Dúbirge toly dúnıe

Saılaý Qyrǵyzdardy biriktirse jaqsy Qyrǵyzstanda parlament saılaýy 10 qazanǵa belgilendi. Bul saılaýdyń qyrǵyz aǵaıyndar úshin mańyzy zor. Eń aldymen el parlamenttik joldy qalaǵan soń, negizgi bıliktiń negizi osy saılaýda qalanady. Sonan soń alaýyz aǵaıynnyń basy birikse eken deısiń. Birlik – ýáj­ge toqtaıtyn jerde. Qyrǵyz aǵaı­yndarda áz­irge sol ýájge toq­taý bolmaı tur. Búgingi dos­tar erteń bitis­pes qarsylas bolyp shyǵa keletini jaman. Bar úmit – saılaýda. Qyrǵyz aǵaıyndar ýájge toqtap, qyrqysýymyz jeter­lik boldy ǵoı, endi myna saılaýdy ádil ótkizeıik te, jeńgenimiz tizgin ustap, basqamyz sonyń aıtqanyna kóneıik dese, is ońalary anyq. Saıası oıynnan mezi bolǵan buqara halyq, árıne, sony qalaıdy. Qyrǵyz elinde ne kóp, partııa kóp. Qazir onda 148 partııa tir­kel­gen eken. Ústimizdegi sáýir tóń­kerisinen keıin jańadan 28 partııa tirkelipti. Osy partııalarǵa baı­lanysty eldiń qazirgi ýaqytsha prezıdenti Roza Otýnbaevanyń myna bir sózi naqylǵa aınalǵan­daı bolyp tur: “Parlamentte par­tııalardyń kóp bolǵany jaqsy. Árıne, ol – sapyrylys, sóıtse de, sol sapyrylystyń kóshede emes, osynda bolǵany jaqsy”. Sol kóp partııanyń saılaýǵa qanshasy qatysatyny belgisiz. Ázirge 57-si tirkelipti. Budan bu­rynǵy parlament saılaýyna 12-aq partııa qatysqan. Sodan oryn alǵany odan da az. Bıyl da odan kóp bola qoımas. Biraq osy saı­laý­daǵy bir jańalyqty atap aıt­qan jón. Munda bir partııa par­lamenttegi 120 orynnyń 65-nen artyq ala almaıdy. Tipti 90 paıyz daýys jınasa da, sodan aspaıdy. Qalǵan 55 oryndy basqa partııa­lar bólisedi. Bul biraz partııanyń múm­kindigin arttyrýmen qatar, par­lamentte oppozısııaǵa jol ashady. Al qaı partııanyń qandaı múmkindigi bar degende, sarapshy­lar burynǵy oppozısııadaǵy “Ata meken”, Qyrǵyzstannyń sosıal-demokratııalyq partııasy jáne “Aqshumqar” partııasyn ataıdy. Bulardy qazirgi ýaqytsha úkimetke múshe bolǵan О́mirbek Tekebaev, Almazbek Atanbaev jáne Temir Sarıev bas­qa­ra­dy. Parlament­tegi oryndardy negizinen osy­lar bólisse ke­rek. Keshegi sáý­ir tóń­kerisi kezin­de odaqtasqan bul partııa­lar­dyń arasynda qazir ózara kıkil­jiń bar, ony ýa­qyt­sha úki­metke op­po­zısııa bolǵan par­tııalar paı­dalanýy ábden múmkin. Alǵashynda partııa kósem­deri bir-biri­miz­di jamandamaı­yq, baǵdarlamalarymyzdy aıtyp, adal kúreseıik dese de, qazir tar­tystyń qatal da shıelenisti bo­latyny ańǵarylyp otyr. Birin-biri jamandaý, áshkereleý bas­ta­lyp ketti. “Ata meken” partııasy Ýkraınanyń sosıal-demokrat­tarynyń baǵdarlamasyn urlap alǵan degen