Bıylǵy jyly qoǵam jáne mádenıet qaıratkeri, ádebıet synshysy, Alashtyń ardaqty azamaty Ilııas Omarovtyń ómirden ozǵanyna 40 jyl boldy. Zamanalar kóshinde ýaqyt qansha zymyrap ótse de halqyna etken qyzmetimen jurtynyń jadynan óshpeıtin esimder bar. Solardyń biri Ilııas Omarov edi.
Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjan, Júsipbek syndy ótken ǵasyrdyń basynda ómir súrgen Alash asyldaryn aıtpaǵanda, bergi zamandaǵy Ilııas Omarov, О́zbekáli Jánibekovterdi kórmegen tutastaı birneshe jańa býyn búginde qalyptasyp úlgerdi. Olar ultyna qaltqysyz, bar jan-tánimen adal qyzmet etken osy qaıratkerler týrasynda ne biledi, osy kezeńniń perzenti meniń ózim ne bilemin degen saýal tóńireginde biraz oılandym. Bizdiń tanýymyz olar jaıynda jazylǵan maqalalar men estelikterden, ózderiniń artynda qaldyrǵan eńbekterimen tanysýdan turady eken. Endeshe, Ilııas Omarov jaıynda ózim bilgenimdi onyń kózin kórgen tustastary barynda aıtyp berýge tyrysaıyn.
Bir qaraǵanda, apyr-aý, kórmegen adam týrasynda qalaı jazbaqshy degen de saýal týyndaýyn joqqa shyǵarmaımyn. Biraq, osy tulǵany jazý arqyly, eger halqyńa qyzmet ete bilseń, seni keler býyn umytpaıdy eken-aý ómirden ketsem de, tanymaıtyn urpaq ókili de elep-eskerip, eskerip emes-aý, qurmettep esine alady eken-aý degen oı zamandastaryma jetse degen tilegim de bar ekenin jasyrǵym kelmeıdi.
Stalındik repressııa máshınesi aınalǵanda GÝLAG lageriniń tutqyny, keıin bosaǵan soń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń rejısseri bolǵan, kórnekti rejısser Natalıa Sas óziniń “Meniń ómirimniń novellasy” atty kitabynda: “Ilııas Omarulymen 15 mınót sóıleskennen keıin men bar qazaqty birden jaqsy kórip kettim. Onyń joǵary mádenıettiligi, izeti, suhbattasýshysyna degen qurmeti, meniń Qazaqstanǵa kelýimniń osynda shyǵarmashylyq paıda ákeletinine degen senimi qandaı!” dep Ilııas Omarulymen alǵashqy kezdesýi týrasynda rııasyz taza peıilin, ol kisige degen úlken qurmetin jetkizgen eken. Al 1967 jyldyń 3 maýsymynda jazýshy Iýrıı Kazakov: “Qymbatty Ilııas Omaruly! Ábdijámil Núrpeıisovten jańa qyzmetke taǵaıyndalǵanyńyzdy estidim, sizdi shyn júrekten quttyqtaımyn. Jáne sonymen qatar qazaq mádenıetin de quttyqtaǵym keledi, áıtpese, mádenıet mınıstrlikteriniń barlyǵy birdeı mádenıetti mınıstrlerimen maqtana almaıdy. Qazaq dostarym úshin keremet qýanyshtymyn, jáne ózimniń qazaq emestigime ókinip qalǵandaımyn...” dep jazady.
Ilııas Omarovty ómir boıyna qadirlep ótken jandardyń biri Ǵabıt Músirepov bolypty. Arqaly aqyn Ǵafý Qaıyrbekov Ile aǵań qaıtys bolǵanda Ǵabeńniń qatty egilgenin “Egizimniń syńary edi, men sodan aıyrylyp turmyn”, – degende denesi qozǵalaqtap, qısaıyp baryp áreń túzelgenin jazypty. “Men Ǵabeńniń qasynda júrip, oǵan birneshe jaqyn adamnyń qazasyn kórdim, biraq mundaı esh ýaqytta egilgen emes edi. Minberden ony súıesip túsiristim de, bir kóleńkeli terektiń túbine kelip otyrdyq... “Bul – qazaqtaǵy altaýdyń bireýi edi, ózgesin aıtýǵa bolmaıdy, eshkim suramaıdy da” dep maǵan nemese mańaıyndaǵylarǵa emes, áldeqandaı kózge kórinbegen bireýge aıtqandaı, ózimen ózi sóılegendeı keıipke túsip edi. Keıin kóp ýaqyt ótkende baryp, Ǵabeńnen suraǵanymda, aqyl emes, jaı jobalap qana ańǵarý esebinde bylaı dep edi deıdi.
– Sen jumyrtqanyń ishindegi sary ýyzdy bilesiń ǵoı, myna ulttyń, halyqtyń ózi de bir tuqym bolsa, sonyń da ýyzy bolady. Ol turǵanda eshbir ult qurymaq emes. Ol ýyzdy az ǵana adamdar quraıdy. Ony tiri pendege bildirmeıdi, ol qudaıdan basqa eshkim biletin nárse emes. Olar endi rý, jer, aýyl degenderdi qozǵamaıdy, bul ózin-ózi saqtaýdyń eń joǵary túrine jatady. Olardyń túpkilikti esimi ne tizimi bolmaıdy, biri ólse, bireýi týyp, almasyp jatady, – dep tuspaldap qana ańǵartqan edi. Jáne óziniń oǵan qosyla almaıtynyn bildirgen edi...” – deıdi Ǵafań.
Al Ǵabıt Músirepov óz esteliginde Ilııas Omarovtyń jıyrma jasynan bastap qoǵamdyq isterge belsene aralasyp, eki ret mınıstr, eki oblystyq, eki ret ólkelik partııa komıtetteriniń hatshysy bolǵanyn aıta kelip: “Ol otyrǵan ornyna qaraı úlken de, kishi de kóringen emes. Qaıda da jaýapker, qaıda da isker, qaıda da zamanymyzdyń úlken qaıratkeri, qadirli azamat qalpynan ózgermeı tanylatyn. Oryn ony kórkeıtpeıtin. Oryndy ol kórkeıtetin. Ilııas bir orynnan ekinshi orynǵa aýysqanda istes bolǵan adamdary qushaqtasyp qoshtasatyn da, baratyn jeriniń adamdary qushaǵyn jaıyp qarsy alatyn. Esh ýaqytta eshbir qyzmette Ilııastyń artynan ósek-aıań, jábir-japa, syqaq-kelemej ere júrmeıtin edi. Aıtqanyn oryndamaı qutylar boıtasa izdemeıdi, ýádesin paryz-qaryzsyz oryndap tynady. Eshkimnen alǵys ta kútpeıdi, eshkim oǵan qaryzdar da emes. Qaıta alǵys aıta bastasań, qysylyp qalady. Marqum Ilııas Omarov osyndaı azamat edi” dep jazsa, endi birde “Tazalyqtan ǵana, baýyrmaldyqtan ǵana, aınymas-buljymas meıirimdilikten ǵana jaralǵandaı, azamat aryna – adamgershilikke, ádiletke, joldastyqqa, dostyqqa kir juqtyrmaı ótken bir adam Ilııastaı-aq bolar... Úlken qatarynda kishi emes, kishi qatarynda úlken emes bir ǵajap jan edi-aý!” depti.
