Alıans óńir óndirisiniń lokomotıvine aınala ala ma?

Elimizdiń qazba baılyqtaryn ıgerip jatqan sheteldik kompanııalarda qazaqstandyq úlesti arttyrý – búgingi kúnniń basty mindetteriniń biri. Osy arqyly respýblıka ekonomıkasy men óndirisin órkendetýge óz úlesterin qosýy qajettiligin sheteldik ınvestorlarmen kezdesýi kezinde respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazarbaev udaıy shegelep tapsyryp keledi. Osy mindetterden turatyn taǵy bir jáıt,  Qarashyǵanaq jobasynda qazaqstandyq mazmundy baıytý máseleleri ótken shilde aıynda Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń Batys Qazaqstan obly­syna sapary kezinde de jan-jaqty áńgime boldy. Sheteldik alıans jetekshileri de qatysqan osy kezdesýde atalǵan máselege oraı qundy oı-pikirler men utymdy usynystar aıtylǵan edi. Osyǵan baı­la­nys­ty biz Batys Qazaqstan oblystyq kásipkerler qaýymdastyǵynyń tóraıymy Zınatbaný MÝSINANY  áńgimege tartqan edik. – Zınatbaný Muhanqyzy, Qa­ra­shyǵanaq jobasy Aqjaıyq óńiriniń órge basýyna, onyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq turǵydan jańa bir deńgeıge kóterilýine aı­tar­lyqtaı áser etip otyrǵany anyq. Bul aqıqatty eshkim de joq­qa shyǵara almaıdy. Alaıda me­dal­diń eki jaǵy bar degendeı, má­se­leniń ekinshi bir jaǵynan qara­ǵanda sheteldik alıans Oral óńi­rinde kásipkerlikti órge súıreýdiń qoz­ǵaýshy kúshine, onyń lokomo­tı­vi­ne aınala almaǵandaı áser bı­leıdi. Jasyratyn nesi bar, osydan on eki jyl buryn alıans alǵash qu­rylǵan kezde ol óńirde kásip­kerliktiń damýyna qýatty serpin beredi dep kútilgen edi. Búgingi kún bıiginen qarastyrǵanda osy úmit pen senim aqtaldy dep aıta alasyz ba? – Aıta almaıtyn shyǵarmyn. Dálelmen sóıleýge umtylyp kóre­ıin. Álginde ózińiz aıtqan ken or­ny ıgerile bastaǵan 1998 jyldan beri óńir óndirisindegi munaı-gaz sektorynyń úles salmaǵy 2,2 esege óskenimen, osy ýaqyt aralyǵynda jergilikti óńdeýshi ónerkásiptiń úles salmaǵy 2,3 esege kemip ket­ken. Bul faktor oblystaǵy má­shı­ne jasaý, metall buıymdary, jón­deý zaýyttary men qurylys ın­dýstrııasy kásiporyndarynyń ón­diristik qýaty kemip ketýine ákelip soqtyrdy. Osynaý otandyq ón­diris oshaqtarynyń múmkindikteri eýropalyq deńgeıden kem túsedi deýge aýzym barmaıdy. Bulardyń bá­rine halyqaralyq sapa sertı­fı­kattary engizilgen. Qaı-qaısysy da álemniń túrli elderindegi al­dyń­ǵy qatarly kompanııalarmen ıyq tirestire qyzmet atqaryp keledi. – О́tken jyly KPO b.v kom­panııasy men oblystaǵy jetekshi irgeli kásiporyndar arasynda 750 mıllıon teńgeniń kelisim-shartyna qol qoıylǵany umytyla qoıǵan joq. Sonyń nátıjesi ne boldy? Estilmeıdi áıteýir. – Bul baǵytta da tilge tıek eter­­likteı mardymdy is bitken joq. Kelisim-sharttardyń tek tórtten biri ǵana oryndaldy. Oǵan qol qoıǵan oraldyq on kompanııanyń tór­teýine tapsyrystar múldem tús­pedi. Al kompanııa bıyl jergilikti kásiporyndardyń bir de birimen ke­lisim-shart jasaspady. Bul kóri­nis­tiń ózi qaıtkende de bizge bá­se­kege qabilettilikti arttyrý qajet­tiligin uqtyrady. Eń bir