sóz shyqty. Biraq negizgi másele daýys berýdi qalaı uıymdastyrýda bolmaq. Osy jerde kúres emes-aý, na­ǵyz aıqas bastalyp ketti. Alǵa­shynda jurt turǵan jerinde daýys beredi dep kelisilse, sońǵy sátte pre­zıdent Roza Otýnbaevanyń jar­­lyǵymen tirkelgen jerde daý­ys berý tártibi engizildi. Buǵan ýa­qyt­sha úkimet basshysynyń oryn­basary О́mirbek Tekebaev birden qarsy shyǵyp, tipti eshqandaı ádepke syımaıtyn áreketke bardy. Ol prezıdent jarlyǵyn úkimet májilisinde jyrtyp tastap qana qoımaı, prezıdent ákim­shi­liginiń jetekshisi Edil Qaptaǵa­evtyń betine laqtyryp jiberdi. Bul bılik basyndaǵylardyń arasynda úlken alaýyzdyq baryn, ol bara-bara qatty ýshyǵyp ketetinin ańǵartady. Tekebaev daýys berýdiń bul tár­tibine nege qarsy degende, ol jer­gilikti bıliktegi óz adamdary arqyly daýys berýge yqpal jasaý múm­kin­diginen aıyrylýy yqtımal. Soǵan ashynǵan ol ádepti jyıyp qoıyp, buzyqtyqtan da taıynbaı­tynyn kórsetti. Mundaı adamdar bı­­likke barsa, el taǵdyry ne bolmaq? Taǵy bir shoshynarlyq jaı: partııalyq kúrestiń qarýly kúres­ke aınalyp ketý qaýpi bar. Qazir negizgi partııalardyń, olardyń kósemderiniń janynda qarýly jasaqtar bar, elde qarý kóp degen sóz aıtylady. Bul jaqsylyqqa aparmaıtyny anyq. Parlament saılaýy qyrǵyz aǵaıyndarǵa úlken syn bolǵaly tur. Súrinbeı ótse eken deıik. Reseıde bir ǵana prezıdent bolýǵa tıis Qazir Reseıdegi úlken áńgimeniń biri el aımaqtary bas­shylary qyzmetiniń ataýyn bir izge túsirý týraly bolyp otyr. Kóp sózdiń túıini: “prezıdent” ataýy tek el bas­shysyna ǵana berilýi tıis te, aımaq basshylary basqasha atalýy kerek. Alǵashynda munda tur­ǵan ne bar, qalaı atalsa da báribir emes pe deýshiler kóp bolǵa­ny­men, keıinirek jurt pi­kiri kóbeıgennen keıin onyń aıtarlyqtaı asta­ry barlyǵy ańǵarylyp keledi. Bul másele Che­shen­stannyń basshysy Ramzan Qadyrovtyń kezdeısoq aıta salǵan pikiri emes, bıliktiń jo­ǵary eshalonynda oılas­tyrylǵan áńgime ekeni aıqyndala bastady. Alǵashqylardyń biri bolyp eldiń jetekshi partııasy “Edınaıa Rossııa” ún qatty. Onyń parla­ment­tik fraksııasy Reseı Fede­rasııasy nysandary basshylary men zań shyǵarýshy organdarynyń atyn bir izge salý týraly zańdy qoldap daýys beremiz dedi. Olar kópshilik daýysqa ıe, basqalar qarsy bolsa da, bul zań qabyldanady degen sóz. “Mundaı usynys qoldaýǵa laı­yq” – deıdi Memdýma vıse-spı­keri, “Edınaıa Rossııa” par­tııa­sy bas ke­ńe­si alqasynyń hatshysy Vıa­cheslav Vo­lodın. Bul usynysty qol­daý­shy­lardyń arasynda belgili saıasatta­nýshylar, kósemsózshiler, belgili qaıratkerler bar. Reseıde