Kózi tirisinde qazaqtyń marqasqalarymen qımas dos bolǵan Omarovtyń endi bir qymbaty – Baýkeń – Baýyrjan Momyshuly bolypty. Birde Baýkeńniń sózderin aýyrsynǵan bir qurdasy Ile aǵaǵa: – Dosysyń ǵoı, minezin jóndeseńshi, – deıdi. – Osy minez joıylǵan kúni senderge Baýyrjan da joq degen sonda Omarov. Al Baýkeń bolsa, 1962 jyldyń 19 jeltoqsanynda “Artymyzda Moskva” atty kitabyna “Aı em gled tý sı ıý! Aı laık ıý verı match! Bul shyndyq. О́mirden jasy kishi buryn óte me, jasy úlken buryn óte me, bul bizdiń quzyretimizdegi sharýa emes. Biraq meniń seniń artyńda qalǵym kelmeıdi!” dep jazǵan tileginiń astarynda qımastyq pen azamattyń qadirine jetken qanshama kisilik jatyr deseńizshi!
Ilııas Omarovtyń adamgershilik kelbetinde búgingi qoǵam bıikke kóterip otyrǵan demokratııa men bıik mádenıet jatyr. Ol mańaıyndaǵy adamdardyń barlyǵyna, meıli ol qyzmettes pe, óz týysy, otbasynyń adamy ma, álde elge paıdasy tıedi deıtin zııaly qaýymnyń bir ókili me, báribir ol eshkimdi bólip-jarmaı barlyǵyna birkelki janynyń jylylyǵyn sebelepti. Jaqyndary da: onyń kóńil kúıiniń ózgeristerin baıqaý múmkin emes bolatyn. О́ıtkeni, ol mańaıyndaǵy adamdardyń kóńiline bir kirbiń túsirgisi kelmeıtin, esesine ol adamdardy árkez tyńdaýǵa, kómek berýge, qolushyn sozýǵa únemi ázir bolatyn. Ol qarapaıym eńbek adamy ma, bıik mansap ıesi me, orden alǵan úlken marapat ıesi me, ataqty ǵalym ba, áńgimesin, aıtar oıyn aıaǵyna deıin tyńdaıtyn jáne otbasynda osy qalybynan aınymaǵan deıdi. Zaıyby Gúlshat Muhamedsaqıqyzy “Erimmen otyz bes jyl otasqanda qabaq shytysqan birde-bir kúnimiz bolmady, ol – tunyp turǵan jaqsylyqtan jaralǵan adam edi, nesin aıtasyń, tek ómirden erterek ketti”, dese, “Adamgershiliginiń iriligi ǵoı, Ilııas ózinen góri ózgeniń qýanyshy men baqytyn kóbirek qasterleıtin. Dostyń, joldastyń jetistigin kórse, balasha qýanatyn, jany jaınap, jaıqalyp ketetin”, dep jazady kezinde QazUÝ rektory bolǵan taǵy bir dosy ǵalym Asqar Zakarın.
Aıtqandaı, Ile aǵańnyń ómirlik jarymen qosylýy da onyń sol jas keziniń ózinde adamgershilik qalybynan aınymaǵanyn kórsetedi. Ash-jalańash júrip, Tashkenttegi Ortaazııalyq memlekettik ýnıversıtetti bitirgen soń Qyzylordadaǵy saýda tehnıkýmyna dırektor bolyp kelgen Ilııas Omarov birinshi gıldııaly kópestiń, ıaǵnı tap jaýynyń qyzy Gúlshatty unatady. Eki jas úılenetin bolady. Biraq ta onyń bul isi “qyraǵy” partııa nazarynan tys qalmaıdy. Ile aǵa sol joly partııa bıletimen qoshtasqan, biraq tańdap qosylǵan jaryna adaldyǵynan aınymapty.
Taǵdyr onyń adaldyǵyn, aınymastyǵyn munan keıin de talaı ret synǵa salǵan eken. Sondaı aýyr syn oǵan 1940 jyldary Qazaqstan KP-nyń ıdeologııalyq hatshysy kezinde tóngen edi. I. Omarov Ermuhan Bekmahanov jazǵan “Qazaq SSR tarıhy” atty eki tomdyq irgeli eńbektiń redaktory bolyp, kitap jaryq kóredi. 1949 jyldyń 11 qazanynda Máskeýden ataqty akademık Anna Pankratovadan hat keledi. (Ol hat kúni búginge deıin Ortalyq memlekettik arhıvte saqtaýly.) “Tarıhshylar arasynda keıbireýlerdiń qazaq tarıhyn kemsitkisi keletini bar. Nege grýzın patshasy men ózbek hany dál qazaqtardaǵydaı jaǵdaıda ozyq oıly bolyp esepteledi de, al qazaqtar Abylaı men Kenesaryǵa nege kúıe jaǵýy tıis? Men qazaq tarıhyndaǵy kórnekti qaıratkerlerge keri tarıhı baǵa berý jolyna túse almaımyn. Onyń ústine ondaı synshylar ózderiniń jasaǵan qorytyndy túıinderin eshqandaı tarıhı qujatpen, derekpen dáıektemeıdi”, – deıdi ol. О́zi qurmet tutatyn ǵalymnyń haty Ilııas Omarovty qatty qýandyrady. Ony Jumabaı Shaıahmetovke kórsetedi. Alaıda eki jyl óter-ótpeste qazaq ultshyldyǵy jaıynda áńgime qozǵalyp, óreskel saıası qatelik jibergen Ermuhan Bekmahanov pen Bek Súleımenov “halyq jaýlarynyń” qamytyn kıip, lagerge aıdalady. Bekmahanovtyń Pankratova men Omarovty qaralaýǵa barmaı, qıyndyqty qaıyspaı kóterip, tutqyn tatar dámdi tatyp, áıteýir keıin aman-esen elge oralǵany aıan.
Biraq osyǵan qaramastan, Qazaqstan KP bıýrosynda QKP hatshysy I.Omarovtyń jibergen qateligi týrasynda másele kóteriletin bolady. Sonda Jumabaı Shaıahmetov Ilııas Omarulyna Máskeýden Stalınge óte jaqyn senimdi adamnyń qońyraý shalǵanyn, onyń Omarovtyń tarıhshy bolmaǵandyqtan Pankratovadaı irgeli ǵalymnyń jeteginde kettim dep aıtýyn al Pankratovadaı álemge aty belgili ári Stalınmen sonaý Azamat soǵysy jyldarynan tanys, 1946 jyly Stalındik syılyq alǵan ǵalymǵa eshteńe bolmaıtyndyqtan basyn arashalaǵany jón degen áńgime aıtylady. Alǵashynda tańdanǵandyqtan únsiz qalǵan Ilııas Omaruly artynsha óziniń ondaı satqyndyqqa bara almaıtyndyǵyn aıtady. Bir kúnnen keıin bolǵan QKPOK bıýrosynda qazaq ultshyldyǵy synalyp, Abylaı, Kenesary atyna bes batpan qara kúıe jaǵylady. Sóz kezegi Ilııas Omarovqa kelgende ol óziniń Bekmahanovty tarıhı faktilerge adal da kásibı tarıhshy dep biletinin, al oǵan kiná taqqandardyń jalǵan ǵylymı uǵymdarmen adasýshylar dep paıymdaıtynyn aıtady. Osydan keıin bıýroda naǵyz ý-shý bolyp, aıaǵy Omarovtyń qyzmetten ketýi týraly sheshim qabyldanady.