ókinishtisi deımiz be, áttegenaıy deımiz be, qalaı desek te sheteldik kompa­nııaǵa syrt­tan jetkizilip júrgen taýarlar men ónimderdi jergilikti óndiris oryn­dary da esh qıyn­dyqsyz shyǵara alady. Alıansqa qyzmet kórsetý turǵysynan da osyn­daı tujyrym jasaýǵa bolady. Buǵan qosarym keden organdary­nyń saraptamasy KPO b.v-nyń syrttan alyp júrgen ımportynyń kólemi jyl saıyn ósip kele jatqanyn aıǵaqtaıdy. – Árıne, sebepsiz saldar joq. Endeshe jergilikti bıznes qurylym­darynyń qazaqstandyq kenishti ıge­rip jatqan sheteldik kompanııalar jobalaryna qatysýynyń tómendigin nemen túsindirer edińiz? Munyń túp-tórkini nede? – Meniń oıymsha onyń tabany kúrekteı bes túrli sebebi bar. Birinshiden, sheteldikter tara­pynan qazaqstandyq bızneske de­gen enjarlyq – jobalaý-sme­ta­lyq qujattar ázirleý keziniń ózin­de-aq bas kóteredi. Joba jumys­taryn qazaqstandyq óndiristen túsinigi tómen jáne jergilikti kompanııalardy jumysqa tartýǵa múldem qulqy men nıeti joq batystyq jobalaý kompanııalary atqarady. Ekinshiden, sheteldik alıanstyń damý josparlary men tenderleriniń merzimi, olardyń sharttary týraly aqparattar jarııaly túrde júrgizile bermeıdi. Buǵan kóp jaǵdaılarda “jabyq esik” úrdisi tán bolyp keledi. Bul pikirge taǵy bir qosarym otandyq kásiporyndar tenderge túse qalǵan kúnniń ózinde túrli kedergilerge tap bolady. Sondyqtan da olar kóp jaǵdaılarda kosalqy mer­di­gerlikke kelisim berýge májbúr. Onyń ózinde de birinshi emes, qosalqy merdigerliktiń ekinshi, úshinshi satylary. Aıtalyq, oral­dyq belgili bir kompanııanyń segiz jyl ishindegi on bes kelisim- shar­tynyń tek ekeýi ǵana alıanspen tikeleı jasalǵan. Mundaı jaǵ­daıda jańa tehnologııany engizý týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Osyndaı qosalqy merdigerlikti atqarý esh ýaqytta da otandyq ká­siporyndardyń kósegesin kógerte almaıdy. Ol tek kúndelikti shy­ǵyndardy jabýǵa ǵana jaramdy. Úshinshiden, sheteldik kompanııa­lardyń tenderlik sharttary adam túsinip bolmastaı shym-shytyraq, kúrdeli bolyp keledi. Aıqyndyq, naqtylyq, móldirlik jetispeıdi. Tórtinshiden, sheteldik kompa­nııalar atqarylǵan jumystary úshin aqy, tólemaqy tóleýdi tek aktilerge qol qoıylǵannan keıin ǵana júrgizedi. Tipti keı jaǵ­daı­larda odan da keshiktirip tóleıdi. Bul otandyq bıznestiń damýyna úlken kedergi keltiredi. Osy arada óz memleketimiz ótkizip júrgen tenderlerge avanstyq júıe tán ekenin aıta ketýge bolady. Iаǵnı isti bastamaı turyp-aq Úkimet tólemaqynyń bir bóligin aldyn-ala tólep qoıady. Sóz joq, bul óte qolaıly tásil. Al otandyq óndirisshi Qarashyǵanaq jobasyna qatysty tapsyrys ala alǵan kún­niń ózinde bankten joǵary paıyz­ben nesıe alýǵa májbúr. Ol óz kezeginde taýardyń ózindik quny qymbattap ketýine ákelip soqtyrady. Besinshiden, jergilikti jerde bızneske qabiletti óndiristi órge bastyratyn kez keldi. Jergilikti ká­siporyndarda tehnıkalyq jaǵy­nan qamtý deńgeıi minsiz, tórt aıa­ǵy­nan teń basyp tur dep aıta ala­myz ba? Aıta almasaq kerek. Kadrlardyń biliktiligi men besas­pap­tyǵy, kásibı sheberligi