­tri bolyp jumys istegen temir jol sa­lasynyń ardageri Nyǵmetjan Esenǵarın óz sózinde búginde Qytaıdan Eýropaǵa, Reseıge jy­lyna 3 mln. tonna tranzıttik júk jó­nel­tiletindigin, endi ony 20 mıllıon tonnaǵa jet­kizýdiń joldary qarastyrylyp jat­qandyǵyn aıtyp ótti. Qytaı delegasııasyn bastap kelgen QHR temir jol mınıstrliginiń halyqaralyq qa­tynastar departamenti dırektorynyń oryn­ba­sary Sýn Lıshı, halyqaralyq qatynastar de­par­tamentiniń bólim bastyǵy Van Lıanbın, Úrimshi temir joly, Soltústik-Sınszıan temir jol kompanııasynyń ókilderi eki el ara­syn­daǵy yntymaqtastyqtyń burynǵydan da joǵary qarqynmen damıtyndyǵyna senim bildirdi. Saltanatty rásimnen soń Dostyq stan­sasynyń qalyptasýyna súbeli úles qosqan temirjolshylar “Adal eńbegi úshin”, “Dostyq –Alashańqaı shekaralyq ótkeliniń 20 jyldyǵy” mereıtoılyq keýde belgilerimen marapattaldy. Qazaqstannyń óner juldyzdary kúshimen qoıylǵan konserttik baǵdarlama kópshilik kóńilinen shyqty. Jońǵar qaqpasynyń ótinde, Alataýdyń shetinde ornalasqan Dostyq shekaralyq stan­sasy turǵyndarynyń esinde saqtalatyn mańyzdy shara mine, osylaısha saltanatty jaǵdaıda dúrkirep ótti. Ol Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ekonomıkalyq qarym-qatynastyń jyldan jylǵa qarqynmen damyp kele jatqandyǵyn dáleldep berdi. Suńǵat ÁLIPBAI.