Shyn dostar synalyp, kúni úshin júrgenderdiń taıyp ketetin kezeńi jetip, Ile aǵań bir jyl úıde otyrady. Tipti, qatań repressııalyq sharalar da qabyldanýy múmkin edi. Sol kezeńde qasynan tabylǵan Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Temirbaı Darqanbaev, Májiken Býtın, Ámir Erjanov, Asqar Zakarın, Bólebaı Isabekov, Nıkolaı Anov, Evgenıı Brýsılovskıı, Maksım Zverev, Ahmet Ádilov, Dmıtrıı Snegın, Serke Qojamqulov, Rahymjan Baımoldın, Qadyr Qonaqov, Rahymjan Mýsın Ileǵańnyń kóńiline qaıaý túsirmeýge tyrysypty.
Omarovtyń adamgershiliginiń taǵy bir kórinisi – keıin ózine syrt bergenderdiń, onyń ishinde bıýroda partbıletin tapsyrýdy aıtqan adamdy keshirýi. Otbasyndaǵylar men janashyr dostary: “Nege, ózińe jamandyq jasaǵan adamnyń ózin keshire beresiń?” degende: “Adamdar– zamannyń quly, ol emes, buǵan osyndaı júıeniń ózi kináli. Barlyǵyn halyq kórip otyr. Al jibergen qatelikti keshirý – erdiń isi”, – dep óziniń taǵy da Ilııas Omarov ekendigin tanytqan.
О́mirde Ilekeńniń aldyna baryp, bolmasa oǵan hat jazyp, ózderiniń basyndaǵy muń-muqtajdaryn aıtyp úlken júrekti azamattyń sharapatyn kórgender qanshama deseńizshi. Jalań sóz bolmasyn degen nıetpen bir-eki mysal keltireıik. Birde Joǵarǵy Keńestiń depýtaty I. Omarovqa Almaty oblysynyń Uzynaǵash aýylynyń turǵyny Hasan Aýshev aqsaqaldan ótinish hat túsedi. Onda aqsaqal óziniń 1919 jylǵy Azamat soǵysyna qatysyp, denıkınshilermen soǵysqan ardager ekenin, qazirgi kúni kempiri Patımat ekeýiniń esiginiń aldyndaǵy baqshasynyń ónimimen ǵana kúneltetinin, al osy oblystyń Shelek aýdanynda turatyn balasy Beslanǵa (Rýslan Aýshevtyń ákesi) aýdan aýmaǵynan shyǵýyna ruqsat etilmeýine baılanysty qıyndyq kórip otyrǵandaryn jazady. Osydan keıin Hasan qart zeınetaqysyn alyp, balasy Beslan qasyna kóship keledi.
Al Ǵafý Qaıyrbekovtiń esteliginde keltirilgen myna bir mysal da artyqtyq ete qoımas deımin. 1962 jyly “Qazaq ádebıeti” gazetindegi qyzmetinen ketip, úıde otyryńqyrap qalǵan Ǵafańa qadirlesi Bólebaı Isabekov telefon soǵyp: “Sen myna jaǵdaıyńdy aıtyp Ilekeńe barsaıshy, saǵan qarap otyrǵan qyrýar adam bar, jumyssyz qıyn ǵoı”, – deıdi. Oǵan Ǵafań qazir ol kisiniń ózi de jumystan shetteńkirep júr ǵoı jáne aralas-quralastyǵym joq deıdi. Sonda: “Birinshiden, – dedi Bólekeń, – Ilekeń seni biledi eken. Men ol kisimen joldas, dos adammyn, bir áńgimede baıqaǵanmyn, ekinshiden, – dedi endi nyǵarlaı sóılep, – esińde bolsyn, shyraǵym, Ilııas Omarov degen kisi qaı jerde, qaı qyzmette otyrsa da – báribir Ilııas. Ony búkil qazaq ıntellıgensııasy syılaıdy, qurmetteıdi. Jáı qyzmet aty bolmasa, ol kisi otyrǵan jerdiń bári bıik, umytpaǵaısyń, degen soń Ilekeńe barǵanyn, ol kisiniń Nurymbek Jandildınge kirgizdirip, sharýasynyń oń sheshilgenin aıtady.
1953 jyly Ilııas Omarov Máskeýdegi Joǵary partııa mektebinde oqıdy. Sondaǵy ustazdar tyńdaýshynyń bilimdiligine, oıynyń tereńdigine, eńbekqorlyǵy men ádebıetpen jumys jasaý qabiletine tań-tamasha qalady. Joǵarǵy partııa mektebindegi eki jyldyń ishinde Máskeýdegi zııaly ortany aýzyna qaratqan I.Omarov oqýdy “óte jaqsy” degen baǵamen aıaqtaıdy. Endi ony Soltústik Qazaqstan obkomyna birinshi hatshy etip jiberedi. Munda Ile aǵańnyń arqasynda umyt bola bastaǵan aıtys óneri qolǵa alynady. Ol oblys basshysynyń kúndelikti qym-qýyt tirliginiń arasynda “Kitap – mádenıettiń qýatty quraly”, “Eski mura jańa mazmunda” degen syndy halyqtyń rýhanı ómirine qajet máseleler týrasynda oı tolǵap, maqalalar jazady.
Soltústik Qazaqstandy basqarǵan 5 jyldan keıin Almatyǵa oralyp, 1 jyl Mınıstrler Keńesinde jumys jasap, onan memlekettik Basjosparlaý basshysynyń orynbasary, keıin birinshi orynbasary bolady. Sol jyldary Ileǵa jazǵan bir hatqa úńileıikshi. “Qurmetti Qaınekeı! Qaptaǵan sıfrlardyń arasynan keıde moınymyz kóterilse, eriksiz kózimiz ádebıetke túsedi... Súreńsiz, súzekten turǵandaı júdeý, ash mysyqtaı aryq óleńderdi kórgende júregiń aınıdy. Uıqas júıesimen qurastyrylǵan, ilingen birdemeler. Asyl tastaı jarqyrap turatyn óleńder de kezdesip qalady. Ondaı kezde óziń jazǵannan kem qýanbaısyń. О́zim Altaıdy jaqsy kóretin bolǵan soń “Altaı aıasy” degen óleńińdi zeıin qoıyp oqyp edim. Ár jerinen astyn syzyp, “bıýrokrattyǵymyzǵa” salyp buryshtama jazyp qoıyp edim... Mende jaı jata bergende ne qajet bar dep, osy úzindini ózińe jiberip otyrmyn. Meniń barlyq baǵam – buryshtamada aıtqanym. “Jol túsip aralasań Altaı mańyn, /Kóresiń tarlan taýdyń qartaıǵanyn,/ Tentek jel, doly nóser ájim salǵan,/ Jartastyń tynyǵýǵa jantaıǵanyn./ Minekı, tarıhı shyndyq, kórkem teńeýler osylaı jymdasýy kerek. Sonda ǵana óleń poezııaǵa aınalmaq, poezııa qory baıymaq. Tek poezııanyń qaryshy mol bolǵanda ǵana bir aýyz óleń men shaǵyn romandyq ómirdi berýge bolady. Artyq ketse de aıtaıyn: osy tórt aýyz óleń – ádebıet tabysyna laıyqty syı. Avtordyń ózi qıyp alyp qoıǵanynan, oqýshynyń qıyp alyp avtorǵa jibergen úzindisi qymbatyraq bola ma dep otyrmyn”, – dep aqyn Qaınekeı Jarmaǵambetovke hat jazyp jiberipti.