she? Menedjment pen marketıngti de bes saýsaqtaı ıgerip kete almaı júrgenimiz jasyryn emes. Máse­leniń bul jaǵy da oılandyrady. Sondyqtan osy olqylyqtardy jolǵa qoımaıynsha sheteldikterge qazaqstandyq ónimdi al dep talap qoıa almaıtynymyz aıtpasa da belgili emes pe? – Sonda ne isteý kerek? Osy turǵydaǵy oı-pikirlerińiz ben usynys­taryńyzdy ortaǵa sala ketseńiz. – Taıaýda Batys Qazaqstan ob­lystyq ákimdigi, “QazMunaıGaz” U.K”, KPO b.v jáne bizdiń qaýym­dastyq arasynda tórt jaqty memo­randýmge qol qoıyldy. Onyń basty maqsaty – Qarashyǵanaq jobasynda­ǵy qazaqstandyq úlesti kóbeıtý. Osy turǵyda aımaqtyq baǵ­darlama jasaqtaıtyn jumys toby quryldy. Sóıtip Qara­shy­ǵanaq jobasyn qazaqstandyq mazmunmen baıytýǵa nıet qoıyp otyrmyz. Munyń syrtynda shet­eldik kompanııalarda jergilikti bıznestiń úlesin ústeý jóninde óz­ge de is-sharalar bar. Bul baǵytta mundaı baǵdarlama Ázirbaıjan men Nıgerııada ári odan basqa da elderde oıdaǵydaı iske asqanyn aıta ketýge bolady. Ol táp-táýir nátıjelerge jetýge jol ashqan. Iаǵnı osyndaı baıyp­ty istiń arqasynda ondaǵy iri mu­naı kompanııalaryna qyzmet kór­setetin jergilikti kásiporyn­dar­dyń qatary qyryq paıyzǵa deıin kóterilgen. Biz usynǵan aımaqtyq baǵdar­lama Qarashyǵanaq jobasyna jańa serpin beredi dep sanaımyz. Ol sonysymen de mándi, sonysymen de mańyzdy bolmaq. Bizdiń basta­mamyzǵa elimizdiń ózge de munaıly óńirlerindegi áriptesterimiz múd­delilik pen qyzyǵýshylyq tany­typ jatsa, olarǵa tájirıbelik tur­ǵydan kómek berýge ázirmiz. Qys­qasy aldaǵy ýaqytta alıans óńir óndirisiniń lokomotıvine, onyń qozǵaýshy kúshine aınala alatynyna senimimiz mol. – Áńgimeńiz úshin rahmet. Áńgimelesken  Temir QUSAIYN, Oral. Eń úzdik taýarlar básekesi Jaqynda О́skemende “Qazaq­stan-2010. Eń úzdik taýar” degen atpen Shyǵys Qazaqstan oblystyq baıqaý-kórmesi bolyp ótti. Oǵan óńirdiń 60-tan astam ónerkásip jáne azyq-túlik taýarlaryn shyǵaratyn irgeli kásiporyndary qatysty. Kór­meni ashqan oblys ákiminiń orynbasary Ermek Kósherbaev oǵan qatysýshylardy quttyqtaı kelip, bul oqıǵanyń Keden oda­ǵynyń óz jumysyn bastaýymen tuspa-tus kelgenine nazar aýdardy. Budan bylaı kórshi mem­leketterge sapaly da jurt nazaryn aýdaratyn taýarlardy shyǵarýǵa jaqsy múmkindik týǵanyn atap kórsetti. Indýstrııa jáne jańa teh­no­logııalar mınıstrligi tehnı­kalyq retteý  jáne metrologııa komıteti tóraǵasynyń orynba­sary Amanııaz Erjanov Kendi Altaıda ónerkásip ónimderin shyǵaratyn kásiporyndardyń búkil elge jaqsy tanys ekenin, bul salada olardyń úshinshi oryn alatynyna toqtaldy. Bul básekede úzdik atanǵandardyń res­pýblıkalyq báıgede júlde­ger atanýǵa múmkindikteri bar ekenin atap kórsetti. Qazylar alqasy atshaptyrym alańdaǵy taýarlardy asyqpaı qarap, aqyry nátıjesin shyǵardy. Oblys ákiminiń orynbasary Ermek Kósherbaev “Eń úzdik taýar” degen konvertti ashqan kezde “Buqtyrma sement kom­panııasy” AQ degen ataý shyǵa keldi. Shynynda da Buqtyr­manyń sementi asa sapaly, ol qazir elimizdiń 25 paıyz qajet­tiligin ótep otyr. Astana qa­la­synyń alyp