prezıdent ataýy bir-aq adamǵa, dál qazir Medvedevke ǵana berilýi tıis. Al qazir bul elde 13 prezıdent bar eken. Munyń bári 1991 jyldan bas­tal­ǵan. Mıhaıl Gorbachev pen Bo­rıs Elsın ózderin prezıdent dep atatqan soń, ony Tatarstannyń Jo­ǵarǵy keńesiniń tóraǵasy Mın­tımer Shaımıev ilip alyp ketip edi, basqalar da qostaı jónelgen. Bul ataýǵa baılanysty ol basqar­ǵan nysannyń mártebesi de bir­sha­ma ózgeredi, belgili dárejede onyń egemendigi kórinedi. Ol eldiń ob­lys, ólke sııaqty tikeleı ákim­shi­lik bir bóligi ǵana emes, etnostyq sıpaty bar qurylym ekeni ańǵa­ry­lady. Soǵan oraı óziniń azyn-aýlaq bolsa da ereksheligi bolýǵa tıis. Reseılikterdi, onyń bıligin sho­shyndyratyn da, Qadyrovtyń “usy­nysyn” qulshyna qoldatatyn da sol azyn-aýlaq erek­she­lik, bo­lar-bolmas ege­mendik. Ony bireýler as­tarlap aıtsa, endi bi­reý­ler ashyq aıtady. “Pre­zı­dent” ata­ýy­nan bas tar­týdyń da sáti endi týyp otyr. Ony sonaý 90-shy jyldardan arqalap kele jatqan Mın­tımer Sha­ımı­ev pen Mur­taza Rahımov­tyń kezinde sóz etýge bol­mas edi. Olar bul ataýdan bas tartpasa, olarmen daýla­syp jatý da yńǵaısyz. Al olardyń ornyn basqandardyń aýzyn ashpasy anyq. Qadyrovtyń bul ataýdan óziniń piri sanalatyn Pýtınniń prezıdenttigi kezinde bas tartpaı, búgin “aqyly kirýiniń” máni sonda. Bul pikirdi “Izvestııa” gazeti aı­typ otyr. Tipti budan da te­reńdetip, qattyraq aıtady. Jırı­novskııdiń sandyraqtary sııaqty. “Iá, eshqandaı bashkortstandar, saha-ıakýtııalar, ıngýshetııalar já­ne adygeıler kerek emes. Eshqan­daı da tıtýldy ulttyq respýblı­ka­lardyń keregi joq, eger ulttyq sı­paty bolsa, toponımdik element úshin ǵana alýǵa bolar, tipti ol naqty kúsh bolǵan kúnde de. Ýfa oblysy, Lena ólkesi, Tersk okrýgi – etnıkalyq klandar emes, adam­dar ómir súretin aımaqtar osylaı atalýǵa tıis”. Odan ári oqýdyń ózi qıyn. Ulttyq-aımaqtyq qury­lym­dar Reseıdiń memlekettiginiń basty qaýpi degen oı negizdeledi. Qısynǵa qaraǵanda, búgin bul el­degi etnıkalyq nysandar basshy­la­ry qyzmetiniń ataýy ózgerse, er­teń sol nysandardyń ataýy da óz­gerýine negiz qalanyp jatqandaı. Reseıde búgingi kúni 21 respýb­lı­ka bar, onyń 13-iniń basshysy “prezıdent” dep atalady. Endi on­yń barlyǵy da basqasha atalatyny kúmánsiz. О́ıtkeni, olardyń Re­seı­deı uly derjavanyń basshysymen birdeı atalýǵa quqy joq. RF Saıa­sat jáne memlekettik quqyq ınstı­týtynyń dırektory, RF Qoǵamdyq palatasynyń múshesi Vıtalıı Ivanovtyń pikirinshe, bul elde tek bir prezıdent bolýǵa tıis. Tek bireý ǵana. Áıtpese, uıat bolatyn kórinedi. Mamadııar JAQYP.