О́zi aıtqandaı, qaptaǵan sıfrlamen jumys jasaǵan jyldary ol kisige birde Qazaqstan komsomoly OK birinshi hatshysy О́zbekáli Jánibekov elimizdegi klýbtar máselesimen aldyna barady. Sonda Ileǵa: “Birlesip qımyldasaq, klýb salyna jatar. Degenmen, meniń saǵan aıtar basqa bir tilegim bar. Qazir ádebıetke Oljas Súleımenov, Tumanbaı Moldaǵalıev, Sáken Júnisov sekildi jastar kelipti. Eger men birdeńe túsinetin bolsam, bolashaqta ádebıettiń qulaǵyn ustaıtyn osylar bolady. Meniń jaǵdaıymda ádebıet máselelerine aralasa bergenimdi bireý túsinse, bireý túsine bermeıdi. Sen osylarǵa qamqorshy bolsań bolar edi”, degendi aıtady. “Abzal aǵanyń tapsyrmasyn alyp, biz jas ádebıetshilermen tikeleı aınalysa bastadyq”, dep jazypty óz esteliginde О́zaǵa.
Osy jyldardaǵy Ilekeńniń atqarǵan jumysy jaıly belgili ekonomıst Jarysbek Ábýtalypov ol kisi elimizdegi ekonomıkalyq reformanyń bastaýynda turyp edi. Omarovtyń bastamasymen ekonomıkalyq zertteý ınstıtýty ashylyp, al ortalyq apparatta jańa jobalaý ádistemeleri bólimi ashyldy. Sol jyldary Ile aǵa “Endi bir 20 jyldan keıin KSRO-ny aýyr ekonomıkalyq soqqylar kútip tur. Uzaqqa sozylatyn osy ekonomıkalyq daǵdarys alyp derjavanyń bolashaǵyna qaýip tóndirmek. Adamzattyń damýy ortaq dıalektıkalyq spıralǵa negizdelgen, al Stalın osy spıraldy zorlyqpen túzedi. Bul 20-30 jyldyń ishindegi qysqa merzimge ǵana júrmek, al ári qaraı zańdylyq ózin kúshtep ózgertýge jol bermeıdi”, degen eken.
1967 jyly I. Omarov Mádenıet mınıstri bolyp bekitilgende odaqtyq Basjosparlaýdyń bastyǵynyń orynbasary, akademık Nıkolaı Nekrasov: “Qalaısha, osynshalyqty kásibı ekonomıst mamandy mádenıet salasyna jibergen”, dep kádimgideı renjip, D.Qonaevqa telefon shalmaq bolypty. Sonda ony Ile aǵańnyń ózi toqtatyp, “Buǵan tek ózim kinálimin, Qonaevqa mádenıet salasynyń jumysyn jaqsartý men reformalaý jaıynda jıi usynys jasaǵan edim” dep akademıkke basý aıtypty.
Al Ilııas Omarovtyń Mádenıet mınıstri bolǵan kezeńi qazaq ádebıeti men mádenıeti úshin aıtýly jyldar boldy. Ǵazıza Jubanova óz esteliginde: “Men Ile aǵa qatyspaǵan birde-bir opera men balettiń, sımfonııa nemese oratorııdiń, dramalyq spektakldiń, bolmasa estradalyq konserttiń premerasyn bilmeımin. Ol jazýshylardyń, kompozıtorlar men sýretshilerdiń barlyq jańa týyndylaryn bilip otyratyn. Shyǵarmashylyq adamdarmen jıi aralasyp, olardyń aldynda úlken bedelge ıe edi”, dep jazady.
Mınıstrliktegi jumys kabınetine áli aqtalmaǵan Temirbek Júrgenovtiń sýretin ilip qoıyp, Qanabek Baıseıitovke: “E, Qaneke, meniń mınıstr, sizdiń halyq ártisi bolyp júrgenińiz osy kisiniń arqasy. Temirbek Júrgenovten keıin bizdiń qazaq ónerine qosqanymyz shamaly”, deıtini de osy tus.
1970 jyly osy izgi júrekti, shyn mánindegi zııaly, bıik mádenıet pen parasat ıesi nebary 58 jasynda kóz jumdy. Dúnıeden óterdegi jazǵan qoshtasý hatyndaǵy oryndaı almaı ketken muraty da halyq óneri jaıynda boldy. “...Týǵan halqymnyń mádenı órisi, óskeleń joly jáne onyń ǵasyrlar saqtaǵan asa baı murasyn baılanystyra zertteý edi. Men bul salada kóp ýaqyt áreket, qyzmet etkenimdi eske alǵanymmen, ol isterdiń atqarylýǵa tıistisinen áldeqaıda az bolǵanyna ókinemin...” dep armanyn da halqynyń murasymen baılanystyrypty.
“Biz ókinishke oraı, ol kisiniń aldyn kórgenimiz joq... Soǵan qaramastan osy bir asyl aǵanyń rýhy bıik rýhanı tárbıesin sońynda qaldyrǵan muntazdaı taza murasy – jazǵandary arqyly kúni búginge deıin kórip kelemiz, sondaı azamattyq, adamgershilik ómirsheń de ónegeli isterine kóz jetkizip kelemiz. Qolymyzǵa eriksiz qalam aldyryp otyrǵan jáı da, sol jaqsy aǵadan kórgen rýhanı tárbıe – jaqsylyqtyń janymyzǵa jaı taptyrmaǵany deýińizge bolady”, dep marqum Saǵat Áshimbaev jazǵanyndaı, ol kisiniń aldyn kórmegen, daýysyn estimegen, tek jazǵandaryn oqyp, tustastary jazyp ketken estelikterden paıymdap túıgen oıymyzdaǵy Ilııas Omarov beınesi kóleńkesi mol, saıaly, butaǵyna kelip qonǵan myń san qus uıa salar alyp báıterekti elestetti.