ǵımarattaryn salýda Buqtyrmanyń sementi kóp qoldanylýda. Bıyl sement óndirýshiler 1300 myń tonna shyǵarýdy kózdeýde. Atalmysh nomınasııa boıynsha ekinshi orynǵa “Polıýs” jáne “О́skemen Trıpleks” JShS-lar ıe boldy. Bul ujymdar plastmassa qaldyqtaryn qaıta óńdeýden ótkizedi, al ekinshisi álemdik rynokqa shyǵa bastady. “Semspessnab jáne “Egreı” JShS-ler úshinshi oryndy qanaǵat tutty. “Turǵyndarǵa arnalǵan eń úzdik taýar” nomınasııasyn anyq­taý qyzyqty ótti. Qazaq­standaǵy tuńǵysh avtokólik shyǵaratyn zaýyt “Azııa avto” bul joly da eshkimge des bermedi. Atalmysh zaýyt qazir kólikterdiń 20 túrin shyǵaryp jatyr. Tipti ótken jylǵy kórmeden beri alyp kásiporyn jeńil kólikterdiń jeti túrin shyǵarýdy ıgergen. Olardyń ishinde “KIA”, “Shevrolet”, “Kadıllak” jáne “Hammer” kólikteriniń bolýy el ómirindegi iri jańalyq. Kóliktiń sońǵy eki túri arnaıy tapsyrys bolǵanda ǵana qurastyrylmaq. Serebrıankadaǵy organıka­lyq emes zaýyt sońǵy kezde ǵana bes júzge tarta adamǵa jumys ornyn ashqan. Reseı, О́zbekstan, Ýkraınamen saýda-sattyqty uıymdastyryp, sonyń jemisin kórýde. Atalmysh zaýyt sapa menedjmenti boıynsha taýarlar shyǵarýdy ıgerip alǵan, endi sonyń nátıjesin kórýde. Ekinshi oryndy “Solo ınterer” serik­testigi ıelense, úshinshi orynǵa, Popov Ip-sy men “Vostokgra­sııa” seriktestigi taban tiredi. Bir qyzyǵy V.Popovtyń jeke menshik kásiporny birneshe jyldan beri bıogýmýs óndirip jatyr. Al bıogýmýs saıajaı úshin taptyrmas tyńaıtqysh. Qa­zir onyń qaramaǵynda otyz adam eńbek etýde, jalaqylary da tamasha. Mine, “joqtan bar ja­saý” degen osy emes pe. Shy­nynda da, osyndaı “qalaýyn taýyp, qar jaýdyryp jatqan” adamdardan aınalyp ketsek, artyq emes shyǵar. “Eń úzdik azyq-túlik taýar­lary” nomınasııasyn anyqtaý ońaı bolmady. Sebebi óńirde nan pisirý, sút óndirý, basqa da ıgilikti ister atqarylyp jatyr. Aqyry О́skemen qus fabrıkasy jeńimpaz atandy. Olar jylyna 12 myń tonna taýyq etin shy­ǵarady. Keler jyly ol 25 myń tonnaǵa jetpek. Al ekinshi oryndy Kendi Altaıdaǵy isker azamat, “Qurmet” ordendi, bel­gili kásipker Seıiljan Saı­laý­baevtyń “Shyǵys-Sút” JShS ıelendi. Naryqqa alǵashqy­lar­dyń biri bolyp kóshken S.Saı­laýbaev jabylyp qalǵan bes-alty zaýytty saqtap qaldy, qa­zir onda eki myńnan astam adam eńbek etýde. Ulan, Úlken Na­ryn, Úrjar, Zyrıan jáne О́ske­mendegi sút zaýyttary halyqtyń suranysyn óteýde. Al eki úshin­shi oryndy “Zaısan sýlary” jáne “Farhat” seriktestikteri ıe­lendi. Qýat Ábjanovtyń “Zaı­san sýlary” ónimderin qazir kórshi memleketter de tutynyp jatyr. Alda – jaýapty kezeń. “Altyn sapa” baıqaýyna on ujym qatysýǵa tilek bildirdi. Baıqaý-kórmede birqatar ujymdardyń úzdik jumystary atap ótildi. Ońdasyn ELÝBAI, Shyǵys Qazaqstan oblysy. Jármeńkege jergilikti ónimder shyǵa bastady Aqtóbe qalasyndaǵy “Tabys” kommýnaldyq bazarynda aýyl sharýa­shy­lyǵy taýar óndirýshileriniń bıyl­ǵy jazdyń alǵashqy jármeńkesi ta­bys­ty ótti. Buǵan deıin qala bazar­larynda ońtústik oblystardan jet­ki­zilgen kókónis, kartop, qarbyz-qaýyn satylyp kelgen bolatyn. Bul