Ata-anasynan tym erte qalsa da teginde bar tekti ul halqynyń qajetine myqtap jaraǵan asyl perzentine aınalypty. Kóńilderdiń tórinen myqtap oryn alǵan osy beıneniń talaıǵa úlgi bolary haq.
Anar TО́LEÝHANQYZY.
Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjan, Júsipbek syndy ótken ǵasyrdyń basynda ómir súrgen Alash asyldaryn aıtpaǵanda, bergi zamandaǵy Ilııas Omarov, О́zbekáli Jánibekovterdi kórmegen tutastaı birneshe jańa býyn búginde qalyptasyp úlgerdi. Olar ultyna qaltqysyz, bar jan-tánimen adal qyzmet etken osy qaıratkerler týrasynda ne biledi, osy kezeńniń perzenti meniń ózim ne bilemin degen saýal tóńireginde biraz oılandym. Bizdiń tanýymyz olar jaıynda jazylǵan maqalalar men estelikterden, ózderiniń artynda qaldyrǵan eńbekterimen tanysýdan turady eken. Endeshe, Ilııas Omarov jaıynda ózim bilgenimdi onyń kózin kórgen tustastary barynda aıtyp berýge tyrysaıyn.
Bir qaraǵanda, apyr-aý, kórmegen adam týrasynda qalaı jazbaqshy degen de saýal týyndaýyn joqqa shyǵarmaımyn. Biraq, osy tulǵany jazý arqyly, eger halqyńa qyzmet ete bilseń, seni keler býyn umytpaıdy eken-aý ómirden ketsem de, tanymaıtyn urpaq ókili de elep-eskerip, eskerip emes-aý, qurmettep esine alady eken-aý degen oı zamandastaryma jetse degen tilegim de bar ekenin jasyrǵym kelmeıdi.
Stalındik repressııa máshınesi aınalǵanda GÝLAG lageriniń tutqyny, keıin bosaǵan soń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń rejısseri bolǵan, kórnekti rejısser Natalıa Sas óziniń “Meniń ómirimniń novellasy” atty kitabynda: “Ilııas Omarulymen 15 mınót sóıleskennen keıin men bar qazaqty birden jaqsy kórip kettim. Onyń joǵary mádenıettiligi, izeti, suhbattasýshysyna degen qurmeti, meniń Qazaqstanǵa kelýimniń osynda shyǵarmashylyq paıda ákeletinine degen senimi qandaı!” dep Ilııas Omarulymen alǵashqy kezdesýi týrasynda rııasyz taza peıilin, ol kisige degen úlken qurmetin jetkizgen eken. Al 1967 jyldyń 3 maýsymynda jazýshy Iýrıı Kazakov: “Qymbatty Ilııas Omaruly! Ábdijámil Núrpeıisovten jańa qyzmetke taǵaıyndalǵanyńyzdy estidim, sizdi shyn júrekten quttyqtaımyn. Jáne sonymen qatar qazaq mádenıetin de quttyqtaǵym keledi, áıtpese, mádenıet mınıstrlikteriniń barlyǵy birdeı mádenıetti mınıstrlerimen maqtana almaıdy. Qazaq dostarym úshin keremet qýanyshtymyn, jáne ózimniń qazaq emestigime ókinip qalǵandaımyn...” dep jazady.
Ilııas Omarovty ómir boıyna qadirlep ótken jandardyń biri Ǵabıt Músirepov bolypty. Arqaly aqyn Ǵafý Qaıyrbekov Ile aǵań qaıtys bolǵanda Ǵabeńniń qatty egilgenin “Egizimniń syńary edi, men sodan aıyrylyp turmyn”, – degende denesi qozǵalaqtap, qısaıyp baryp áreń túzelgenin jazypty. “Men Ǵabeńniń qasynda júrip, oǵan birneshe jaqyn adamnyń qazasyn kórdim, biraq mundaı esh ýaqytta egilgen emes edi. Minberden ony súıesip túsiristim de, bir kóleńkeli terektiń túbine kelip otyrdyq... “Bul – qazaqtaǵy altaýdyń bireýi edi, ózgesin aıtýǵa bolmaıdy, eshkim suramaıdy da” dep maǵan nemese mańaıyndaǵylarǵa emes, áldeqandaı kózge kórinbegen bireýge aıtqandaı, ózimen ózi sóılegendeı keıipke túsip edi. Keıin kóp ýaqyt ótkende baryp, Ǵabeńnen suraǵanymda, aqyl emes, jaı jobalap qana ańǵarý esebinde bylaı dep edi deıdi.
– Sen jumyrtqanyń ishindegi sary ýyzdy bilesiń ǵoı, myna ulttyń, halyqtyń ózi de bir tuqym bolsa, sonyń da ýyzy bolady. Ol turǵanda eshbir ult qurymaq emes. Ol ýyzdy az ǵana adamdar quraıdy. Ony tiri pendege bildirmeıdi, ol qudaıdan basqa eshkim biletin nárse emes. Olar endi rý, jer, aýyl degenderdi qozǵamaıdy, bul ózin-ózi saqtaýdyń eń joǵary túrine jatady. Olardyń túpkilikti esimi ne tizimi bolmaıdy, biri ólse, bireýi týyp, almasyp jatady, – dep tuspaldap qana ańǵartqan edi. Jáne óziniń oǵan qosyla almaıtynyn bildirgen edi...” – deıdi Ǵafań.
Al Ǵabıt Músirepov óz esteliginde Ilııas Omarovtyń jıyrma jasynan bastap qoǵamdyq isterge belsene aralasyp, eki ret mınıstr, eki oblystyq, eki ret ólkelik partııa komıtetteriniń hatshysy bolǵanyn aıta kelip: “Ol otyrǵan ornyna qaraı úlken de, kishi de kóringen emes. Qaıda da jaýapker, qaıda da isker, qaıda da zamanymyzdyń úlken qaıratkeri, qadirli azamat qalpynan ózgermeı tanylatyn. Oryn ony kórkeıtpeıtin. Oryndy ol kórkeıtetin. Ilııas bir orynnan ekinshi orynǵa aýysqanda istes bolǵan adamdary qushaqtasyp qoshtasatyn da, baratyn jeriniń adamdary qushaǵyn jaıyp qarsy alatyn. Esh ýaqytta eshbir qyzmette Ilııastyń artynan ósek-aıań, jábir-japa, syqaq-kelemej ere júrmeıtin edi. Aıtqanyn oryndamaı qutylar boıtasa izdemeıdi, ýádesin paryz-qaryzsyz oryndap tynady. Eshkimnen alǵys ta kútpeıdi, eshkim oǵan qaryzdar da emes. Qaıta alǵys aıta bastasań, qysylyp qalady. Marqum Ilııas Omarov osyndaı azamat edi” dep jazsa, endi birde “Tazalyqtan ǵana, baýyrmaldyqtan ǵana, aınymas-buljymas meıirimdilikten ǵana jaralǵandaı, azamat aryna – adamgershilikke, ádiletke, joldastyqqa, dostyqqa kir juqtyrmaı ótken bir adam Ilııastaı-aq bolar... Úlken qatarynda kishi emes, kishi qatarynda úlken emes bir ǵajap jan edi-aý!” depti.
Kózi tirisinde qazaqtyń marqasqalarymen qımas dos bolǵan Omarovtyń endi bir qymbaty – Baýkeń – Baýyrjan Momyshuly bolypty. Birde Baýkeńniń sózderin aýyrsynǵan bir qurdasy Ile aǵaǵa: – Dosysyń ǵoı, minezin jóndeseńshi, – deıdi. – Osy minez joıylǵan kúni senderge Baýyrjan da joq degen sonda Omarov. Al Baýkeń bolsa, 1962 jyldyń 19 jeltoqsanynda “Artymyzda Moskva” atty kitabyna “Aı em gled tý sı ıý! Aı laık ıý verı match! Bul shyndyq. О́mirden jasy kishi buryn óte me, jasy úlken buryn óte me, bul bizdiń quzyretimizdegi sharýa emes. Biraq meniń seniń artyńda qalǵym kelmeıdi!” dep jazǵan tileginiń astarynda qımastyq pen azamattyń qadirine jetken qanshama kisilik jatyr deseńizshi!
Ilııas Omarovtyń adamgershilik kelbetinde búgingi qoǵam bıikke kóterip otyrǵan demokratııa men bıik mádenıet jatyr. Ol mańaıyndaǵy adamdardyń barlyǵyna, meıli ol qyzmettes pe, óz týysy, otbasynyń adamy ma, álde elge paıdasy tıedi deıtin zııaly qaýymnyń bir ókili me, báribir ol eshkimdi bólip-jarmaı barlyǵyna birkelki janynyń jylylyǵyn sebelepti. Jaqyndary da: onyń kóńil kúıiniń ózgeristerin baıqaý múmkin emes bolatyn. О́ıtkeni, ol mańaıyndaǵy adamdardyń kóńiline bir kirbiń túsirgisi kelmeıtin, esesine ol adamdardy árkez tyńdaýǵa, kómek berýge, qolushyn sozýǵa únemi ázir bolatyn. Ol qarapaıym eńbek adamy ma, bıik mansap ıesi me, orden alǵan úlken marapat ıesi me, ataqty ǵalym ba, áńgimesin, aıtar oıyn aıaǵyna deıin tyńdaıtyn jáne otbasynda osy qalybynan aınymaǵan deıdi. Zaıyby Gúlshat Muhamedsaqıqyzy “Erimmen otyz bes jyl otasqanda qabaq shytysqan birde-bir kúnimiz bolmady, ol – tunyp turǵan jaqsylyqtan jaralǵan adam edi, nesin aıtasyń, tek ómirden erterek ketti”, dese, “Adamgershiliginiń iriligi ǵoı, Ilııas ózinen góri ózgeniń qýanyshy men baqytyn kóbirek qasterleıtin. Dostyń, joldastyń jetistigin kórse, balasha qýanatyn, jany jaınap, jaıqalyp ketetin”, dep jazady kezinde QazUÝ rektory bolǵan taǵy bir dosy ǵalym Asqar Zakarın.
Aıtqandaı, Ile aǵańnyń ómirlik jarymen qosylýy da onyń sol jas keziniń ózinde adamgershilik qalybynan aınymaǵanyn kórsetedi. Ash-jalańash júrip, Tashkenttegi Ortaazııalyq memlekettik ýnıversıtetti bitirgen soń Qyzylordadaǵy saýda tehnıkýmyna dırektor bolyp kelgen Ilııas Omarov birinshi gıldııaly kópestiń, ıaǵnı tap jaýynyń qyzy Gúlshatty unatady. Eki jas úılenetin bolady. Biraq ta onyń bul isi “qyraǵy” partııa nazarynan tys qalmaıdy. Ile aǵa sol joly partııa bıletimen qoshtasqan, biraq tańdap qosylǵan jaryna adaldyǵynan aınymapty.
Taǵdyr onyń adaldyǵyn, aınymastyǵyn munan keıin de talaı ret synǵa salǵan eken. Sondaı aýyr syn oǵan 1940 jyldary Qazaqstan KP-nyń ıdeologııalyq hatshysy kezinde tóngen edi. I. Omarov Ermuhan Bekmahanov jazǵan “Qazaq SSR tarıhy” atty eki tomdyq irgeli eńbektiń redaktory bolyp, kitap jaryq kóredi. 1949 jyldyń 11 qazanynda Máskeýden ataqty akademık Anna Pankratovadan hat keledi. (Ol hat kúni búginge deıin Ortalyq memlekettik arhıvte saqtaýly.) “Tarıhshylar arasynda keıbireýlerdiń qazaq tarıhyn kemsitkisi keletini bar. Nege grýzın patshasy men ózbek hany dál qazaqtardaǵydaı jaǵdaıda ozyq oıly bolyp esepteledi de, al qazaqtar Abylaı men Kenesaryǵa nege kúıe jaǵýy tıis? Men qazaq tarıhyndaǵy kórnekti qaıratkerlerge keri tarıhı baǵa berý jolyna túse almaımyn. Onyń ústine ondaı synshylar ózderiniń jasaǵan qorytyndy túıinderin eshqandaı tarıhı qujatpen, derekpen dáıektemeıdi”, – deıdi ol. О́zi qurmet tutatyn ǵalymnyń haty Ilııas Omarovty qatty qýandyrady. Ony Jumabaı Shaıahmetovke kórsetedi. Alaıda eki jyl óter-ótpeste qazaq ultshyldyǵy jaıynda áńgime qozǵalyp, óreskel saıası qatelik jibergen Ermuhan Bekmahanov pen Bek Súleımenov “halyq jaýlarynyń” qamytyn kıip, lagerge aıdalady. Bekmahanovtyń Pankratova men Omarovty qaralaýǵa barmaı, qıyndyqty qaıyspaı kóterip, tutqyn tatar dámdi tatyp, áıteýir keıin aman-esen elge oralǵany aıan.
Biraq osyǵan qaramastan, Qazaqstan KP bıýrosynda QKP hatshysy I.Omarovtyń jibergen qateligi týrasynda másele kóteriletin bolady. Sonda Jumabaı Shaıahmetov Ilııas Omarulyna Máskeýden Stalınge óte jaqyn senimdi adamnyń qońyraý shalǵanyn, onyń Omarovtyń tarıhshy bolmaǵandyqtan Pankratovadaı irgeli ǵalymnyń jeteginde kettim dep aıtýyn al Pankratovadaı álemge aty belgili ári Stalınmen sonaý Azamat soǵysy jyldarynan tanys, 1946 jyly Stalındik syılyq alǵan ǵalymǵa eshteńe bolmaıtyndyqtan basyn arashalaǵany jón degen áńgime aıtylady. Alǵashynda tańdanǵandyqtan únsiz qalǵan Ilııas Omaruly artynsha óziniń ondaı satqyndyqqa bara almaıtyndyǵyn aıtady. Bir kúnnen keıin bolǵan QKPOK bıýrosynda qazaq ultshyldyǵy synalyp, Abylaı, Kenesary atyna bes batpan qara kúıe jaǵylady. Sóz kezegi Ilııas Omarovqa kelgende ol óziniń Bekmahanovty tarıhı faktilerge adal da kásibı tarıhshy dep biletinin, al oǵan kiná taqqandardyń jalǵan ǵylymı uǵymdarmen adasýshylar dep paıymdaıtynyn aıtady. Osydan keıin bıýroda naǵyz ý-shý bolyp, aıaǵy Omarovtyń qyzmetten ketýi týraly sheshim qabyldanady.