joly oblys óńirinde óndirilgen ónimder de tutynýshylarǵa jol tartty. Jár­meń­kege Aqtóbe qalasynan jáne Mártók, Hromtaý aýdandarynan   jıyrma bes aýyl sharýashylyǵy taýar óndirý­shi­leri, jeke kásipkerler qatysty. Olar qalalyqtarǵa 6,5 tonna kókónis, 1,5 tonna kartop, 0,9 tonna et, 0,8 tonna sút ónimderin satty. Jalpy, osy jár­meńkede 1,5 mln. teńgeniń ónim­deri ótkizildi. Aýyl sharýa­shylyǵy taýar óndirýshileri usynǵan azyq-túliktiń baǵasy ózge kommersııalyq bazarlarǵa qaraǵanda 10-25 paıyzǵa tómen boldy. Mysaly, qaımaqtyń bir lıtri – 700, iri qara eti – 600-750, kar­top – 60, qııar – 30, qarbyz 30 teńgeden satyldy. Solardyń ishinde Áıteke bı aýdanynyń  “Jannur” sha­rýa qojalyǵy usynǵan kókónis, Már­tók aýdanynyń “Jazıt” sharýa qoja­lyǵy ákelgen maı men qaımaqtyń baǵa­sy arzan, sapasy jaqsy boldy. Olar­dyń ónimderi de tez ótip ketti. Jár­meńkege kelýshiler Hromtaý aýda­ny­nyń kórkemónerpazdarynyń ónerin tamashalady. Bul jármeńkeniń erek­she­ligi – jergilikti jerde óndirilgen ónim­derdiń kóptep satylýy boldy. Mu­nyń ózi bazardaǵy baǵanyń arzan­daý­yna da yqpal etti. Qalalyqtar arzan aýyl sharýashylyǵy ónimderin kórip, qýańshylyq jaǵdaıynda da baǵany turaqty ustaýǵa baǵyttalǵan jergilikti bıliktiń is-áreketine rıza boldy. Alda bolatyn jármeńkede jergilikti ónim­der budan góri kóbeıe túsedi. Sebebi, jergilikti aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri ósirip otyrǵan kókónis, kartop jáne baý-baqsha ónimderi endi-endi pisip-jetilip keledi. Ol bazardaǵy baǵanyń budan góri de arzandaýyna alǵyshart jasaıtyn bolady. Satybaldy SÁÝIRBAI, Aqtóbe oblysy.

Ortalyq memlekettik organdardyń ınternet-saıttary

Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti          www.government.kz Ishki ister mınıstrligi       www.mvd.kz Qorǵanys mınıstrligi      www.mod.kz Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi         www.eco.gov.kz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi       www.edu.gov.kz Syrtqy ister mınıstrligi               www.mfa.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrligi      www.mz.gov.kz Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi      www.mtk.gov.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi               www.enbek.gov.kz Qarjy mınıstrligi           www.minfin.kz Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi              www.minplan.kz Ádilet mınıstrligi             www.minjust.kz Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi   www.emer.kz Mádenıet mınıstrligi      www.sana.gov.kz Baılanys jáne aqparat mınıstrligi            www.bam.gov.kz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi                www.minagri.kz Ekonomıkalyq damý jáne              www.minplan.kz saýda mınıstrligi - Týrızm jáne sport mınıstrligi    www.mts.gov.kz Munaı jáne gaz mınıstrligi          www.memr.gov.kz Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi             www.mit.kz Statıstıka agenttigi                                   www.stat.kz