Shyn dostar synalyp, kúni úshin júrgenderdiń taıyp ketetin kezeńi jetip, Ile aǵań bir jyl úıde otyrady. Tipti, qatań repressııalyq sharalar da qabyldanýy múmkin edi. Sol kezeńde qasynan tabylǵan Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Temirbaı Darqanbaev, Májiken Býtın, Ámir Erjanov, Asqar Zakarın, Bólebaı Isabekov, Nıkolaı Anov, Evgenıı Brýsılovskıı, Maksım Zverev, Ahmet Ádilov, Dmıtrıı Snegın, Serke Qojamqulov, Rahymjan Baımoldın, Qadyr Qonaqov, Rahymjan Mýsın Ileǵańnyń kóńiline qaıaý túsirmeýge tyrysypty.
Omarovtyń adamgershiliginiń taǵy bir kórinisi – keıin ózine syrt bergenderdiń, onyń ishinde bıýroda partbıletin tapsyrýdy aıtqan adamdy keshirýi. Otbasyndaǵylar men janashyr dostary: “Nege, ózińe jamandyq jasaǵan adamnyń ózin keshire beresiń?” degende: “Adamdar– zamannyń quly, ol emes, buǵan osyndaı júıeniń ózi kináli. Barlyǵyn halyq kórip otyr. Al jibergen qatelikti keshirý – erdiń isi”, – dep óziniń taǵy da Ilııas Omarov ekendigin tanytqan.
О́mirde Ilekeńniń aldyna baryp, bolmasa oǵan hat jazyp, ózderiniń basyndaǵy muń-muqtajdaryn aıtyp úlken júrekti azamattyń sharapatyn kórgender qanshama deseńizshi. Jalań sóz bolmasyn degen nıetpen bir-eki mysal keltireıik. Birde Joǵarǵy Keńestiń depýtaty I. Omarovqa Almaty oblysynyń Uzynaǵash aýylynyń turǵyny Hasan Aýshev aqsaqaldan ótinish hat túsedi. Onda aqsaqal óziniń 1919 jylǵy Azamat soǵysyna qatysyp, denıkınshilermen soǵysqan ardager ekenin, qazirgi kúni kempiri Patımat ekeýiniń esiginiń aldyndaǵy baqshasynyń ónimimen ǵana kúneltetinin, al osy oblystyń Shelek aýdanynda turatyn balasy Beslanǵa (Rýslan Aýshevtyń ákesi) aýdan aýmaǵynan shyǵýyna ruqsat etilmeýine baılanysty qıyndyq kórip otyrǵandaryn jazady. Osydan keıin Hasan qart zeınetaqysyn alyp, balasy Beslan qasyna kóship keledi.
Al Ǵafý Qaıyrbekovtiń esteliginde keltirilgen myna bir mysal da artyqtyq ete qoımas deımin. 1962 jyly “Qazaq ádebıeti” gazetindegi qyzmetinen ketip, úıde otyryńqyrap qalǵan Ǵafańa qadirlesi Bólebaı Isabekov telefon soǵyp: “Sen myna jaǵdaıyńdy aıtyp Ilekeńe barsaıshy, saǵan qarap otyrǵan qyrýar adam bar, jumyssyz qıyn ǵoı”, – deıdi. Oǵan Ǵafań qazir ol kisiniń ózi de jumystan shetteńkirep júr ǵoı jáne aralas-quralastyǵym joq deıdi. Sonda: “Birinshiden, – dedi Bólekeń, – Ilekeń seni biledi eken. Men ol kisimen joldas, dos adammyn, bir áńgimede baıqaǵanmyn, ekinshiden, – dedi endi nyǵarlaı sóılep, – esińde bolsyn, shyraǵym, Ilııas Omarov degen kisi qaı jerde, qaı qyzmette otyrsa da – báribir Ilııas. Ony búkil qazaq ıntellıgensııasy syılaıdy, qurmetteıdi. Jáı qyzmet aty bolmasa, ol kisi otyrǵan jerdiń bári bıik, umytpaǵaısyń, degen soń Ilekeńe barǵanyn, ol kisiniń Nurymbek Jandildınge kirgizdirip, sharýasynyń oń sheshilgenin aıtady.
1953 jyly Ilııas Omarov Máskeýdegi Joǵary partııa mektebinde oqıdy. Sondaǵy ustazdar tyńdaýshynyń bilimdiligine, oıynyń tereńdigine, eńbekqorlyǵy men ádebıetpen jumys jasaý qabiletine tań-tamasha qalady. Joǵarǵy partııa mektebindegi eki jyldyń ishinde Máskeýdegi zııaly ortany aýzyna qaratqan I.Omarov oqýdy “óte jaqsy” degen baǵamen aıaqtaıdy. Endi ony Soltústik Qazaqstan obkomyna birinshi hatshy etip jiberedi. Munda Ile aǵańnyń arqasynda umyt bola bastaǵan aıtys óneri qolǵa alynady. Ol oblys basshysynyń kúndelikti qym-qýyt tirliginiń arasynda “Kitap – mádenıettiń qýatty quraly”, “Eski mura jańa mazmunda” degen syndy halyqtyń rýhanı ómirine qajet máseleler týrasynda oı tolǵap, maqalalar jazady.
Soltústik Qazaqstandy basqarǵan 5 jyldan keıin Almatyǵa oralyp, 1 jyl Mınıstrler Keńesinde jumys jasap, onan memlekettik Basjosparlaý basshysynyń orynbasary, keıin birinshi orynbasary bolady. Sol jyldary Ileǵa jazǵan bir hatqa úńileıikshi. “Qurmetti Qaınekeı! Qaptaǵan sıfrlardyń arasynan keıde moınymyz kóterilse, eriksiz kózimiz ádebıetke túsedi... Súreńsiz, súzekten turǵandaı júdeý, ash mysyqtaı aryq óleńderdi kórgende júregiń aınıdy. Uıqas júıesimen qurastyrylǵan, ilingen birdemeler. Asyl tastaı jarqyrap turatyn óleńder de kezdesip qalady. Ondaı kezde óziń jazǵannan kem qýanbaısyń. О́zim Altaıdy jaqsy kóretin bolǵan soń “Altaı aıasy” degen óleńińdi zeıin qoıyp oqyp edim. Ár jerinen astyn syzyp, “bıýrokrattyǵymyzǵa” salyp buryshtama jazyp qoıyp edim... Mende jaı jata bergende ne qajet bar dep, osy úzindini ózińe jiberip otyrmyn. Meniń barlyq baǵam – buryshtamada aıtqanym. “Jol túsip aralasań Altaı mańyn, /Kóresiń tarlan taýdyń qartaıǵanyn,/ Tentek jel, doly nóser ájim salǵan,/ Jartastyń tynyǵýǵa jantaıǵanyn./ Minekı, tarıhı shyndyq, kórkem teńeýler osylaı jymdasýy kerek. Sonda ǵana óleń poezııaǵa aınalmaq, poezııa qory baıymaq. Tek poezııanyń qaryshy mol bolǵanda ǵana bir aýyz óleń men shaǵyn romandyq ómirdi berýge bolady. Artyq ketse de aıtaıyn: osy tórt aýyz óleń – ádebıet tabysyna laıyqty syı. Avtordyń ózi qıyp alyp qoıǵanynan, oqýshynyń qıyp alyp avtorǵa jibergen úzindisi qymbatyraq bola ma dep otyrmyn”, – dep aqyn Qaınekeı Jarmaǵambetovke hat jazyp jiberipti.
О́zi aıtqandaı, qaptaǵan sıfrlamen jumys jasaǵan jyldary ol kisige birde Qazaqstan komsomoly OK birinshi hatshysy О́zbekáli Jánibekov elimizdegi klýbtar máselesimen aldyna barady. Sonda Ileǵa: “Birlesip qımyldasaq, klýb salyna jatar. Degenmen, meniń saǵan aıtar basqa bir tilegim bar. Qazir ádebıetke Oljas Súleımenov, Tumanbaı Moldaǵalıev, Sáken Júnisov sekildi jastar kelipti. Eger men birdeńe túsinetin bolsam, bolashaqta ádebıettiń qulaǵyn ustaıtyn osylar bolady. Meniń jaǵdaıymda ádebıet máselelerine aralasa bergenimdi bireý túsinse, bireý túsine bermeıdi. Sen osylarǵa qamqorshy bolsań bolar edi”, degendi aıtady. “Abzal aǵanyń tapsyrmasyn alyp, biz jas ádebıetshilermen tikeleı aınalysa bastadyq”, dep jazypty óz esteliginde О́zaǵa.
Osy jyldardaǵy Ilekeńniń atqarǵan jumysy jaıly belgili ekonomıst Jarysbek Ábýtalypov ol kisi elimizdegi ekonomıkalyq reformanyń bastaýynda turyp edi. Omarovtyń bastamasymen ekonomıkalyq zertteý ınstıtýty ashylyp, al ortalyq apparatta jańa jobalaý ádistemeleri bólimi ashyldy. Sol jyldary Ile aǵa “Endi bir 20 jyldan keıin KSRO-ny aýyr ekonomıkalyq soqqylar kútip tur. Uzaqqa sozylatyn osy ekonomıkalyq daǵdarys alyp derjavanyń bolashaǵyna qaýip tóndirmek. Adamzattyń damýy ortaq dıalektıkalyq spıralǵa negizdelgen, al Stalın osy spıraldy zorlyqpen túzedi. Bul 20-30 jyldyń ishindegi qysqa merzimge ǵana júrmek, al ári qaraı zańdylyq ózin kúshtep ózgertýge jol bermeıdi”, degen eken.
1967 jyly I. Omarov Mádenıet mınıstri bolyp bekitilgende odaqtyq Basjosparlaýdyń bastyǵynyń orynbasary, akademık Nıkolaı Nekrasov: “Qalaısha, osynshalyqty kásibı ekonomıst mamandy mádenıet salasyna jibergen”, dep kádimgideı renjip, D.Qonaevqa telefon shalmaq bolypty. Sonda ony Ile aǵańnyń ózi toqtatyp, “Buǵan tek ózim kinálimin, Qonaevqa mádenıet salasynyń jumysyn jaqsartý men reformalaý jaıynda jıi usynys jasaǵan edim” dep akademıkke basý aıtypty.
Al Ilııas Omarovtyń Mádenıet mınıstri bolǵan kezeńi qazaq ádebıeti men mádenıeti úshin aıtýly jyldar boldy. Ǵazıza Jubanova óz esteliginde: “Men Ile aǵa qatyspaǵan birde-bir opera men balettiń, sımfonııa nemese oratorııdiń, dramalyq spektakldiń, bolmasa estradalyq konserttiń premerasyn bilmeımin. Ol jazýshylardyń, kompozıtorlar men sýretshilerdiń barlyq jańa týyndylaryn bilip otyratyn. Shyǵarmashylyq adamdarmen jıi aralasyp, olardyń aldynda úlken bedelge ıe edi”, dep jazady.
Mınıstrliktegi jumys kabınetine áli aqtalmaǵan Temirbek Júrgenovtiń sýretin ilip qoıyp, Qanabek Baıseıitovke: “E, Qaneke, meniń mınıstr, sizdiń halyq ártisi bolyp júrgenińiz osy kisiniń arqasy. Temirbek Júrgenovten keıin bizdiń qazaq ónerine qosqanymyz shamaly”, deıtini de osy tus.
1970 jyly osy izgi júrekti, shyn mánindegi zııaly, bıik mádenıet pen parasat ıesi nebary 58 jasynda kóz jumdy. Dúnıeden óterdegi jazǵan qoshtasý hatyndaǵy oryndaı almaı ketken muraty da halyq óneri jaıynda boldy. “...Týǵan halqymnyń mádenı órisi, óskeleń joly jáne onyń ǵasyrlar saqtaǵan asa baı murasyn baılanystyra zertteý edi. Men bul salada kóp ýaqyt áreket, qyzmet etkenimdi eske alǵanymmen, ol isterdiń atqarylýǵa tıistisinen áldeqaıda az bolǵanyna ókinemin...” dep armanyn da halqynyń murasymen baılanystyrypty.
“Biz ókinishke oraı, ol kisiniń aldyn kórgenimiz joq... Soǵan qaramastan osy bir asyl aǵanyń rýhy bıik rýhanı tárbıesin sońynda qaldyrǵan muntazdaı taza murasy – jazǵandary arqyly kúni búginge deıin kórip kelemiz, sondaı azamattyq, adamgershilik ómirsheń de ónegeli isterine kóz jetkizip kelemiz. Qolymyzǵa eriksiz qalam aldyryp otyrǵan jáı da, sol jaqsy aǵadan kórgen rýhanı tárbıe – jaqsylyqtyń janymyzǵa jaı taptyrmaǵany deýińizge bolady”, dep marqum Saǵat Áshimbaev jazǵanyndaı, ol kisiniń aldyn kórmegen, daýysyn estimegen, tek jazǵandaryn oqyp, tustastary jazyp ketken estelikterden paıymdap túıgen oıymyzdaǵy Ilııas Omarov beınesi kóleńkesi mol, saıaly, butaǵyna kelip qonǵan myń san qus uıa salar alyp báıterekti elestetti.
Ata-anasynan tym erte qalsa da teginde bar tekti ul halqynyń qajetine myqtap jaraǵan asyl perzentine aınalypty. Kóńilderdiń tórinen myqtap oryn alǵan osy beıneniń talaıǵa úlgi bolary haq.
Anar TО́LEÝHANQYZY.
